ەلوردانىڭ ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قالاي دامىتامىز؟

ساراپتاپ قاراساق, ىشكى مۇمكىندىك ءالى دە بار. تەك شارۋانى ۇقساتۋ جاعى كەم­شىن. بۇگىندە ءوڭىردىڭ 130-دان استام اۋىل شارۋاشىلىعى كاسىپورنى ەلورداعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزەتىن بولسا, ونىڭ 68-ءى ەت ونىمدەرى مەن ءسۇت ونىمدەرىن جەتكىزۋمەن اينالىسادى. ازىرگە اقمولالىق شارۋا­لار ەلوردانىڭ ەت جانە ەت ونىمدەرىنە قاجەتىلىگىنىڭ 32 پايىزىن عانا وتەپ وتىر. بۇرناعى جىلمەن سالىستىرعاندا 1 پايىز دەڭگەيىندە عانا ءوسىم بار. پايدالانىلماي جاتقان ىشكى مۇمكىندىك وسى ارادا. ويتكەنى ەت جانە ءسۇت وندىرۋشىلەر جىل سايىن سۋبسيديا الىپ وتىر. ال 1 پايىزدىق ءوسىم كوڭىل كونشىتە قويار ما ەكەن؟ دەمەك مەملەكەتتىڭ قولداۋىنا سايكەس قايتارىم دا ءوسۋى كەرەك. ءتورت ت ۇلىك مال تەگىس ءوز ءتولى ەسەبىنەن ءوسىپ وتىرعان جوق. ونىڭ سەبەبىن مالساق قاۋىم نەسيە بەرىلۋ ءتارتىبىنىڭ قولايسىزدىعىنان دەيدى. نەسيەگە العان مالدىڭ باسىن كوبەيتە الماي وتىر. ءتولى ءوسىپ جەتىلگەنشە نەسيەنى قايتارۋ مەرزىمى باستالىپ قالادى دا, تۇقىمدىق مال ەتكە وتكىزىلەدى.

وڭىردە ەت جانە ءسۇت ونىمدەرىن مولايتۋ باعىتىندا ازداعان تالپىنىس بار. ءسال تاراتىپ ايتساق, جۇمىستى شيراتۋ باعىتىندا بىرقاتار شارا قولعا الىنىپ جاتىر. ايتالىق, وتكەن جىل ىشىندە ارشالى اۋدانىندا «كاپاس كانيپا» جەكە شارۋاشىلىعى جالپى قۇنى 40 ملن تەڭگە بولاتىن مال بورداقىلاۋ الاڭىن ىسكە قوستى. ءبىر مەزگىلدە 100 باس ءىرى قارانى بورداقىلاي الادى. جاڭا جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە 5 جاڭا جۇمىس ورنى پايدا بولدى. شابىندىق جەرىمەن قوسا 498 گەكتار مال جايىلىمى بار. بۇگىندە جاڭا جوبا مال بورداقىلاۋ باعىتىندا ىسكە كىرىسىپ, 100 باس ءىرى قارا ساتىپ الىپ سەمىرتۋدە. مۇنداي مىسالدار نەكەن-ساياق. نەگىزىندە كوپ بولسا, ىرىزدىقتى مولايتۋعا كوپ-كورىم دەمەۋ بولار ەدى. ايتالىق, جەكەمەنشىكتىڭ قولىندا ءىرى قارا بولعانىمەن, جەم-ءشوپتىڭ قىمباتتىعىنان بورداقىلاۋ وڭايعا سوقپاي وتىر. ءارى ولاردىڭ قولىندا بايىتىلعان مال ازىعى تاپشى. بار بولعانى ءشوپ پەن سابان عانا. كوپشىلىگى جەمدى ساتىپ العاننان كەيىن بورداقىلاناتىن مالدىڭ وزىندىك قۇنى ءوسىپ كەتەدى. ال ارنايى الاڭداردا مال بورداقىلاۋعا قاجەتتى مۇمكىندىك ءبىر­شاما جاقسى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنە قارا­عاندا, ءىرى قارانىڭ تىرىدەي سالماعى 18 ايدا 400 كيلوعا جەتۋى كەرەك. ودان ارتىق, ۇزاعىراق باقسا, مال ازىعى تەككە شىعىن. جەكە شارۋاشىلىق جوعارىدا ايتقانىمىزداي, مال ازىعى تاپشى بولۋى سەبەپتى مۇنداي كورسەتكىشكە جەتە المايدى. دەمەك بورداقىلاۋ الاڭدارى حالىقتىڭ قولىنداعى مالدىڭ ءتولىن جيناپ الىپ, تىرىدەي سالماعىن ءتيىستى مولشەرگە جەتكىزىپ وتىرسا, ەكى جاققا دا ۇتىمدى بولار ەدى.

ءبىرجان سال اۋدانىنداعى «قازگەر» سەرىكتەستىگى 80 ملن تەڭگەگە بورداقىلاۋ الاڭىن سالىپ الدى. بۇل جەردە دە 5 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. سەرىكتەستىك شارۋا قوجالىعىنداي ەمەس, اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋعا بەيىل. مۇندا 350 باسقا دەيىن ءىرى قارا مال بورداقىلاۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. ءدال وسىنداي تالپىنىستى جىراقتاعى جارقايىڭ اۋدانىنان دا بايقاۋعا بولادى. بۇل جەردە «وسانا اگرو» سەرىكتەستىگى 100 ملن تەڭگەگە 200 باس مال بورداقىلايتىن الاڭ دايىندادى. جاڭادان 3 جۇمىس ورنى اشىلدى. ەكى مال قوراسىن پايدالانۋعا بەردى. حالىقتىڭ قولىنداعى مالدى ساتىپ الىپ, سەمىرتىپ جاتىر. مىنە, وسىنداي ازداعان تالپىنىس بولعانىمەن, بۇل باعىتتاعى شارۋانى ءالى دە شيراتا ءتۇسۋ كەرەك. سوندا ەلوردا حالقىنىڭ داستارقانىنا بەرەكە كىرەدى.

جىل سايىن, اسىرەسە كوكتەمدە باعانىڭ وسۋىنە سەبەپ بولىپ جاتاتىن جاي – كارتوپ, كوكونىس, وسىمدىك مايىنىڭ تاپشىلىعى. كوكتەمگى قىمباتتاۋشىلىقتىڭ سەبەبى سان مارتە تاراتىلىپ جازىلعان. سوندىقتان قايتالاۋدىڭ ءجونى جوق. وڭىردە باعانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن بىرقاتار جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ايتالىق, ەسىل اۋدانىندا «ورگانيكو» جشس جالپى قۇنى 600 ملن تەڭگە بولاتىن, سىيىمدىلىعى 2 مىڭ توننالىق كارتوپ قويماسىن سالىپ الدى. مىنە, وسىنداي كارتوپ قويمالارى شالعايداعى ەسىل اۋدانىندا عانا ەمەس, ەلوردانى جيەكتەي ورنالاسقان اۋدانداردا سالىنعانى دۇرىس. ويتكەنى كارتوپ قۇنىنا تاسىمالداۋ شىعىنى قوسىلعان سوڭ باعانىڭ وسە تۇسەتىنى بەلگىلى. زەرەندى اۋدانىندا دا جالپى قۇنى 400 ملن تەڭگە بولاتىن, سىيىمدىلىعى 5 مىڭ توننا­لىق «بليتس تەرمينال» سەرىكتەستىگىنىڭ كار­توپ قويماسى پايدالانۋعا بەرىلدى. زەرەندى اۋدانىنىڭ شارۋاشىلىقتارى ەجەل­دەن كارتوپ وسىرۋمەن اينالىسادى ءارى ءوڭىر­دىڭ قۇنارلى توپىراعىندا بۇل داقىل وتە جاقسى وسەدى. كارتوپ ءوسىرۋشى شارۋا­شىلىقتار كۇزدە جيناعان ونىمدەرىن ساقتاپ, ۇزىنسارىدا ۇقساتىپ ساتسا, تابىسقا كەنە­لە­تىندىكتەرى ءسوزسىز. مىنە, وسىنداي تالپى­نىس ناتيجەسىندە ەلوردانىڭ كارتوپقا دەگەن سۇرانىسىنىڭ 83 پايىزى وتەلۋدە.

سوڭعى جىلدارى سۋارمالى ەگىستىك القاپتارىن كوبەيتۋ ماسەلەسى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. جىل سايىن قۇرعاقشىلىقتىڭ قىرىنا ىلىگە بەرگەندىكتەن, سۋارمالى جەرلەردىڭ ارتىقشىلىعىن ديقان قاۋىم ابدەن مويىنداعان. وسىنداي جاقسى باستاما دا قولعا الىنۋدا. ماسەلەن, تسەلينوگراد اۋدانىنداعى «اگروفيرما رودينا» سەرىكتەستىگى جالپى قۇنى 3,2 ملن تەڭگە بولاتىن جاڭا جوبانى جۇزەگە اسىرىپ وتىر. جوبا قۋاتى 1970 گەكتارعا ەركىن جەتەدى. تاعى ءبىر جاقسىلىعى, جاڭادان 10 جۇمىس ورنى اشىلعان. وسى اۋدانداعى «زەرەندى اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىعى» سەرىكتەستىگى دە سۋارمالى القاپتاردىڭ كولەمىن كوبەيتۋگە باسا نازار اۋدارۋدا.

بىلتىر بۇل باعىتتا بىرقاتار يگى شا­رۋا­ جۇزەگە اسىرىلدى. 650 باسقا ارنال­عان 3 مال بورداقىلايتىن الاڭ سالىندى. 2 817 باسقا ارنالعان 11 تاۋارلى ءسۇت فەرماسى ۇيىمداستىرىلدى. 1 100 باس ءىرى قارا مال بورداقىلايتىن 12 ەت فەرماسى ىسكە قوسىلدى. جىلىنا 6 مىڭ توننا ەت وندىرەتىن قۇس فابريكاسى جۇمىس ىستەي باستادى. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەيتىن 3 تسەح پايدالانۋعا بەرىلدى. سىيىمدىلىعى 200 مىڭ توننا شاماسىنداعى 11 كوكونىس ساقتايتىن قويما ىسكە قوسىلدى. سۋارمالى جەر كولەمى 2,3 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى.

ەندىگى ءبىر ماسەلە, وسىناۋ ازىق-ت ۇلىكتىڭ بارلىعىن ەلوردا تۇرعىندارى عانا ەمەس, اۋىل تۇرعىندارى دا تۇتىناتىنىندا.

– قازىر جاڭا قوعام قۇرۋعا جانتالاسا كىرىسىپ جاتىرمىز, – دەيدى ەل اعاسى قازبەك ايتماعامبەتوۆ, – مەملەكەتتىك قولداۋ ارقىلى بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا نىسانداردىڭ سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلىپ جاتقانىن ەستىپ, ءبىلىپ وتىرمىز. دەگەنمەن وسى ارادا ەسكەرەتىن وتە ماڭىزدى جاي بار, بۇل – اۋىل حالقىن ەڭبەككە باۋلۋ. شىندىعىن ايتۋىمىز كەرەك, وتپەلى كەزەڭدە اۋىل تۇرعىندارى ادال ەڭبەكتەن قول ءۇزىپ قالدى. كوپكە توپىراق شاشۋدىڭ قاجەتى جوق, دەگەنمەن ەل ىشىندە جالقاۋلىق جامان تۇماۋ ءتارىزدى جۇقپالى دەرتكە اينالعانىن جاسىرۋعا بولمايدى. ماسەلەن, اۋىلدا تۇرىپ كارتوپ ەكپەيتىن, سيىر ساۋىپ, قۇرت-ىرىمشىك دايىندامايتىندار كوبەيدى. ولار وزدەرىنە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتى قالادان ساتىپ الاتىندى شىعاردى. مىنە, ەلوردانىڭ ىرىزدىعىنا ولار دا ورتاقتاسىپ وتىر. بۇل ارادا بىرەۋدىڭ اسىن قىزعانىپ وتىرعان جوقپىز. تەك كەدەيشىلىكتى كوبەيتەتىن جالقاۋلىقتان ارىلۋىمىز كەرەك.

ميلليونداعان گەكتار قۇنارلى جەرى بار ءوڭىردىڭ ەلوردا حالقىنىڭ ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىنە قاجەتتىلىگىنىڭ 32, ەت جانە ەت ونىمدەرىنىڭ قاجەتتىلىگىنىڭ 32, جۇمىرتقاعا قاجەتتىلىگىنىڭ 83, كوكونىسكە قاجەتتىلىگىنىڭ 29 پايىزىن عانا وتەۋى كوڭىل كونشىتپەيدى. دەمەك الداعى ۋاقىتتا ازىق-ت ۇلىك بەل­دەۋىن­دەگى ءوڭىردىڭ ىشكى مۇمكىندىگىن سارالاپ, جاڭعىرتۋ قاجەت.

اقمولا وبلىسى