الەم • 26 قاڭتار، 2022

بولماعان قىرعي-قاباق سوعىس

85 رەت كورسەتىلدى

تەل-اۆيۆ. اق ءۇي باسشىسى دجو بايدەن اقش-تىڭ قىتايمەن باسەكەلەستىگىن دەموكراتيا مەن اۆتوكراتيا اراسىنداعى شايقاس، ياعني قىرعي-قاباق سوعىستى ەسكە تۇسىرەتىن يدەولوگيالىق قاقتىعىس رەتىندە بىرنەشە رەت سيپاتتادى. الايدا مۇنداي پىكىر دۇرىس ەمەس. امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن قىتاي ستراتەگيالىق ۇستەمدىك ءۇشىن باسەكەلەسەدى ءارى شەشىم تابۋعا نيەتتى ەمەس. ماتەريالدىق اكتيۆتەر مەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە قاتىستى تالاپتار ورىندالعانىمەن، يدەولوگيالىق كۇرەستىڭ ادەتتە ءبىر عانا سوڭى بار. تاراپتاردىڭ ءبىرى ءسوزسىز جەڭىلەدى.

اقش كەڭەس وداعىنان باسىم تۇسكەنى سەكىلدى قىتايدى دا «جەڭۋگە» تىرىس­پاۋى كەرەك. ويتكەنى ەڭ باستى ماسەلە – قىتاي بۇكىل الەمگە «قىتايلىق ەرەك­شەلىكتەرى بار ءسوتسياليزمدى» تاراتۋ­عا ۇمتىلمايدى. قىتاي باسشىسى سي تسزينپين 2017 جىلى «يدەولوگيالىق سالادا مىلتىق ءتۇتىنىن شىعارماي سوعى­سۋ بارلىق جەردە بار، ساياسي سا­لادا قارۋسىز كۇرەس ەشقاشان توقتا­مايدى» دەپ مالىمدەدى. ول وسىلايشا شەتەل­دىكتەر قىتاي ينستيتۋتتارى مەن مادەني داستۇرلەرىن قۇرمەتتەۋىن تالاپ ەتتى.

بۇل ءىشىنارا تاريحقا سۇيەنەتىن قىتايلىق ۇلتشىلدىقتى كورسەتەدى. اسىرەسە قىتاي باتىس دەرجاۆالارى مەن جاپونيا ەلگە باسىپ كىرىپ، بيلىگىن جۇرگىزگەن «قورلىق عاسىرىن» (1839-1949) ەستەن شىعارماق ەمەس. بىراق بۇل پراگماتيكالىق تا قادام. قىتايدىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى كەيبىر ىشكى ۇدەرىستەر ەلدى تۇراقسىزداندىرۋى ىقتيمال ەكەنىن، سايىپ كەلگەندە، پارتيا بيلىگىنە نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن مويىندايدى.

ماسەلەن، قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ورلەۋى ءبىلىمدى، كوپتەن حابارى بار جانە تەز دامىپ كەلە جاتقان ورتا تاپ قالىپ­تاستىردى. كۇننەن-كۇنگە كۇشەيىپ كەلە جاتقان تۇتىنۋشىلار جەكە سەكتوردىڭ قىزمەتىنە نەمەسە ەركىن پىكىر بىلدىرۋگە قاتىس­تى شەكتەۋلەرگە باعىنباسا، كوم­مۋ­نيستىك پارتيا قيىنشىلىققا تاپ كەلەدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ، پارتيا باسشىلىعى اقش-تىڭ قىتايداعى سايا­سي بوستاندىق پەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋىن بيلىكتى بۇزۋ ارەكەتى رەتىندە قاراستىرادى.

اقش-تىڭ ازيا مەن افريكادا ليبەرالدى دەموكراتيا ورناتۋ ارەكەتى قىتاي ءۇشىن ستراتەگيالىق ماسەلەدەن گورى يدەولوگيالىق پروبلەماعا اينالدى. قازىرگى كەزدەگى دەموكراتيالىق ەلدەر قىتايدىڭ ساۋدا سەرىكتەسى بولۋى ەكىتالاي. ءتىپتى اقش باستاعان مەملەكەتتەر قىتايعا قارسى اليانستارعا قوسىلۋى ىقتيمال.

بۇل ماسەلەدە قىتايدىڭ قورقىنى­شى كەيىنگى وقيعالاردان سوڭ سەيىل­گەندەي بولدى. اقش-تىڭ ساربازدارى اۋعانستاننان بەيبەرەكەت تۇردە شىعارىلۋى جانە «تاليباننىڭ» ەلدى تەز جاۋلاپ الۋى ناتيجەسىندە اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دجوردج بۋش ايتقان امەريكانىڭ دەموكراتيالىق «كرەست جورىعى» ءساتسىز اياقتالدى.

بىراق اقش دەموكراتيالىق جۇيەگە جاڭا ەلدەردى اكەلمەسە دە، قازىرگى اليانس جۇيەسى وتە كۇشتى. ونىڭ ۇستىنە، د.بايدەن ونى ودان ءارى نىعايتۋعا دايىن. مىسالى، ول ناتو-نى جانداندىرۋعا بارىن سالدى. ۇلىبريتانيا جانە اۋست­را­ليامەن جاڭادان قورعانىس جانە تەحنولوگيا اليانسى AUKUS-تى قۇردى. ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى نەگىزگى دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ («تورتتىك» دەپ اتالاتىن اۋستراليا، ءۇندىستان، جاپونيا جانە اقش) قاۋىپسىزدىك سالا­سىنداعى ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتتى.

وداقتاستارمەن ءتىل تابىسۋ – بايدەن مەن ەكس-پرەزيدەنت دونالد ترامپ­تىڭ قىتاي ساياساتىنداعى باستى ايىر­ماشىلىق. بۇرىنعى اق ءۇي باسشىسى كەزىندە اليانستا قاراما-قايشىلىق تۋىنداعان ەدى. (د.ترامپقا دەيىن اقش-تىڭ پرەزيدەنتتەرى نەگىزىنەن قىتايمەن جاقسى قارىم-قاتىناستى ساقتاۋعا تىرىستى. ويتكەنى ولار ەلدىڭ ەكونوميكا­لىق دامۋى بىرتىندەپ ساياسي وزگەرىستەرگە اكەلەدى دەپ ەسەپتەدى).

قىتايدى مۇنداي ايىرماشىلىق الاڭداتادى. اقش جالعىز ءوزى قىتايدى ەركىنە جىبەرىپ قويا الماسا دا، باسقا مەملەكەتتەردى ءوز جاعىنا شىعارىپ، قۋاتتى ديپلوماتيالىق قىسىم جاساي الادى. وعان قوسا، قىتاي اقش-تىڭ اليانسىنا توتەپ بەرە الاتىن وداق قۇرا المايدى. ايتسە دە احۋالدىڭ بۇلاي ءوربۋى جاعدايدى تۇراقتاندىرا الماي­­دى، بىراق مۇنداي تەڭگەرىمسىزدىك قىتاي­­دىڭ سەنىمسىزدىگىن ارتتىرىپ، كونس­­­­ترۋكتيۆتى تۇردە ارەكەت ەتۋدى ودان سا­يىن قيىنداتۋى مۇمكىن.

امەريكانىڭ پوزيتسياسىنا دا بىرجاقتى سەنۋگە بولمايدى. د.بايدەننىڭ «دەموكراتيا ءۇشىن ءسامميتىنىڭ» قىتاي­عا قارسى جاھاندىق كواليتسياعا شاقى­رۋى يدەولوگيالىق قۇرال رەتىندەگى كەم­شى­لىكتەردى كورسەتىپ بەردى. اقش-تاعى دەموكراتيانىڭ پوليارلانۋى، داعدا­رىسى جانە وعان نارازىلىق تا احۋال­عا كومەكتەسپەيدى. بۇعان الەم بو­يىنشا كوروناۆيرۋستەن ولگەندەر سانى اقش-تا كوپ ەكەنىن قوسىڭىز. وسى­لايشا، «توبەدەن جارقىراعان قالا» بۇرىن­عىداي ساۋلەسىن شاشىپ تۇرعان جوق.

اقش ەجەلگى ريم ەمەس. سەبەبى قور­عانىس پەن ديپلوماتيادان تەحنولوگيا مەن قارجىعا دەيىنگى ماڭىزدى سالالاردا ەرەكشە ارتىقشىلىقتارىن ساقتاپ قالعان. بىراق تاريحشى ەدۆارد گيببون سيپاتتاعانداي اقش «شامادان تىس ۇلىلىقتىڭ تابيعي جانە قاشىپ قۇتىلماس اسەرىنەن» زارداپ شەگەدى. امەريكا دەموكراتيالىق ينستيتۋتتارىن حالقىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن جانە الەمدىك دەرجاۆا رەتىندەگى مىندەتتەرىن ورىنداۋعا بەيىمدەي المادى.

تۇپتەپ كەلگەندە، اقش كۇشى كەتكەن دەرجاۆا. وعان ەندى ءوسىپ كەلە جاتقان مەم­لەكەت قارسى تۇر. بۇل قاۋىپتى دە، ۇزاق­قا دا سوزىلادى. ەجەلگى تاريحشى فۋكي­ديد تۇسىندىرگەندەي، افينانىڭ دامۋى مەن سپارتاداعى قورقىنىش قانقۇيلى پەلوپوننەس سوعىسىنا الىپ كەلدى. گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتكەرى گرەم ەلليسون كەيىنگى 500 جىلدا وسىنداي 16 جاعداي بولعانىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ 12-سىندە سوعىس باستالعان.

گ.ەلليسون «فۋكيديد تۇزاعى» دەپ اتاعان داعدارىستان قۇتىلۋ ءۇشىن اقش دجينگويستىك پىكىرتالاس پەن مانيحەيلىك ويلاۋدان باس تارتىپ، مەگافوندى ديپ­لوماتيانى دانا جانە جاسامپاز مەملەكەت قايراتكەرلىگىمەن الماستىرۋى كەرەك. ماسەلە قىتايعا تىزە بۇگۋ نەمەسە ونى تالقانداۋ ەمەس. اقش قىتايدىڭ زاڭدى الاڭداۋشىلىعى مەن تالپىنىسىن مويىنداۋى كەرەك. سونداي-اق سوعان سايكەس كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە دايىن بولۋعا ءتيىس. (ەرتە مە، كەش پە، ۋكرايناعا جانە ناتو-نىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى باتىس پەن رەسەي اراسىنداعى شيەلەنىسكە قاتىستى دا سولاي ىستەۋگە ءماجبۇر بولادى).

اقش امەريكالىق گەگەمونيانىڭ اياق­تالعانىن مويىنداۋعا ءتيىس. قازىرگى كوپ­پوليار­لى الەمدە ءارتۇرلى ساياسي مادەنيەت­تەر مەن جۇيەلەر قاتار ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنۋى كەرەك. كەڭەس وداعىنىڭ يدەولو­گيالىق جەڭىلىسكە ۇشىراۋى ليبەرال­دىق دەموكراتيانى العا سۇيرە­مەدى. ءتىپتى قىتاي كەنەتتەن ليبەرالدى دەمو­كراتياعا اينالسا دا، ونىڭ تاريحي نارازىلىقتارى مەن اۋماقتىق ۇمتى­لىس­تارى قازىرگى رەسەيدەگىدەي سەكىلدى ساقتالىپ قالادى. بۇل تۇرعىدان العاندا يدەولوگيالىق باسەكەلەستىكتىڭ ءمانى جوق.

 

شلومو بەن-امي،

ءيزرايلدىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى. Prophets Without Honor: The 2000 Camp David Summit and the End of the Two-State Solution كىتابىنىڭ اۆتورى

 

Copyright: Project Syndicate، 2022.

www.project-syndicate.org

سوڭعى جاڭالىقتار

يكبال الەمى

تانىم • كەشە

اسكەردەگى ادەبي كۇن

ايماقتار • كەشە

دامۋدىڭ كىلتى

قوعام • كەشە

ەل سەنىمىن ارقالاعان

قازاقستان • كەشە

تورعاي سۇڭقارى

ادەبيەت • كەشە

ۇلى شايقاس

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار