اقش كەڭەس وداعىنان باسىم تۇسكەنى سەكىلدى قىتايدى دا «جەڭۋگە» تىرىسپاۋى كەرەك. ويتكەنى ەڭ باستى ماسەلە – قىتاي بۇكىل الەمگە «قىتايلىق ەرەكشەلىكتەرى بار ءسوتسياليزمدى» تاراتۋعا ۇمتىلمايدى. قىتاي باسشىسى سي تسزينپين 2017 جىلى «يدەولوگيالىق سالادا مىلتىق ءتۇتىنىن شىعارماي سوعىسۋ بارلىق جەردە بار, ساياسي سالادا قارۋسىز كۇرەس ەشقاشان توقتامايدى» دەپ مالىمدەدى. ول وسىلايشا شەتەلدىكتەر قىتاي ينستيتۋتتارى مەن مادەني داستۇرلەرىن قۇرمەتتەۋىن تالاپ ەتتى.
بۇل ءىشىنارا تاريحقا سۇيەنەتىن قىتايلىق ۇلتشىلدىقتى كورسەتەدى. اسىرەسە قىتاي باتىس دەرجاۆالارى مەن جاپونيا ەلگە باسىپ كىرىپ, بيلىگىن جۇرگىزگەن «قورلىق عاسىرىن» (1839-1949) ەستەن شىعارماق ەمەس. بىراق بۇل پراگماتيكالىق تا قادام. قىتايدىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى كەيبىر ىشكى ۇدەرىستەر ەلدى تۇراقسىزداندىرۋى ىقتيمال ەكەنىن, سايىپ كەلگەندە, پارتيا بيلىگىنە نۇقسان كەلتىرۋى مۇمكىن ەكەنىن مويىندايدى.
ماسەلەن, قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ورلەۋى ءبىلىمدى, كوپتەن حابارى بار جانە تەز دامىپ كەلە جاتقان ورتا تاپ قالىپتاستىردى. كۇننەن-كۇنگە كۇشەيىپ كەلە جاتقان تۇتىنۋشىلار جەكە سەكتوردىڭ قىزمەتىنە نەمەسە ەركىن پىكىر بىلدىرۋگە قاتىستى شەكتەۋلەرگە باعىنباسا, كوممۋنيستىك پارتيا قيىنشىلىققا تاپ كەلەدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, پارتيا باسشىلىعى اقش-تىڭ قىتايداعى ساياسي بوستاندىق پەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋىن بيلىكتى بۇزۋ ارەكەتى رەتىندە قاراستىرادى.
اقش-تىڭ ازيا مەن افريكادا ليبەرالدى دەموكراتيا ورناتۋ ارەكەتى قىتاي ءۇشىن ستراتەگيالىق ماسەلەدەن گورى يدەولوگيالىق پروبلەماعا اينالدى. قازىرگى كەزدەگى دەموكراتيالىق ەلدەر قىتايدىڭ ساۋدا سەرىكتەسى بولۋى ەكىتالاي. ءتىپتى اقش باستاعان مەملەكەتتەر قىتايعا قارسى اليانستارعا قوسىلۋى ىقتيمال.
بۇل ماسەلەدە قىتايدىڭ قورقىنىشى كەيىنگى وقيعالاردان سوڭ سەيىلگەندەي بولدى. اقش-تىڭ ساربازدارى اۋعانستاننان بەيبەرەكەت تۇردە شىعارىلۋى جانە «تاليباننىڭ» ەلدى تەز جاۋلاپ الۋى ناتيجەسىندە اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى دجوردج بۋش ايتقان امەريكانىڭ دەموكراتيالىق «كرەست جورىعى» ءساتسىز اياقتالدى.
بىراق اقش دەموكراتيالىق جۇيەگە جاڭا ەلدەردى اكەلمەسە دە, قازىرگى اليانس جۇيەسى وتە كۇشتى. ونىڭ ۇستىنە, د.بايدەن ونى ودان ءارى نىعايتۋعا دايىن. مىسالى, ول ناتو-نى جانداندىرۋعا بارىن سالدى. ۇلىبريتانيا جانە اۋستراليامەن جاڭادان قورعانىس جانە تەحنولوگيا اليانسى AUKUS-تى قۇردى. ءۇندى-تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى نەگىزگى دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ («تورتتىك» دەپ اتالاتىن اۋستراليا, ءۇندىستان, جاپونيا جانە اقش) قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتتى.
وداقتاستارمەن ءتىل تابىسۋ – بايدەن مەن ەكس-پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ قىتاي ساياساتىنداعى باستى ايىرماشىلىق. بۇرىنعى اق ءۇي باسشىسى كەزىندە اليانستا قاراما-قايشىلىق تۋىنداعان ەدى. (د.ترامپقا دەيىن اقش-تىڭ پرەزيدەنتتەرى نەگىزىنەن قىتايمەن جاقسى قارىم-قاتىناستى ساقتاۋعا تىرىستى. ويتكەنى ولار ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى بىرتىندەپ ساياسي وزگەرىستەرگە اكەلەدى دەپ ەسەپتەدى).
قىتايدى مۇنداي ايىرماشىلىق الاڭداتادى. اقش جالعىز ءوزى قىتايدى ەركىنە جىبەرىپ قويا الماسا دا, باسقا مەملەكەتتەردى ءوز جاعىنا شىعارىپ, قۋاتتى ديپلوماتيالىق قىسىم جاساي الادى. وعان قوسا, قىتاي اقش-تىڭ اليانسىنا توتەپ بەرە الاتىن وداق قۇرا المايدى. ايتسە دە احۋالدىڭ بۇلاي ءوربۋى جاعدايدى تۇراقتاندىرا المايدى, بىراق مۇنداي تەڭگەرىمسىزدىك قىتايدىڭ سەنىمسىزدىگىن ارتتىرىپ, كونسترۋكتيۆتى تۇردە ارەكەت ەتۋدى ودان سايىن قيىنداتۋى مۇمكىن.
امەريكانىڭ پوزيتسياسىنا دا بىرجاقتى سەنۋگە بولمايدى. د.بايدەننىڭ «دەموكراتيا ءۇشىن ءسامميتىنىڭ» قىتايعا قارسى جاھاندىق كواليتسياعا شاقىرۋى يدەولوگيالىق قۇرال رەتىندەگى كەمشىلىكتەردى كورسەتىپ بەردى. اقش-تاعى دەموكراتيانىڭ پوليارلانۋى, داعدارىسى جانە وعان نارازىلىق تا احۋالعا كومەكتەسپەيدى. بۇعان الەم بويىنشا كوروناۆيرۋستەن ولگەندەر سانى اقش-تا كوپ ەكەنىن قوسىڭىز. وسىلايشا, «توبەدەن جارقىراعان قالا» بۇرىنعىداي ساۋلەسىن شاشىپ تۇرعان جوق.
اقش ەجەلگى ريم ەمەس. سەبەبى قورعانىس پەن ديپلوماتيادان تەحنولوگيا مەن قارجىعا دەيىنگى ماڭىزدى سالالاردا ەرەكشە ارتىقشىلىقتارىن ساقتاپ قالعان. بىراق تاريحشى ەدۆارد گيببون سيپاتتاعانداي اقش «شامادان تىس ۇلىلىقتىڭ تابيعي جانە قاشىپ قۇتىلماس اسەرىنەن» زارداپ شەگەدى. امەريكا دەموكراتيالىق ينستيتۋتتارىن حالقىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن جانە الەمدىك دەرجاۆا رەتىندەگى مىندەتتەرىن ورىنداۋعا بەيىمدەي المادى.
تۇپتەپ كەلگەندە, اقش كۇشى كەتكەن دەرجاۆا. وعان ەندى ءوسىپ كەلە جاتقان مەملەكەت قارسى تۇر. بۇل قاۋىپتى دە, ۇزاققا دا سوزىلادى. ەجەلگى تاريحشى فۋكيديد تۇسىندىرگەندەي, افينانىڭ دامۋى مەن سپارتاداعى قورقىنىش قانقۇيلى پەلوپوننەس سوعىسىنا الىپ كەلدى. گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىزمەتكەرى گرەم ەلليسون كەيىنگى 500 جىلدا وسىنداي 16 جاعداي بولعانىن اتاپ ءوتتى. سونىڭ 12-سىندە سوعىس باستالعان.
گ.ەلليسون «فۋكيديد تۇزاعى» دەپ اتاعان داعدارىستان قۇتىلۋ ءۇشىن اقش دجينگويستىك پىكىرتالاس پەن مانيحەيلىك ويلاۋدان باس تارتىپ, مەگافوندى ديپلوماتيانى دانا جانە جاسامپاز مەملەكەت قايراتكەرلىگىمەن الماستىرۋى كەرەك. ماسەلە قىتايعا تىزە بۇگۋ نەمەسە ونى تالقانداۋ ەمەس. اقش قىتايدىڭ زاڭدى الاڭداۋشىلىعى مەن تالپىنىسىن مويىنداۋى كەرەك. سونداي-اق سوعان سايكەس كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە دايىن بولۋعا ءتيىس. (ەرتە مە, كەش پە, ۋكرايناعا جانە ناتو-نىڭ كەڭەيۋىنە بايلانىستى باتىس پەن رەسەي اراسىنداعى شيەلەنىسكە قاتىستى دا سولاي ىستەۋگە ءماجبۇر بولادى).
اقش امەريكالىق گەگەمونيانىڭ اياقتالعانىن مويىنداۋعا ءتيىس. قازىرگى كوپپوليارلى الەمدە ءارتۇرلى ساياسي مادەنيەتتەر مەن جۇيەلەر قاتار ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنۋى كەرەك. كەڭەس وداعىنىڭ يدەولوگيالىق جەڭىلىسكە ۇشىراۋى ليبەرالدىق دەموكراتيانى العا سۇيرەمەدى. ءتىپتى قىتاي كەنەتتەن ليبەرالدى دەموكراتياعا اينالسا دا, ونىڭ تاريحي نارازىلىقتارى مەن اۋماقتىق ۇمتىلىستارى قازىرگى رەسەيدەگىدەي سەكىلدى ساقتالىپ قالادى. بۇل تۇرعىدان العاندا يدەولوگيالىق باسەكەلەستىكتىڭ ءمانى جوق.
شلومو بەن-امي,
ءيزرايلدىڭ بۇرىنعى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى. Prophets Without Honor: The 2000 Camp David Summit and the End of the Two-State Solution كىتابىنىڭ اۆتورى
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org
