ادەبيەت • 26 قاڭتار، 2022

اماناتقا ادالدىق

866 رەت كورسەتىلدى

بيىل احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولىپ وتىر. حالقىمىزدىڭ جارقىن كەلەشەگى ءۇشىن ولشەۋسىز قىزمەت جاساعان كەمەڭگەردىڭ ايتۋلى مەرەيتويى جوعارى دەڭگەيدە اتالىپ وتىلمەك. بۇگىندە ۇلت ۇستازىنىڭ تۋعان ەلىندەگى احاڭ مەن جاقاڭ اتىنداعى ادەبي مۋزەيدە الاش ارداقتىسىنىڭ 1909 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىنان جارىق كورگەن ورىس مىسالشىسى ي.كرىلوۆتان اۋدارعان «قىرىق مىسال» كىتابى مەن 1911 جىلى ورىنبوردا باسىلعان «ماسا» جيناعىنىڭ تۇپنۇسقاسى ساقتالعان.

ۇلت رۋحانياتىنىڭ قازىناسىنا اي­نالعان قۇندى قوس كىتاپ مۇراجايعا قايدان كەلدى، ەندى سوعان توقتالايىق.

احمەت اتامىز قوستاناي وبلىسى جان­­گەل­دين اۋدانى اقكول اۋىلىندا ومىر­گە كەلگەن. اقكول –­ اينالاسى 50-60 شاقى­­رىمعا سوزىلعان، بالىعى تايداي تۋ­لاپ، اققۋ ۇشىپ، قاز قونعان ۇلكەن كول. كورنەكتى قايراتكەر تۋعان جەرىنە شامامەن سوڭعى رەت 1926 جىلى تابانى ءتيىپتى. ودان كەيىنگى ءومىر دەرەكتەرىنە ۇڭىلسەك، ارداقتى ازامات 1929 جىلى الاش ارىس­تارىمەن بىرگە الماتىدا قاماۋعا الىنىپ، سول جىلدىڭ سوڭىندا ماسكەۋدەگى بۋتىركا اباقتىسىنا جونەلتىلەدى. ودان ءارى ول كىسىنى ارحانگەلسكىگە جەر اۋدارىپ، زايىبى مەن قىزىن تومسكىگە جىبەردى. 1934 جىلى قىزىل كرەست كوميسسياسىندا قىزمەت ەتكەن جازۋشى م.گوركيدىڭ ايە­لى ە.پەشكوۆانىڭ قولداۋحاتىمەن الاش ارداقتىسى بوساتىلىپ، وتباسىمەن الماتىعا ورالادى.

«جانگەلدين مۇ­را­­جايلار كەشەنى» مەكەمەسىنىڭ باسشىسى گۇلبانۋ سارسەكەنىڭ ايتۋىنشا، احمەت باي­تۇرسىن ۇلى جارى بادري­سافامەن بىرگە سوڭعى رەت تۋعان جەرىنە كەلگەندە ەلدى ارا­لاپ، اۋىلداستارىمەن جۇزدەسىپ، ساعى­نى­شىن باسادى. تورعاي جۇرتى دا ولاردى قۇشاق جايا قارسى الىپ، توبەلەرىنە كوتەرىپ، قۇرمەت كورسەتەدى. وسى ساپارىندا احاڭ وزىمەن بىرگە جوعارىدا اتاعان ەكى كىتا­بىن الا كەلىپ، جاقىن ءىنىسى سماعۇلعا سىيلايدى.

ارادا جىلدار ءوتىپ، ەلىم دەگەن ەر­لەر­­دىڭ باسىنا قارا بۇلت تونگەن قيىن ۋاقىت تۋادى. 1937 جىلى كورنەكتى تۇلعا­نى «حالىق جاۋى» دەگەن جازىقسىز جالا­مەن تۇتقىنداپ، كەيىن اتۋ جازاسىنا كە­سەدى. سۇرقيا ساياساتتىڭ سالقىنى احاڭ­نىڭ ەلدەگى اعايىندارىنا دا تيەدى. سون­داي قيىن شاقتا سماعۇل احمەت اعاسى­نىڭ بەرگەن ەكى كىتابىن امان ساق­تاپ قالۋ ءۇشىن، ەشكىمگە كورسەتپەي جاسى­رىن تۇردە كيىزگە وراپ، جەرگە كومەد­ى. سوسىن ەرجەتكەن بالاسى ەردەنگە كورسەتىپ: «ەسىڭ­دە بولسىن، بۇل – احاڭنىڭ كىتابى. ۇلتى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن احمەت اعام­نىڭ حالىق جاۋى بولۋى مۇمكىن ەمەس. مەن وعان سەنبەيمىن. قازىر ۋاقىت مىڭ قۇبىلىپ تۇرعانىمەن، زامان وزگەرەدى. بۇلتتى كۇندەردىڭ ارتىنان جارقىراپ كۇن شىعادى. سول كەزدە احاڭ دا اقتالىپ، ەسىمى ەلىمەن قايتا قاۋىشارى حاق. سوندا وسى كىتاپتى قازىپ الاسىڭ» دەپ امانات ەتەدى.

1988 جىلى قازاقتىڭ بەس ارىسى: شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى، احمەت بايتۇر­سىن ۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، ماعجان جۇماباەۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ اقتا­لىپ، اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان كۇن تۋدى. قوس ارىسىمەن قايتا قاۋىشقان تورعاي ەلى دە قۋانىپ، سول جىلى جانگەلدين اۋدا­نى ورتالىعىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتى ەسكە الۋعا ارنالعان ۇلكەن جيىن وتەدى. سوندا الاش ارداقتىلارىنىڭ كوزىن كورگەن اقساقالدار مەن زيالى ازاماتتار ولاردىڭ ءومىر جولى مەن شىعارمالارى تۋرالى پاراساتتى ءسوز سويلەدى. ءالىبي جانگەلدين مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى، اتاقتى پەداگوگ، ولكەتانۋشى عازەز ءامىرحانوۆ ەل ادامدارىنا احاڭ مەن جاقاڭنىڭ ەڭبەكتەرى مەن ولار تۇتىنعان زاتتارى بولسا، مۋزەيگە بەرىڭىزدەر دەپ ۇسىنىسىن جەتكىزەدى. بۇدان كەيىن عازەز اعا اقكولدەگى احاڭنىڭ تۋىسى ەردەن اقساقالدىڭ قولىندا ۇلت ۇستازىنىڭ كىتاپتارى بار ەكەنىن ءبىلىپ، ول كىسىدەن سونى سۇراپ بارعاندا، قاريا اشىلىپ ەشتەڭە ايتا قويمايدى.

«مەن ءالىبي جانگەلدين مۋزەيىنە 1990 جىلى جۇمىسقا ورنالاستىم. كوكتەم ايى بولاتىن. ەردەن اقساقال مۇراجايعا كەلىپ، بىزدەن «عازەز بار ما؟» دەپ سۇرادى. قولىندا قاعازعا وراعان ءبىر زات بولدى. ءبىز ول كىسىنى ەكىنشى قاباتتاعى ديرەكتوردىڭ كابينەتىنە نۇسقاپ جىبەردىك. ءبىر كەزدە عازەز اعاي ءبارىمىزدى كابينەتىنە شاقىردى. ەردەن اقساقال بۇكتەلگەن قاعازدى اشىپ، احمەت اتامىزدىڭ ەلۋ جىلدان اسا جەرگە كومىپ ساقتاعان ەكى كىتابىن قولىنا الىپ: «بۇل ماعان اكەمنىڭ تاپسىرعان اماناتى. ول كىسى «احمەت ءتۇبى اقتالادى» دەپ ايتتى، ايتقانى كەلدى. اماناتقا قيانات جاساعىم كەلمەدى. ەندى احمەت اعانىڭ كىتاپتارىن جالپاق ەل كورىپ، جاس ۇرپاق ءتالىم الاتىن مۇراجايدا تۇرعاندى ءجون سانايمىن» دەپ كوزىنە جاس الىپ سويلەگەنى ەسىمدە قالدى. ءبىراز جىل جەردە كومىلىپ جاتقان قىمبات قازىناعا جىلداردىڭ سىزى تيگەنىمەن ونشا ب ۇلىنبەگەن، جاقسى ساقتالعان. اح­مەت بايتۇرسىن ۇلى ۇستالعاندا ول كىسى­نىڭ قول­جازبالارى مەن ەڭبەكتەرى دە تار­كى­­لەنەدى. ەلىمىزدە «قىرىق مىسال» مەن «ما­سا» جي­­­­ناقتارىنىڭ ساقتالعان تۇپ­نۇس­قاسى ساناۋ­­­­لى عا­­نا. ءبىر-ەكەۋ دەسە بولا­دى. سونىڭ ءبىرى – ءبىز­­د­ىڭ مۋزەيدە تۇر­عا­نى ماقتانىش»، دەدى «جان­گەلدين مۇرا­جاي­لار كەشەنى» مەكە­مەسىنىڭ باسشىسى گۇلبانۋ سارسەكە.

«جانگەلدين مۇراجايلار كەشەنى» مەكەمەسىنە ءتورت مۋزەي قارايدى، سونىڭ ءبىرى – احاڭ مەن جاقاڭنىڭ ادەبي مۋزەيى. 1991 جىلى ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا تورعايدا احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ رەسپۋبليكالىق كۇندەرى دۇركىرەپ ءوتتى. وسى ءىس-شارا اياسىندا قوس ارىستىڭ ادەبي مۋزەيى اشىلىپ، وعان ولاردىڭ ەڭبەكتەرى مەن ەل ىشىنەن جينالعان جادىگەرلەر قويىلدى. بۇل تويعا الماتىدان زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن بىرگە احاڭ مەن جاقاڭنىڭ قىزدارى شولپان مەن گۇلنار اپاي دا ۇرپاقتارىمەن كەلىپ، قاتىسادى. سوندا قوناقتار ۇلت ۇستازىنىڭ قوس كىتابىنىڭ تۇپنۇسقاسىن كورىپ، ونىڭ قالاي ساقتاپ قالعان تاريحىمەن تانىسىپ، كەرەمەت اسەر الادى.

كەڭەس زامانىندا احمەت بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ ەلدەگى جاقىن اعايىندارى دا ءبىراز قۋعىن كوردى، ولاردىڭ ىشىندەگى وقىعان ازاماتتاردى لاۋازىمدى قىزمەتكە قويعان جوق. ال اكە اماناتىنا ادالدىق تانىتقان ەردەن قاريا ۇزاق جىل احاڭ تۋعان اقكولدە قاراپايىم ءومىر كەشىپتى. ۇزاق جىل شوپان بولىپ ەڭبەك ەتىپ، بەرتىندە دۇنيەدەن وزعان.

سوڭعى جاڭالىقتار

يكبال الەمى

تانىم • كەشە

اسكەردەگى ادەبي كۇن

ايماقتار • كەشە

دامۋدىڭ كىلتى

قوعام • كەشە

ەل سەنىمىن ارقالاعان

قازاقستان • كەشە

تورعاي سۇڭقارى

ادەبيەت • كەشە

ۇلى شايقاس

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار