ءبىزدى جاقىنداستىرعان جەلتوقسان. ءيا, 1986 جىلدىڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسى. ءالى كۇنگە دەيىن سول سىيلاستىعىمىزعا سىزات تۇسكەن جوق, وسى تاقىرىپتا پىكىرلەسىپ, سىرلاسىپ تۇراتىن ساتتەرىمىزدە از ەمەس. ونىڭ حالىقارالىق «تۇركىستان» گازەتىنە «اۆتورلىق باعدارلاما» ايدارىمەن جاريالانعان «كازاحسكوە دەلو» جۋرناليستىك زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن قازىر كىم بىلمەيدى. جازىقسىز جاپا شەككەن ۇلت تۇلعالارى مەن ستۋدەنت-جۇمىسشى جاستار تۋرالى جازىلعان كولەمدى سول ماقالالار تىزبەگىن وقىعان سايىن كەلەسىسى كىم جايىندا ەكەن دەپ اسىعا كۇتۋشى ەدىم. باقسام جالعىز مەن ەمەس, باسقالار دا تاعات تاپپاي كۇتىپ ءجۇرىپتى. ونىڭ مۇراعات ماتەريالدارىنا سۇيەنىپ جازعان وسىناۋ تولايىم تۋىندىلارى كوپتىڭ كوكەيىنەن شىققانى سونشالىق ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن بولدىق. بۇل جەردە الدەكىمدەرگە جاقپايتىن ماقالالاردى باسۋدا باتىلدىق تانىتقان گازەت رەداكتورى ءشامشيددين پاتتەەۆتى دە اتاپ ايتقان ءلازىم.
ال ستۋدەنت جانە جۇمىسشى جاستار قايرات رىسقۇلبەكوۆ, گۇلنار بايبوسىنوۆا, مىرزاعۇل ابدىعۇلوۆ, ەرلان دەكەلباەۆ جانە باسقالار جايىندا جازعاندارى دا ءوز الدىنا ءبىر توبە. ولاردىڭ جالپى سانى قىرىققا جۋىق. ءبارى بەس كىتاپتىڭ جۇگىن كوتەرەدى. جازۋشى ديداحمەت ءاشىمحان ۇلىنىڭ قولداۋىمەن سولاردىڭ العاشقى زيالىلار توبى «XX عاسىر: سوڭعى رەپرەسسيا» اتىمەن كىتاپ بولىپ جارىق كوردى. وكىنىشكە قاراي, قالعاندارى قاراجات تاپشىلىعىنان قولجازبا كۇيىندە تۇر. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, سوتتا اتۋ جازاسىن قايراتتان بۇرىن مىرزاعۇلدىڭ العانىن ونىڭ «تۇركىستان» گازەتىندەگى زەرتەۋ ماقالالارىنان بىلدىك. سوت اۋەلگىدە مىرزاعۇلعا بۇزاقىلىعى ءۇشىن دەپ اتۋعا ۇكىم شىعارعان. كەيىن بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنەن كەلگەن تاۋەلسىز كوميسسيا ونىڭ قىلمىستىق ءىسى تىكەلەي جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىستى ەكەنىن دالەلدەگەن سوڭ بىزدەگى سوت شەشىمىن قايتا قاراپ, ۇكىمىن وزگەرتىپ, جىبەرگەن قاتەسىن تۇزەتكەن. سوت شەشىمى ورىندالاردان بىرەر كۇن بۇرىن ايەلى قازىناگۇلدىڭ جانكەشتى ارەكەتىنىڭ ارقاسىندا كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى اتۋ جازاسىن جيىرما جىلعا اۋىستىرادى. كولباي كوكەمنىڭ م.ابدىعۇلوۆ تۋرالى دەرەكتى پوۆەستىنىڭ جەلىسى بويىنشا جازۋشى ەرتاي ايعالي پەسا جازىپ شىقتى. اشىعىنا كوشسەك, كوكەمنىڭ الدەكىمدەردەي پىكىرىن قۇبىلتىپ, سىر بەرگەن ءساتىن كورگەن ەمەسپىن. قاشاندا ءوز ىسىنە قاعىلعان قازىقتاي مىعىم.
مەنىڭ پايىمىمشا كولباي كوكەمدى ءالى كۇنگە سىزداۋىعى سىزداپ تۇرعان وسى جەلتوقسان تاقىرىبى قاتتى قىزىقتىرادى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تالاس وماربەكوۆ كوكەممەن ءبىر كەزدەسكەندە: «مىنا بىزدەر, كاسىبي تاريحشىلار تاريحي وقيعالاردىڭ قاي جىلى, قانداي جاعدايدا بولعانىن, ونداعى تاريحي تۇلعالاردىڭ اتى-جوندەرىن جازامىز. ال جۋرناليست-جازۋشىلار تاريحي وقيعالارمەن شەكتەلىپ قانا قويماي, تاريحي تۇلعالاردىڭ تاعدىر-تالايىنا دا اسا ءمان بەرەدى. سەنىڭ جازىپ جۇرگەن «كازاحسكوە دەلو» شىعارمالارىڭ جان تەبىرەنتەر اسەرىمەن دە ەرەكشە», دەگەن ەكەن.
كولباي ادىربەك ۇلىنىڭ شىعارماشىلىعى سان-قىرلى. قالامگەردىڭ بارلىق قىر-سىرىن ءبىر ماقالادا قامتۋ مۇمكىن ەمەس نارسە. سوندىقتان مەن ەندىگى اڭگىمەنى جۋرناليست-زەرتتەۋشى, كورنەكتى پۋبليتسيست قالامگەر كولباي ادىربەك ۇلىنىڭ ەسىمىن كەڭىنەن تانىمال ەتكەن, كەيىن پرەزيدەنت سىيلىعىمەن ماراپاتتالعان «كازاحسكوە دەلو» اتتى جيىرما جىلعا سوزىلعان اۆتورلىق باعدارلاماسى توڭىرەگىندە بولعان جايدان ءسوز ەتىپ كورەيىن.
– كولباي كوكە, «كازاحسكوە دەلو» نەگە «قازاق ءىسى» ەمەس؟
– «كازاحسكوە دەلودا» كەڭەستىك كەزەڭنىڭ يمپەريالىق قاتىگەز ساياساتى, ءشوۆينيزمنىڭ استامشىلىق كورىنىسى, ورىس ءتىلىنىڭ ەڭسەنى ەزگەن زورلىعى جاتىر. گەنەرال ۆلاديمير كالينيچەنكو «ليت.گازەتاعا» بەرگەن سۇحباتىندا: ء«بىز «ۋزبەكسكوە دەلونى» جۇزەگە اسىردىق. بىراق «كازاحسكوە دەلودا» ماقساتىمىزعا جەتە المادىق» دەگەن. ويتكەنى ولار وزدەرى كۇتپەگەن جويقىن قارسىلىققا تاپ بولدى. ەلۋىنشى جىلداردىڭ ينتەلليگەنتسياسى مەن جاستارى ماسكەۋدىڭ ايتقاندارىنا قارسى كەلمەدى. الپىسىنشى جىلدىڭ زيالىلارى مەن جاستارى ماسكەۋ نە ايتسا دا شاراسىزدىقتان «سەنىكى دۇرىس-اق» دەپ باستارىن شۇلعۋمەن بولدى. جەتپىسىنشى جىلدىڭ يگى جاقسىلارى مەن جاستارى ىشتەي قارسى بولسا دا نۇسقاۋلارىن امالسىزدان ورىندادى. قالاي ايتساق تا بۇل ءۇش ونجىلدىق جاستارىنىڭ بويلارىندا ءالى ۇمىتىلا قويماعان 37-38-ءدىڭ ۇرەيى بار ەدى. ال سەكسەنىنشى جىلدىڭ ءبىلىمدى ينتەلليگەنتسياسى مەن ەركىن وسكەن وت جالىندى جاستارى يمپەريانىڭ زورلىق-قورلىعىنا كونبەدى. ستۋدەنت پەن جۇمىسشى جاستاردىڭ نامىسقا شاۋىپ: ء«ار ۇلتتىڭ ءوز كوسەمى بولسىن!» دەپ الاڭعا اتويلاپ شىققانى – سول.
«كازاحسكوە دەلو» – تۇلعالار جيىنتىعى. كوتەرگەن تاقىرىبى اتان تۇيەگە اۋىر جۇك بولاتىنداي تسيكلدى ماقالالاردىڭ ەرەكشە توپتاماسى. باعدارلامانىڭ ماقساتى – ۇلت بولاشاعى ءۇشىن كۇرەسكەن جاستار مەن زيالىلاردىڭ ءومىرى مەن ءىسىن قالامىنا ارقاۋ ەتۋ ارقىلى ۇلت تاعدىرىن تەرەڭنەن تولعاپ, جاستار رۋحىن كوتەرۋ بولدى. مۇندا قالامگەردىڭ دارا قولتاڭباسى باسقا بىردە-ءبىر جازۋشىعا ۇقسامايدى. قوعام مەن ادام ومىرىندەگى ۋاقىت پەن ساياسات سالعان جارا, وسپادارلىق, قيانات, كەساپات, قيراتقىش كۇش, وكىنىش, قارسىلىق, كۇرەسكەرلىك ءبارى شىعارمادا جىمداسا ءورىلىپ, ءاربىر دەرەك پەن مالىمەت, وقيعانى بايانداۋ بارىسىندا ءوزىن ءوزى دالەلدەپ وتىردى. توپتاما وسىنىسىمەن دە قۇندى ءارى قىزىقتى.
«كىسى ايتپاعان ءسوز بار ما؟» (اباي) دەمەكشى, جەلتوقساندى ايتپاعان جان قالدى ما؟! بىراق زەرتتەۋشى كولباي ادىربەك ۇلىنىڭ جازۋىندا جەلتوقسان مۇلدە باسقا قىرىنان اشىلادى. باسقا راكۋرستان زەردەلەنەدى. مىسالى, ءبىز كوتەرىلىستىڭ سىرتقى كەلبەتىن, ۇستىڭگى قاباتىن قىزىقتاۋدان ارىعا بارا العامىز جوق. ال كولاعاڭ بۇل مىڭ قاتپارلى قۇبىلىس شىندىعىن وعان تىكەلەي قاتىسى بار تۇتاس تۇلعالار مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرىن سويلەتىپ قانا قويماي ارحيۆ ماتەريالدارىن پايدالانا وتىرىپ, سول ءبىر قاسىرەتتى ءۇش كۇننىڭ تولىققاندى پولوتنوسىن جاساعان. تۇنىپ تۇرعان تۇتاس گالەرەيا دەۋگە بولادى! جەلتوقسان اقيقاتىن وسىلاي وزىنە عانا ءتان ءادىس-تاسىلمەن اشۋعا تىرىسقان. وندا دا تۇلعالاردىڭ جەكە پورترەتتەرىن زەردەلەگەندە, ولاردى ادەتتەگى «سۇمدىق باتىر», «كوزسىز قاھارمان» ەتىپ, جالاڭ اسپەتتەۋدەن سانالى تۇردە باس تارتقاندىعى بايقالادى. ونى ديالوگ, مونولوگ, وقيعالاردى ناقتى بايانداۋ ارقىلى دالەلدەيدى. دالەلدەپ قانا قويمايدى, سوعان وقىرماندى دا سەندىردى. بۇل ءادىس دەرەكتى ادەبيەتتىڭ ەڭ باستى تابان تىرەيتىن قاعيداسى ەكەنى كىم-كىمگە دە بەلگىلى بولسا كەرەك.
«كازاحسكوە دەلو» – كوپ قىرلى, ءبىر سىرلى دۇنيە. بۇل تسيكلدى ماقالالار توپتاماسىنا قىرىق شاقتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مەن جەلتوقسان قاھارماندارىنىڭ ومىرلەرى مەن كۇرەسكەرلىك جولدارى ارقاۋ بولعان.
كەيىپكەر ىرىكتەۋدە اۆتوردىڭ جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسكەنى, ەرەكشە ويلانىپ سۇرىپتاعانى بايقالادى. توپتاما وزەگىنە ارقاۋ بولعان بەلگىلى تۇلعالاردىڭ جالپىۇلتتىق قۇندىلىققا قوسقان ۇلەسى مەن كۇرەسكەرلىگى, دەرەكتىلىك پەن ساراپتامالىق سيپات, پۋبليتسيستيكالىق تارتىمدى جەلى, ءبارى-ءبارى تۇتاسا كەلگەندە اۆتوردىڭ الدىنا قويعان ماقسات-مۇراتىن جوعارى دارەجەدە ورىنداپ شىعۋىنا العىشارتتار جاساعان.
ءسوز جوق, بىزگە كوركەم شىعارمانى وقۋ كەرەك. ول تالاسسىز. كىتاپ پالاتاسىنىڭ مالىمەتىنە سەنسەك, دەرەكتى تۋىندى وقيتىنداردىڭ قاتارى كۇن ساناپ ارتىپ كەلەدى. سەبەبى تۇسىنىكتى. دەرەكتى دۇنيەنى وقۋ قازىرگى قازاق قوعامى ءۇشىن اۋاداي قاجەت. «كازاحسكوە دەلو» ءبىزدىڭ سانامىزدى رۋحاني قۇلدىقتان, ۇرەيدەن, ميداعى ءتۇرلى كىر-قوقىستان قۇتقارۋعا كومەكتەسەدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, قالامگەر كولباي ادىربەك ۇلى شىندىق پەن جالعاندىق اراسىنداعى دانەكەرشى – رۋحاني ەلشى دەسەك, ءجون سياقتى.
ادامنىڭ جانى شىندىققا قۇمار. حالقىمىز وتكەن شەرلى تاريحىن, ۇلتتىق مۇددە ءۇشىن كۇرەسكەن تۇلعالارىن وقىپ بىلۋدەن جالىققان ەمەس. ارعى تاريحتى ايتپاعاندا بەرگى XX عاسىردا قازاق قوعامى نەبىر قيلى كەزەڭدەردى باستان كەشپەدى دەيسىز. ايتا بەرسەڭ تاۋسىلمايتىن جىر ءتارىزدى. اسىرەسە 37-38 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىننىڭ قۇرباندارى. بۇل تاقىرىپ تا كولباي ادىربەك ۇلىنىڭ نازارىنان تىس قالماعان. تۇرار رىسقۇلوۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ, نىعمەت نۇرماقوۆ, ەرمۇحان بەكماحانوۆ جانە تاعى باسقا تۇلعالار تۋرالى جازعان زەرتتەۋ ماقالالارى دا تاريحي-تانىمدىق دۇنيەلەرگە وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ, وقىرماندار تالعامىنان شىقتى. وسى ورايدا «بەسەۋدىڭ حاتى: جازعان كىم؟» اتتى كولەمدى زەرتتەۋ تۋىندىسى دا قالىڭ وقىرمانداردى تىڭ جاڭالىعىمەن ءتانتى ەتتى. وسى كەزگە دەيىن جۇرتتا سول حاتتى عابيت مۇسىرەپوۆ جازدى دەگەن ۇعىم بولاتىن. ال كولباي كوكەم مۇراعات ماتەريالىن اقتارىپ ءجۇرىپ, ونى سەمەي وبلىسىنىڭ تۋماسى ءازىمباي لەكەروۆتىڭ جازعانىن اشىپ «جۇلدىز» جۋرنالىنا جاريالاتقان. جەتى قات جەر استىنا كومسەڭ دە شىندىق ەشقاشاندا ولمەيدى دەگەن وسى شىعار. كولباي كوكەمنىڭ ىزدەنىسىنىڭ ارقاسىندا ءجۇز جىلدان سوڭ ساف التىنداي جارق ەتىپ شىعا كەلگەنىن قاراشى.
كوكەم جۇرتتىڭ ءبارىن وزىندەي كورەدى, سوندىقتان قۇرمەتپەن قارايدى. جاساندىلىقتى, وتىرىكتى, ەكىجۇزدىلىكتى, جالعان ماقتاعاندى سۋقانى سۇيمەيدى. ەگەر ۇلت ءۇشىن, ەل ءۇشىن وتقا تۇسكەن, سۋىققا توڭعان ەرلەر تۋرالى بىرەۋلەر پەندەشىلىككە بوي الدىرىپ, بۇرا تارتىپ, ءجونسىز سىناپ جاتسا, كوڭىلىنە دە, اتاعىنا دا قاراماي تۋرا بەتىنە ايتادى. مىنە, مەنىڭ كولباي كوكەم وسىنداي ادام. دوسقا – ادال, دۇشپانعا – قاتال. قانداي ءبىر ءىستى قولعا السا دا, اياعىنا دەيىن جەتكىزۋگە بەيىل.
تاعى ءبىر ايتارىم, دالەلى نىق, مالىمەتى مول. ءوز سەنىمىنە بەرىك. بۋىنعا تۇسەتىن اناۋ-مىناۋ ۋاجگە كونبەيدى. سىرت كوزگە ءبىتىم-بولمىسى سۋىقتاۋ كورىنگەنىمەن شىندىعىندا جانى جۇمساق. ىنىگە – مەيىربان, اعاعا – كىشىپەيىل. جۇرەگى تازا تالانتتاردى جاقسى كورىپ قانا قويماي, قولداپ, قورعاپ جۇرەدى. تالعامى جوعارى. تالعاپ, تالداپ, سۇرىپتاپ وقيدى. كەيبىر ادەبي كوركەم تۋىندىلار مەن وتكىر ماقالالاردى قايتالاپ وقيتىنى دا بار. ۇناسا, جىلى لەبىزىن ايامايدى. ول:
– مەنىڭ سىنشىلارىم اۋىلدا, – دەيدى. – مەكتەپتە بىرگە وقىعان دوستارىم. ءبىز بوزبالا كەزىمىزدە قارا كەشتەن بوزارىپ اتقان تاڭعا دەيىن كىتاپتان باس الماۋشى ەدىك. قولىما قالام ۇستاپ, جۋرناليستىك كاسىپتى باستاعان العاشقى كەزدە اۋىل-اۋدانعا بەلگىلى جاندار تۋرالى جازعانىم ەسىمدە. وقۋعا قىزىقتى بولسىن دەپ اسىرەلەپ جىبەرسەم كەرەك. الگى دوستارىم ء«بوسىپسىڭ عوي» دەدى. سول ءبىر سوزدەن ءوزىمنىڭ تىم ارتىق كەتكەنىمدى سەزە قويدىم. ويتكەنى كەيىپكەردى ولار مەنەن ارتىق بىلمەسە, كەم بىلمەيدى عوي. سوندا عانا دەرەكتى دۇنيەنى جازۋ وڭاي ەمەس ەكەنىن, اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن بارۋ كەرەكتىگىن ۇقتىم. سودان باستاپ كەلەسى كەيىپكەرىمدى جازعاندا اسىرە سوزگە مالدانباي, تەك بار بولمىسىن بەرۋگە تىرىستىم. ماقالامدى وقىعان ولار: «مىناۋىڭ سونىڭ تاپ ءوزى!», – دەگەندە توبەم كوككە جەتكەندەي قۋانىپ قالاتىن ەدىم.
ماقالالارىن ءباسپاسوز بەتىنەن العاش وقىپ جۇرگەندە, شارت مىنەزدى ادام سەكىلدى كورىنگەن كولباي كوكەممەن العاش جۇزبە-ءجۇز كەزدەسكەنىم ەسىمدە. سوندا جۇمساق مىنەزىن, جانعا جايلى كىسىلىك كەلبەتىن كورىپ, الدامشى ويىمنان قايتتىم. سوڭعى ءتورت-بەس جىل بەدەرىندە الماتى, تاراز, شىمكەنت قالالارىندا تاريحي تۇلعالار جايىندا وتكەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالاردا كەيبىر اتاقتارىنا مالدانىپ, كوكىرەكتەرىن قاعىپ, كولگىرسىپ سويلەگەن جانداردىڭ كوكەيگە قونبايتىن تۇجىرىمدارى مەن ءجونسىز پىكىرلەرىنە ورىندى قارسىلىعى, انىعىن اشىپ ايتپاسا, ارىنا سىن بولار ادامي ادالدىعى اڭعارىلىپ تۇردى. ونىڭ وسى ءبىر مىنەزى دە ماعان قاتتى اسەر ەتىپ, سىي-قۇرمەتىم بۇرىنعىدان دا ارتتى. كەزدەسسەك, ۇلت ءۇشىن جاندارىن پيدا ەتكەن اسىلدارىمىز جايىندا اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ, بىرتە-بىرتە ءبىر-بىرىمىزگە اعا-ىنىدەي باۋىر باسىپ كەتتىك.
اتام قازاق «ەر تۋعان جەرىنە تارتادى» دەگەن. وسى تۇرعىدان كەلگەندە كولباي ادىربەك ۇلى سىندى بۇكىل قارعا تامىرلى قازاققا تانىمال ۇل وسىرگەن جۇزىمدىك – قويىن-قونىشى تاريحقا تولى قاسيەتتى مەكەن. تەرىسكەيدەن كۇنگەيگە قاراي ۇشار باسى يرەتىلە سوزىلعان قاراتاۋدىڭ بەرگى تۇستىگىنەن ورىن تەپكەن اۋىلدىڭ جانىنان مىڭ بۇراتىلىپ اققان ارىستاندى وزەنى وتەدى. وتىراردى بەتكە العان شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعىنىڭ كۋاسىندەي اۋماعى ات شاپتىرىم تاريحتىڭ كومبەسى قورعان توبە دە سول جەردە ەكەن. كۇنى بۇگىنگە دەيىن قوزى-لاق باققان بالالار ونىڭ ويدىم-ويدىم بيىك توبەلەرىندە جاتقان بوياۋى قانىق قۇمىرا سىنىقتارىمەن وينايتىن كورىنەدى. ءبىزدىڭ ارحەولوگتەر ءالى سول قورعان توبەگە جەتە قويماپتى. شاعىن اۋىلدىڭ كوك مايسا توعايى, جۋساندى قىرى مەن قىرقاسى, بوز سەلەۋلى دالاسى مىڭعىراعان ءتورت ت ۇلىك مالعا قۇت. بۇل ەل كولباي كوكەمنىڭ سابيىندە بەسىگىن تەربەپ الديلەسە, بۇگىندە ول سول تۋعان جەرىن كەستەلى ءسوز, كەسەك تۋىندىلارىمەن ايالاپ, پارىزىن وتەپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر پاراسىن اۋىزعا الساق اۋىلدىڭ جۇزىمدىك اتاۋى قايدان شىققان تاريحىن دا انىقتاپ بەرگەنى. كۇنى كەشەگە دەيىن ونى اركىم ءار ساققا جۇگىرتۋمەن بولعان. كولەكەڭ دە كونە كوزدەردەن جەتكەن دەرەكتەردى كوپ ىزدەپتى. اقىرى تاپقان. اۋىل كەزىندە قالىڭ ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن اپپاق يشاننىڭ مەدرەسەسى ورىن تەپكەن اۋدان ورتالىعى شاياننان جيىرما شاقىرىم جەردە.
– وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن اپپاق يشاننىڭ تاعدىر-تالايى جايىندا اكادەميك مامبەت قويگەلدىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ماقالاسى «جاس الاش» گازەتىندە جاريالاندى, – دەيدى كولباي كوكەم. – مەدرەسەدە XIX عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگى مەن XX عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىنا دەيىن بارلىق وبلىستان ىرىكتەلىپ جينالعان شاكىرت بالالار ءدارىس العان. كەيىن ولاردىڭ اراسىنان اتاقتى ءشادى تورە جاڭگىروۆ پەن مايكوت ساندىباەۆ سەكىلدى اقىن-جىرشىلاردىڭ دا شىققانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. اپپاق يشان جازدىڭ ۇزاق كۇندەرىنىڭ ءبىرى بەيسەنبىدە تاڭ قاراڭعىسىندا قاسىنا يمامدارىن ەرتىپ, تۇركىستان شاھارىنا قاراي جولعا شىعادى. كۇن كوكجيەكتەن كوتەرىلە بەرگەندە ارىستاندى وزەنىنىڭ جاعاسىنا جەتىپ, تۇيەلەرىن شوگەرىپ, تاڭعى اسىن ىشەدى. يشان سۋى مول, ءشوبى شۇيگىن جەرگە قاراپ تۇرىپ: «اپىراي مىنا جەر تۇگىن تارتسا, مايى شىققانداي قۇنارلى ەكەن. بولىستان سۇراپ كورەيىنشى. جەر ءبولىپ بەرسە شاكىرتتەرىمە ءجۇزىم ەككىزەيىن» دەگەن ويعا كەلىپ, يمامنىڭ ءبىرىن قىردىڭ ارعى بەتىندە وتىرعان بولىسقا جۇمسايدى. يشاننىڭ سالعان قولقاسىنا تاق تۇرعان بولىس: «تاقسىر, قالاعان جەرىڭىزدى الىڭىز. قارسىلىعىم جوق», – دەيدى. يشان كۇن ۇزاققا جول ءجۇرىپ, ءتۇن ورتاسىنان اۋعاندا ءجۇز وتىز شاقىرىم جولدى ارتقا تاستاپ, تۇركىستانعا جەتىپ, ەرتەڭىنە قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىندە جاماعاتپەن بىرگە جۇما نامازعا تۇرعان. ول تۇركىستاننان ورالعان بەتتە ءجۇزىم كوشەتىن تاشكەننەن الدىرىپ, ارىستاندى وزەنى بويىنداعى ءبىراز جەرگە وتىرعىزىپ, ەكى جىلدان سوڭ مول ءونىم جيناپ, شاكىرتتەر داستارقانىنىڭ ءمازىرىن بايىتادى. سولاي بۇل جەر اتاۋى جۇزىمدىك اتالىنىپ كەتەدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە وسى وڭىردەن ەكى كولحوز قۇرىلادى. جۇرت ءبىرىن جۇزىمدىك, ەكىنشىسى تالاپتى دەپ اتاعان. كەيىن ەكى كولحوز بىرىككەندە جۇرت اپپاق يشاننىڭ قۇرمەتىنە جۇزىمدىك اتاۋىن تاڭدايدى.
كولباي كوكەم جۋرناليست بولماعاندا, زەرتتەۋشى عالىم نەمەسە ادەبيەت سىنشىسى بولار ما ەدى. كىم ءبىلسىن. ويتكەنى ونىڭ جانكەشتى ەڭبەكتەرىنەن ءبىلىم-بىلىكتىلىگى, زەرتتەۋشىلىك قابىلەتى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورىنەدى. اسىرەسە, تاريحي-پۋبليتسيستيكالىق ەسسە مەن ەسحاتولوگيالىق جانردىڭ ناعىز مايتالمانى. جاقسىنىڭ سەرىگى ادىلەتتىلىك, جاۋاپكەرشىلىك, ادەپ, ءتوزىم جانە قاناعات دەسەك, وسى قاسيەتتىڭ ءبارى كولباي كوكەمنىڭ بويىنان تابىلادى. وعان وسى كۇنگە دەيىن تولعاپ جازعان تالاي تانىمدىق دۇنيەلەرى دالەل.
بولات شاراحىمباي,
اقىن
