شارۋالاردى الىمنان بوساتۋ قاجەت
الايدا ءبىراز ادام مۇنى وتاندىق اۆتوونەركاسىپتى قولداۋدىڭ تەتىگى رەتىندە تۇسىنسە كەرەك. ءسوزىمىزدىڭ دالەلىن «وندىرۋشىلەردىڭ كەڭەيتىلگەن مىندەتتەمەلەرى وپەراتورى» جشس قىزمەتىنىڭ توقتاتىلۋى مەن ونىڭ مىندەتتەرىن «جاسىل دامۋ» اق-عا بەرۋگە بايلانىستى وتكىزىلگەن جۇمىس توبىنىڭ العاشقى وتىرىسىندا بايقادىق. شامامەن 2,5 ساعاتقا سوزىلعان ونلاين جيىننىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس تاراپتار ءبىر بايلامعا كەلدى دەپ ايتۋ قيىن.
ۋتيليزاتسيا الىمىنىڭ قازىرگى قولدانىستاعى شارتتارىنا قارسى قوعامدىق قوزعالىس مۇشەلەرى ۇكىمەتكە ناقتى ۇسىنىستارىن جولدادى. اتاپ ايتقاندا, جەڭىل اۆتوكولىككە ارنالعان تولەمدى 100 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جانە العاشقى تىركەۋدىڭ باعاسىن 20 مىڭ تەڭگەگە دەيىن تومەندەتۋدى ۇسىندى. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ارناۋلى تەحنيكا تۇرلەرىنە جانە كابەل ونىمدەرىنە قولدانىلاتىن الىمدى مۇلدەم الىپ تاستاۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. جەڭىلدىكپەن اۆتوكرەديتتى كەڭەيتىپ, كولىك ساتىپ الۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن 1 ملن تەڭگە كولەمىندە ۆاۋچەر بەرۋدى قاراستىرۋ قاجەت دەيدى بەلسەندىلەر.
«اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى لوگيستيكا جانە تاسىمالداۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى مۇرات ءامرين جۇك تاسىمالىمەن اينالىساتىن وتاندىق كومپانيالاردى قولداۋعا شاقىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, لوگيستيكامەن اينالىساتىن شەتەلدىك ۇلەسى بار كومپانيالاردىڭ اۋىر جۇك كولىكتەرى ەلىمىزدە ەكى جىل كولەمىندە ۋتيل الىمى مەن العاشقى تىركەۋدى تولەمەي-اق جۇرە الادى. سوندىقتان پالاتا وكىلى بۇل ءتارتىپتى وتاندىق تاسىمالداۋشىلاردىڭ پايداسىنا قايتا قاراستىرۋدى ۇسىنىپ وتىر.
«ەڭ باستىسى, حالىقارالىق تاسىمالدار سەگمەنتىندە ەكولوگيالىق ساناتى ەۋرو-5 جانە ەۋرو-6-دان تومەن ەمەس, 7 جىلعا دەيىنگى كولىك قۇرالدارىن اكەلۋگە رۇقسات سۇرايمىز», دەدى م.ءامرين.
«اگروماشحولدينگ» كومپانياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى دينارا شۋكيجانوۆا ايتقانداي, اگرارلىق ماقساتتاعى تەحنيكاعا ارنالعان كادەگە جاراتۋ الىمى 2019 جىلى ەنگىزىلىپ, وسى ۋاقىت ارالىعىندا قازاقستانعا رەسەيلىك «روستەلماش», «پەتەربۋرگ تراكتور زاۋىتى» اق جانە Class سەكىلدى الەمدىك وندىرۋشىلەر كەلىپ, ءوندىرىسىن جولعا قويدى. كومپانيا وكىلى بىلتىر ەلىمىزدە ساتىلعان اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىنىڭ 80%-ى رەسپۋبليكا اۋماعىندا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندارعا تيەسىلى دەپ ناقتىلادى.
«وتاندىق وندىرۋشىلەر تراكتورلار مەن كومباينداردىڭ قۇنىنا ۋتيليزاتسيا الىمىنىڭ سوماسىن قوسپايتىنىن ايتا كەتكەن ورىندى. قازىر يمپورتتىڭ ۇلەسى – 19%. ونىڭ باسىم بولىگى – John Deere كومپانياسىنىڭ تراكتورلار مەن كومبايندارى. بيىل ءبىز ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى ارقىلى 4,2 ملرد تەڭگەگە جابدىق ساتىپ الىپ, ۇلكەن وقشاۋلاۋ ورتالىعىن سالدىق. سوعان بايلانىستى بىرنەشە رەت ينۆەستورلارعا بىزگە كەلىپ, ءوندىرىس ورىندارىن اشۋعا ۇسىنىس جاسادىق. كەز كەلگەن فەرمەر جاڭا تراكتور مەن كومباين العىسى كەلەدى دەپ ويلايمىن. بىزگە باعدارلامالار قاجەت. بيىل ليزينگ مولشەرلەمەسى وتاندىق جانە شەتەلدىك ونىمگە بىردەي كولەمدە بەلگىلەندى. يمپورتتىق تەحنيكا ساتۋ قۇنىنان 25% مولشەرىندە سۋبسيديالاناتىنىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل – قازاقستانداعى سالىق تولەۋشىلەردىڭ اقشاسى. نەلىكتەن وسى قاراجات باسقا ەلدەردەگى سەكىلدى وتاندىق كاسىپورىندارعا بەرىلمەيدى؟ يمپورتتىق ءونىمدى ساتاتىن ينۆەستورلارعا ايتارىمىز, ەلىمىزگە كەلسىن. ءبىزدىڭ زاۋىتتار ءالى 100%-عا جۇكتەلمەگەن. سول سەبەپتى ولاردىڭ ءوندىرىس ورىندارىن اشۋىنا قارسى ەمەسپىز. راس, ۋتيليزاتسيا الىمى اياسىندا تراكتورلار مەن كومبايندارعا بەرىلەتىن ۆاۋچەر كولەمى تىم از. بۇل ماسەلەمەن ءبىز كەلىسەمىز. كەمىندە ونىڭ سوماسىن ەكى-ءۇش ەسەگە ارتتىرۋ قاجەت دەپ سانايمىز», دەدى د.شۋكيجانوۆا.
«شوپان اتا» ۇلتتىق قوي ءوسىرۋ قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى الماسبەك سادىرباەۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, وتاندىق اگرارلىق تەحنيكانىڭ نارىعىندا ۇسىنىلعان ءونىمنىڭ كولەمى ساۋساقپەن سانارلىقتاي. ول اۆتونارىقتاعى سەكىلدى تاڭداۋ شەكسىز بولعاندا شارۋالارعا شەتەل اسىپ, تەحنيكا ىزدەۋدىڭ قاجەتى بولماس ەدى دەيدى.
«باسقا ەلدەرگە بارعاندا كەڭ كولەمدە ۇسىنىلعان ءتۇرلى تەحنيكانى كورىپ قايتامىز. بارلىعىنىڭ بىردەي ەلىمىزدە قۇراستىرىلاتىن تەحنيكانى ساتىپ الۋعا قالتاسى كوتەرمەيدى. اگرارلىق تەحنيكا نارىعى تەك «متز» مەن John Deere-ءدىڭ ونىمدەرىنەن عانا تۇرمايدى عوي. ساناۋلى عانا كاسىپورىننىڭ مۇددەسىن قورعاي وتىرا ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلەتىنىن ۇمىتپاڭىزدار. قازاقستانداعى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ 90%-ى ابدەن ەسكىرگەن. ءسوزسىز, شارۋالار جاڭا تەحنيكاعا مۇقتاج. بىراق كادەگە جاراتۋ الىمى بۇل ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشە المايدى», دەدى ا.سادىرباەۆ.
ۋتيليزاتسيا الىمى نە ءۇشىن ەنگىزىلدى؟
ECO Network ستارتاپىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەۆگەني مۇحامەدجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, كوپشىلىك ءالى دە كادەگە جاراتۋ الىمىنىڭ نە سەبەپتى ەنگىزىلگەنىن تولىق تۇسىنبەگەن ءتارىزدى. ىسكەر ازامات بۇل ءتارتىپ قالدىقتاردى باسقارۋ جۇمىسىن جولعا قويۋ ءۇشىن قاجەت ەكەنىن ەسكە سالدى. ول بۇعان جاۋاپتى وكم وپەراتورىنىڭ قىزمەتىن مۇقيات تالداپ, ميللياردتاپ جينالعان اقشانىڭ قايدا كەتكەنىن انىقتاۋ كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولۋعا ءتيىس دەپ سانايدى.
«وكم وپەراتورى ىسكە قوسىلعالى بەرى قالدىقتى باسقارۋ جۇمىسى وڭ جولعا قويىلدى دەپ ايتۋعا كەلمەيدى. بۇعان قاتىستى دالەلدەر جەتكىلىكتى. تاماق ونىمدەرى مەن پلاستيكتىڭ تۇرلەرى بويىنشا قالدىقتى باسقارۋ مىندەتتەرى سول كۇيى ورىندالماي قالدى. ونىڭ ورنىنا اتالعان وپەراتور ونسىز دا ىسكە اسىپ جاتقان ماكۋلاتۋرا مەن پلاستيكتىڭ جەڭىل تۇرلەرىن وڭدەۋدى سۋبسيديالاندىرىپ وتىردى. قالدىقتاردى ءبولىپ جيناۋ باعىتىنداعى وڭىرلەردە قارجىلاندىرىلعان جوبالارى ناتيجەسىز بولىپ شىقتى. مەدەۋ مەن شىمبۇلاقتا ەلەكترلى كارلاردىڭ قىزمەتىن ۇسىنىپ كەلگەندەردى قۋىپ جىبەرىپ, ءوز تەحنيكالارىن جۇمىلدىردى. بۇرىن بۇل قىزمەت 3 مىڭ تەڭگەنىڭ كولەمىندە بولسا, وكم ونىڭ باعاسىن 5 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەردى. بۇل 60%-عا قىمبات. نەگە وسى تۋرالى ەشكىم ايتپايدى؟ قازىر اتالعان كومپانيا جارتى ملرد-قا جۋىق قاراجات جيناعانى تۋرالى ايتىلىپ ءجۇر. بىراق ءبىزدىڭ دەرەگىمىزگە سايكەس بۇل سومانىڭ كولەمى 3-5 ملرد دوللارعا جۋىقتايدى. نەلىكتەن وسى ماسەلە كوتەرىلىپ, زەرتتەلمەيدى؟ ال قازىر تەك ءبىر كومپانيانىڭ مىندەتىن كەلەسى ءبىر ۇيىمعا جۇكتەي سالۋ ماقساتى تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. وسى كومپانيانىڭ قىزمەتىن تەكسەرىپ, حالىقتىڭ قاراجاتى قايدا جۇمسالعانىن انىقتاۋ بارىنەن دە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمىن. سوندا عانا بارلىق ماسەلەنىڭ شەتى كورىنە باستايدى. اۆتوكولىكتى وڭدەۋ سالاسىن سۋبسيديالاۋدىڭ نە قاجەتى بار, ەگەر دە بۇل تەتىك ءتيىستى دەڭگەيدە جۇمىس ىستەمەسە؟ دۇنيە جۇزىندە كولىكتى وڭدەۋ ءۇشىن 200-300 دوللار عانا جينالادى. بۇل سوما جەتكىلىكتى. ويتكەنى اۆتوكولىكتە وڭدەلمەيتىن نارسە جوق. وسى باعىتتى دۇرىس جولعا قويا بىلسە, بۇل – تابىس اكەلەتىن كاسىپ. سوندىقتان دا وكم وپەراتورىنىڭ قىزمەتىنە تولىقتاي تەكسەرۋ جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ونسىز كومپانيانىڭ قىزمەتىن «جاسىل دامۋ» اق-عا تاپسىرۋ ورىنسىز دەپ ويلايمىن», دەدى ە.مۇحامەدجانوۆ.
تاجىريبەلى ەكولوگتەر قاۋىمداستىعىنىڭ ءتورايىمى لاۋرا مالىكوۆا ايتقانداي, ۋتيليزاتسيا الىمىن وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ تۇرعىسىنان قاراستىرۋ قاتە. ونەركاسىپ كەشەندەرىن دامىتۋعا ارنالعان سالالىق ۆەدومستۆولاردىڭ ءوز باعدارلامالارى بار.
«ۋتيليزاتسيا الىمى اۋەل باستان وتاندىق وندىرۋشىلەردى قولداۋ ءۇشىن ەنگىزىلمەگەن. بۇل وندىرۋشىلەردىڭ كەڭەيتىلگەن مىندەتتەمەلەرى قاعيداتتارىنا قايشى. وسى رەتتە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى كادەگە جاراتۋ الىمى ەسەبىنەن ىنتالاندىرۋ ماسەلەسى كوتەرىلمەۋى كەرەك. ەگەر دە مۇنداي مىندەت تۇرسا, يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى سىندى جاۋاپتى ۆەدومستۆولار ءوز باعدارلامالارىن ازىرلەۋگە ءتيىس. مۇنى ۋتيليزاتسيا الىمى ارقىلى شەشۋ قاتە تۇسىنىك», دەگەن ل.مالىكوۆا ەلىمىزدە تاماق ونىمدەرىنىڭ قالدىقتارىنا وكم اياسىندا ۋتيل الىمى قاراستىرىلماعانىن جەتكىزدى.
جاۋاپتى ۆەدومستۆونىڭ اقپاراتىنا سايكەس «جاسىل دامۋ» اق – ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ۆەدومستۆولىق باعىنىستاعى ۇيىمى جانە مەملەكەتتىڭ قاتىسۋ ۇلەسى 100%-دى قۇرايدى.
«جاسىل دامۋ» «وكم وپەراتورى» جشس-نىڭ كادەگە جاراتۋ تولەمىن جيناۋ, اۆتووندىرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنا جەڭىلدىك سەرتيفيكاتتارىن (ۆاۋچەرلەر) بەرۋ, ىستەن شىققان كولىك قۇرالدارىن تاپسىرعانى ءۇشىن وتەماقى تولەۋ, قالدىقتاردى جيناۋشىلار مەن تاسىمالداۋشىلاردى جانە كادەگە جاراتۋشىلاردى سۋبسيديالاۋ سياقتى بارلىق قىزمەتتى ەكولوگيالىق كودەكسكە ساي اتقاراتىن بولادى.
«وكم قاعيداتىن ەنگىزۋ, ەڭ الدىمەن, بيزنەستىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرىن قۇرۋ ەسەبىنەن قالدىقتارمەن جۇمىس ىستەۋ سالاسىندا ەلدەگى پروبلەمالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە اسەر ەتتى. بۇگىندە قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ ۇلەسىنىڭ 2016 جىلعى 2,6%-دان 2021 جىلى 21%-عا دەيىن ارتقانىن كورىپ وتىرمىز, وسى كەزەڭدە 264 مىڭ توننا قاپتاما قالدىعى, 310 مىڭ توننا اۆتوموبيل بولشەكتەرىنىڭ قالدىعى جينالىپ, كادەگە جاراتىلدى», دەدى ەكولوگيا ءمينيسترى سەرىكقالي برەكەشەۆ.
قازىر «جاسىل دامۋ» اق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە شوتتار اشىپ, سونداي-اق تولەم جۇيەلەرىنە وزگەرىستەر ەنگىزىپ جاتىر. بيىل 24 قاڭتاردان باستاپ «جاسىل دامۋ» اق كادەگە جاراتۋ تولەمدەرىن قابىلداۋ جۇمىستارىن جانداندىرادى.
سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنا بۇرىن بەرىلگەن جەڭىلدىك سەرتيفيكاتتارى (ۆاۋچەرلەر) جارامدى جانە كەلەسى اپتادان باستاپ جاڭا وپەراتور بۇرىنعى وكم وپەراتورىنىڭ سايتى ارقىلى ىستەن شىققان كولىكتەردى جەتكىزۋگە وتىنىمدەردى قابىلداي باستايدى. ەسكى كولىكتەردى قابىلداۋ پۋنكتتەرى دە قايتا اشىلادى.
سونداي-اق ۆەدومستۆو باسشىسى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنا جەڭىلدىك سەرتيفيكاتتارى (ۆاۋچەرلەر) بەرىلەتىن سوما, سونداي-اق ىستەن شىققان كولىك قۇرالدارىن تاپسىرعانى ءۇشىن وتەماقى تولەمدەرى كادەگە جاراتۋ الىمىنىڭ مولشەرلەمەسىن قايتا قاراۋدى ەسكەرە وتىرىپ تۇزەتىلەتىنىن ايتتى. كادەگە جاراتۋ الىمىنىڭ مولشەرلەمەسىن ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبى قايتا قارايدى, ونىڭ قۇرامىنا قوعام وكىلدەرى دە كىرەدى.
تالقىلاۋلاردى ەسكەرىپ, مولشەرلەمەلەر بويىنشا بيىلعى اقپاننىڭ سوڭىنا دەيىن ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترىنىڭ «كادەگە جاراتۋ تولەمىن ەسەپتەۋ ادىستەمەسىن بەكىتۋ تۋرالى» بۇيرىعىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىن بولادى دەيدى مينيسترلىك وكىلدەرى.
