لۇقپان مولدانىڭ تاعدىرى

لۇقپان مولدانىڭ ءدال قاي جىلى ومىرگە كەلگەنى ناقتى ەمەس. قۇلپىتاسىندا 1884 جىل دەپ كورسەتىلگەن. بىراق 1928 جىلعى ارحيۆ قۇجاتتارىندا «جاسى 48-دە» دەلىنەدى. سول كەزدىڭ وزىندە «مۇحتاسيب» دەگەن انىقتاۋىش يەلەنگەن. مۇحتاسيب (اراب. – «حيسبانى اتقارۋشى») – مۇسىلمانداردى ءتۇزۋ جولعا باعىتتاپ, مۇسىلماندىقتىڭ مورالدىق نورمالارىن اشىقتان-اشىق بۇزۋشىلىققا جول بەرمەي, ءتۇزۋ جولعا سالاتىن ءدىني لاۋازىم يەسى دەگەن ماعىنا بەرەدى. قازاق دالاسىندا مولدالارعا «مۇحتاسيب» اتاعىن ورىنبور مۇفتيلىگى بەرگەن, ونىڭ ءمانى – ءوزى تۇراتىن ايماقتا, اۋدان كولەمىندە ءدىن ءىسىن جۇرگىزۋشى, قاداعالاۋشى دەگەنگە سايادى.

باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسى مەم­لەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان دەرەككە قاراعاندا, لۇقپان تۇرسىنوۆ استراحان گۋبەرناسى ىشكى قازاق ورداسىنا قاراستى تالوۆ قيسىمى №7 ستارشىندىقتىڭ ەسكى تالوۆ پوسەلكەسىندە 1908 جىلى 26 قاراشادا №8072 د№744/06گ ەكىنشى مولدا بولىپ بەكىتىلگەن. قۇجاتتا بۇل مەشىتتىڭ 1901 جىلدان بەرى قىزمەت ەتىپ تۇرعانى, يمامى جالمىرزا ساقانوۆ ء(ارى مەڭدىباەۆ) ەكەندىگى جازىلىپتى.

 ەلدەن بەزۋ

لۇقپاننىڭ ءوزى بايباقتى رۋىنىڭ قويان-قاشۋ بولىمىنەن تارايدى. ونىڭ ءبىر تۋعان اعاسى شاكۋدىڭ ۇرپاعى, ورالدىق جومارت عابدولحان ۇلى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز تۋرالى ءبىراز دەرەك, سۋرەتپەن ءبولىستى. «قازتالوۆ اۋىلىندا لۇقپان اتانىڭ ءوز مەشىتى بولعان ەكەن. ونى 1924 جىلدارى بولشەۆيكتەر تارتىپ الىپ, ق ۇلىپ (كلۋب) جاساعان. ءوزىن قۋدالاپ, تۇرتپەكتەي بەرگەن سوڭ 1929 جىلدارى وتباسىمەن ىشكى رەسەيگە كوشىپ كەتكەن. اكەمنىڭ ايتۋىنشا, باشقۇرتستان جا­عىندا تۇرىپتى-مىس» دەيدى جومارت اعا.

بۇل شىندىققا ساي كەلەدى. باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇرا­عا­تىندا ءبىز لۇقپان تۇرسىنوۆ تۋرالى بىرنەشە دەرەكتى كەزىكتىردىك.

«تۇرسىن ۇلى لۇقپان (48 جاستا) – مۇحتاسيب, بوكەي ۋەزى بۇرىنعى بوس­تاندىق بولىسىنان, رسفسر كونستي­تۋتسياسىنىڭ 65 بابى جانە قازواك-تىڭ 1925 جىلعى 9 مامىرداعى نۇسقاۋلىعى بويىنشا ءدىن وكىلى رەتىندە سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان» (بقوما, №24 قور, №4 تىزبە, №567 ءىس);

تاعى ءبىر قۇجاتتا بىلاي دەلىنگەن:

قازاق تالوپكە قالاسىنىڭ قاراۋىن­داعى 1928-1929 جىلدارى سايلاۋال­دى ازىرلىك ناۋقانىندا سايلاۋ-سايلانۋ پۇرساتى الىنعانداردىڭ تىزبە­سى. سۇيەنىش: قازاقستان ورتالىق اتكومىنىڭ 1927 جىلعى 24-قاۋىستاعى رەسەي ورتالىق اتكومىنىڭ 69-ىنشى كونستيتۋتسيا نەگىزگى زاڭىندا سايكەس­تىرىپ شىعارعان نۇسقاما كىتابى, ءىى قالا­لىق سايكومىنىڭ 1-2-3 ساندى ءام رايوندىق سايكوم 3-4 ساندى وتىرىس قاۋلىلارىمەن بەركىلگەن. 1928 جىل, دەكابر (جەلتوقسان): ...تالوۆ اۋدا­نىنىڭ 4 اۋىلىنان 1923-1928 جىلدارى مىنا ادامداردىڭ سايلاۋ قۇقى الىنعان: قاراوبا اۋىلىنان: لۇقپان تۇرسىن ۇلى, مەشىت مولداسى, ءدىني قىزمەتى ءۇشىن 14 باپ بويىنشا سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعان, ءوزى 48-دە, ايەلى ماگەن 37-دە (بقوما, №392 قور, №1 تىزبە, №116 ءىس, تالوۆ اۋدانى بويىنشا سايلاۋ قۇقىنان ايىرۋ جونىندەگى قۇجاتتار);

مىنە, وسى كەزەڭدە لۇقپان مولدا تۋعان جەرىنەن الىس كەتۋگە شەشىم قابىلدايدى. «مولداعام نەگىزى كەدەي شارۋا ەدى. بىراق زامانىندا مولدا بولعانسىڭ دەپ كۇن كورسەتپەگەن سوڭ ورىس جەرىنە كوشۋگە ءماجبۇر بولدى» دەپ جازىپتى عابدولحان شاكۋ ۇلى 2003 جىلى قاعازعا تۇسىرگەن ەستەلىگىندە.

 جىلىمىق

ءوزىن, مولدالىق «قىلمىسىن» بىلەتىن ورتادان الىس كەتكەن لۇقپان تۇرسىنوۆ 1937-1938 جىلدىڭ قاندى قاسابىنان امان قالعان. بىراق بەرگەن قۇرباندىعى دا از ەمەس: ونشاقتى ۇل-قىزى بىرىنەن سوڭ ءبىرى شەتىنەگەن. كوپ تۇياقتان امان قالعان جال­عىز ۇلى توقاس ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە مايدانعا الىنىپ, حابارسىز كەتكەن.

لۇقپان تۇرسىنوۆتىڭ تاريح الاڭىنا قايتا شىعۋى 1943 جىلدان باستالىپتى. بۇعان سەبەپ – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ العاشقى قيىن-قىستاۋ كەزەڭىندە ءستا­لين­نىڭ ەسىنە قۇداي تۇسكەن. ياعني حا­لىق­تى سوعىسقا ۇندەۋگە, جاۋعا قارسى جۇمىلدىرۋعا ءدىننىڭ ىقپالى زور ەكەنىن تۇسىنەدى. ءسويتىپ كەڭەستىڭ اتەيستىك ساياساتىنا جىلىمىق كىرەدى. 1943 جىلى ورتا ازيا جانە قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى (سادۋم) قۇرىلادى. سول جىلى قازان ايىندا تاشكەنتتە مۇسىلماندار قۇرىلتايى ءوتىپ, فاشيستىك اگرەسسيامەن كۇرەس جونىندەگى مىندەتتەر قابىلدانادى. وسى سيەزدە دەلەگاتتار انتيفاشيستىك ۇندەۋ جاريالايدى. «بيسميللاھي راحمان راحيم!» دەپ باستالعان ول ۇندەۋ كەيىن كسرو-داعى بارلىق مۇسىلمان ۇلتتار تىلىنە اۋدارىلىپ, حالىق اراسىنا تاراتىلادى.

وسى ۇندەۋگە قول قويعان ون ادامنىڭ ءبىرى – لۇقپان تۇرسىنوۆ ەدى.

سول كەزدەگى مۇسىلمان ءدىني ەليتاسى سانالعان بۇل ون ادامنىڭ اتى-ءجونىن تولىق كەلتىرە كەتەيىك: يشان باباحان ءابدۋماجيتحانوۆ – سيەزدى شاقىرۋشى ۇيىمداستىرۋ كوميسسياسىنىڭ توراعا­سى, عابدرەحمان راسۋلەۆ – ۋفا قالاسىن­داعى ورتالىق مۇسىلماندار ءدىني باس­قارماسىنىڭ ءمۋفتيى, ءاليمحان تۇرك شاكيرحوجاەۆ – قىرعىز كسر-ىنەن كەلگەن يمام, عابدۋلعافار شامسۋتدينوۆ – مۇحتاسيب, قازاقستاننان كەلگەن قاجى, حاليلراحمان ناسرۋتدينوۆ – مۇح­تاسيب, ورتالىق مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسى ءدىني كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, ماسكەۋ قالاسى مەشىتىنىڭ يمامى, مۋللا سالەح بوبوكو­لانوۆ – تاجىكستاننان كەلگەن ءدىن قايرات­كەرى, مۋراتحودجا ساليح-حودجاەۆ – حالفە, تاشكەنتتىك مۋدارريس, كەنە يشان حىزىركۋلي يشان وگلى – تۇرىكمەنستاننان كەلگەن ءدىن قايراتكەرى, لۇقپان تۇرسىنوۆ – باتىس قازاقستاننىڭ ءمۇحتاسيبى, كە­مال شابدانوۆ – قىرعىزستان مۇسىل­­مان­دارىنىڭ وكىلى. (رەسەي فەدەراتسيا­سىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆى – GARF, №6991s قور, №3s تىزبە, №6 ءىس, 34-36 بەتتەر - https://islamperspectives.org/rpi/items/show/19566)

1943 جىلى ورتا ازيا جانە قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسى قۇرىلعان كەزدە قازاقستاننان ءۇش قازي سايلاۋ ۇسىنىلعان. ۇشەۋدىڭ ءبىرى – لۇقپان تۇرسىنوۆ ەدى. بۇل تۋرالى بەلگىلى ءدىن عۇلاماسى سادۋاقاس عىلماني بىلاي دەپ جازادى: «...قازاقستاندا قازيلىقتى ۇشەۋ سايلاپ, ءبىرىن موڭعولياعا جىبەرىپ, ەكەۋى قازاقستاندا ىستەپ تۇرادى ەكەن. سونىڭ ءبىرى قىلىپ قۇرىلتايدا مەنى سايلاپ, اقمولادا يمام-حاتيبلارى قازيى بولىپ تۇرا بەردىم» (س.عىلماني, «زامانىمىزدا بولعان عۇلامالاردىڭ عۇمىر تاريحتارى», الماتى, «دايك پرەسس», 2013, 357 بەت).

ءيا, ورتا ازيا جانە قازاقستان مۇسىل­ماندارى ءدىني باسقارماسى قۇرىلى­سىمەن لۇقپان مولداعا شەتەلگە – موڭعوليا قازاقتارىنىڭ اراسىنا جول ءتۇسىپ تۇر ەدى.

بۇل جونىندە عابدولحان شاكۋ ۇلى قىزىق ەستەلىك قالدىرعان:

«موڭعول حالىق رەسپۋبليكاسى ۇلان باتىر قالاسىنان 800 شاقىرىم جەردە 2 مىڭ قازاق تۇرادى ەكەن. ءبىزدىڭ وداقتان مولدا سۇراتادى, ول كەزدە ءمۇفتي تاشكەنتتە, يشان باباحان, ۇلتى وزبەك. باس ءمۇفتي ورىس جەرىنەن لۇقپان اعايدى شاقىرتىپ, موڭعولياعا بارۋعا كەلىسىمىن الىپ, ماسكەۋگە, كرەملگە جىبەرەدى. وندا جوعارعى سوۆەت توراعاسى كالينين, حاتشىسى گوركيدىڭ قابىلداۋىندا بولادى. مولداعام مەن جەڭگەيگە پاس­پورت جازىپ بەرەدى. پاسپورتتىڭ سىرتى قىزىل ماقپالمەن قاپتالعان, ءىشى ورىسشا جانە موڭعولشا جازىلعان, كالينين مەن گوركي قول قويعان, گەرب ءمورى بار. ءوزىم كورىپ, قولىما ۇستادىم», دەپ جازادى ءىنىسى.

 بايان-ولگەيدە

لۇقپان مولدانىڭ بايان-ولگەي قا­زاقتارى اراسىنداعى تاريحىن سول ەل­دە­گى قانداسىمىز, بەلگىلى ولكەتانۋشى جاناربەك اقبي بىلاي دەپ كەستەلەيدى:

«كوممۋنيستەردىڭ ساياسي قىرعىنى موڭ­عول ەلىندە دە ستالين جوباسى بو­يىن­شا ءجۇردى. ستالين «موڭعول ەلىندە 30 مىڭ­نان استام حالىق جاۋى بار» دەپ سانىن بەلگىلەپ بەرگەن ەكەن, 1937-1938 جىل­دارى قاندى قىرعىن 36 مىڭ ادامدى جالماپ, جوسپار ارتىعىمەن ورىندالدى. سول كەزدەرى موڭعول ەلىندەگى سانى 30 مىڭعا جەتەر-جەتپەس قازاق تا ساياسي ناۋبەت قۇرىعىنا ىلىكتى. قازاقتاردان, اسى­­رە­­سە ءدىن ۇستاناتىن ادامدار, حات تاني­تىن­دار, بايدىڭ تۇقىمدارى, قىتايعا قاشىپ كەتۋى مۇمكىندەر, ۇكىمەتكە قارسى­لار دەگەن تىزىممەن 1000-عا تارتا ادام قىرىلىپ كەتتى.

1939 جىلى مارشال ح.چويبالسان باتىس ولكەگە ساپار شەگەدى. ول كەزدە قازىرگى موڭعوليانىڭ ەڭ باتىس ولكەسىندە ورنالاسقان قازاقتار اكىمشىلىك جاعىنان كورشى حوۆدا ايماعىنا قاراستى ەدى. چويبالسان قازاقتار شوعىرلانعان ولكەگە كەلگەندە, «قازاقتارعا جەكە ايماق ورناتىپ بەرەم» دەپ ۋادە ەتەدى. ءسوزىنىڭ شىن ەكەنىنە سەندىرۋ ءۇشىن ولكەدەگى جاسى ۇلكەن, ەلگە سىيلى شاڭىراقتارعا كىرىپ, سالەم بەرەدى. سونداي كيەلى شاڭىراقتىڭ ءبىرى, 1865 جىلدارى قىتايمەن سوعىستا مەرت بولعان م.باتەكەن باتىردىڭ شاڭى­راعىنا ادەيى بارادى. باتەكەن باتىردىڭ ­­­جۇبايى زىمىران اپا جاسى 105-كە كەلگەن كەزى ەكەن. مارشال چويبالسان اپاعا سىي-سياپاتىن ۇسىنىپ, وكىل بالا بولادى. كەتەرىندە «نە تىلەگىڭىز بار؟» دەپ سۇرايدى. سوندا زىمىران اپا: «جاسا­رىمدى جاسادىم, ەندى ماعان تاعى 100 جىل ءومىر جوق, كورىم جاقىن اداممىن. مەن ولسەم جانازامدى شىعارتاتىن مول­دا كەرەك», دەپتى. اۋدارماشىلار جۇرەك­تەرى زىرق ەتىپ, ناعىز قاندى قىر­­عىن­دى ۇيىمداستىرعان ادامنىڭ وزىنە بۇل ءسوزدى جەتكىزە الماي, شىبىن جانى مۇرىن ۇشى­نا جەتىپ, ءبىر-بىرىنە جالتاقتاپ, كىبىرتىكتەپ قالادى. زەرەك چويبالسان اپانىڭ اۋىر تىلەك ايتقانىن سەزىپ, «مەن بالاسى بول­دىم ەمەس پە؟ كارى ادامنىڭ سوزىنە رەنجى­مەيمىن, سول قالپىندا اۋدارىڭدار!» دەپتى. اۋدار­ما جاساپ جۇرگەن جەڭىسحان, ءسادۋ, يزەنبايلار ءبىر-بىرىنە جالتاقتاپ, سالدەن سوڭ جەڭىسحان باتىلدانىپ, اپانىڭ اۋزىنان شىققان ءسوزىن قاز-قالپىندا: «جانازامدى شىعاراتىن مولدا كەرەك», دەپ اۋدارىپ بەرىپتى. ءسال ويلانىپ, اۋىر كۇرسىنىپ العان مارشال چويبالسان ء«بىز ءدىن ۇستانۋشىلاردى تۇبىرىمەن قۇرتتىق, ەندى ەل ىشىندە قالعان, سولاردان ەستىگەن, كورگەن, ەلىكتەيتىن جاندار بار شىعار. اپانىڭ جانازاسىن شىعاراتىنداي مولدا تاۋىپ قويىڭدار» دەپ, اۋدارماشىنىڭ ءبىرى بولىپ جۇرگەن, بولاشاق بايان-ولگەيدى ءوز قولىمەن ورناتاتىن تۇلعانىڭ ءبىرى د.جەڭىسحانعا تاپسىرما بەرىپ كەتەدى. ەل باسىنان تاپسىرما العان جەڭىسحان 1930 جىلى ماسكەۋدە ءبىلىم العان, ەل ىسىنە جەتىك, ۇلتجاندى ادام ەكەن. بايان-ولگەي ايماعى 1940 جىلى ورناعاندا پارتيا حاتشىسى بولىپ, 1943-1952 جىلدارى بايان-ولگەي ايماعىن باسقارادى.

سونىمەن 1940 جىلى كورشى حوۆدا ايماعىنان ءبولىنىپ, بايان-ولگەي ايماعى ورنايدى. مارشال ح.چويبالسان سوزىندە تۇرىپ, موڭعول قازاقتارىنا جەكە ايماق ورناتىپ بەرەدى. بىراق حالىق كوپكە دەيىن سەنبەي, ۇركىپ, قىتايدىڭ شىڭجاڭىنا قاشا بەرەدى. «بۇل قازاقتىڭ سەنىمىنە قالاي كىرەمىز؟ ەلدىڭ شەكارا بۇزىپ ۇركە قاشۋىن قالاي قويدىرامىز؟» دەگەن چويبالسانعا جەڭىسحان باياعى ءدىن ماسەلەسىن ەسكە سالادى. «حالىقتىڭ دىنىنە ەركىندىك بەرۋ كەرەك. ول ءۇشىن مە­شىت سالىپ, مىقتى ءبىلىمدى مولداعا يمام­دىق ىستەتۋ كەرەك, سوندا حالىق ۇكىمەتكە سەنەدى. ءارى وتىرىقشىلىققا ۇيرەنە باس­تايدى», دەيدى جەڭىسحان.

مىنە, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز لۇقپان مولدانىڭ موڭعولياعا ساپارى وسىلاي باستالسا كەرەك. ح.چويبالسان قازاقتىڭ ءتىلىن بىلەتىن, ساۋاتتى مولدانى كسرو-دان, كەڭەستىك قازاق ەلىنەن سۇراتقان.

لۇقپان مولدا بايان-ولگەيگە كەلىسى­مەن ايماق باستىعى جەڭىسحان بارىنشا قولداۋ كورسەتەدى. «مۇمكىن بولسا مەشىت سالىپ, ءدىندى سول مەشىتتە جۇرگىزسەڭ» دەگەن جوسپارىن ايتادى. لۇقپان مولدا بىردەن ىسكە كىرىسەدى. اقشاسىن قازىنادان شىعارىپ, ءبىر كىرپىشتى 3 تيىنعا باعالاپ حالىققا سوقتىرادى. الدىمەن ءوز باسىنا ءۇي, سوسىن مەشىت سالدىرعان ەكەن. مۇناراسىن ۇلتى وزبەك ياسىن دەگەن ازامات كوتەرىپتى. لۇقپان سالدىرعان مەشىت سول زاماندا وتە ادەمى, بايان-ولگەيدەگى ساۋ­لەتى بيىك قۇرىلىستىڭ ءبىرى بولىپتى. بايان-ولگەي ورتالىعىندا سالىنعان مەشىتتى كورەمىز دەپ ەل جان-جاقتان اعى­لىپ تاماشالاعان. ءار سۋمىنعا جاۋاپتى ادام قويىپ, مەشىتكە قاراجات ءۇشىن حا­لىق­تان زەكەت جيعىزعان. لۇقپان بايان-ول­گەي­دە جۇرگەندە 2 رەت رۇقسات الىپ, دە­­ما­­­لىسقا ەلىنە بارىپ كەلگەن ەكەن. ءار بار­عان سايىن قازاق­تىلدى گازەت, كىتاپتار اكە­­لىپ جۇرگەن. لۇقپان مولدا بايان-ول­گەي­­دە وي-قىرداعى ولكەلەرگە بارعاندا ءومىر باقي كوشپەلى سالت ۇستانعان حالىق­قا ما­دەنيەتتى كيىنۋ, مال قورا, ۇيلەرىن قا­­لاي سالۋ سياقتى اقىل-كەڭەسىن ايتىپ وتى­­را­دى ەكەن. لۇقپاننىڭ ايەلى دە ۇندى قا­لاي اشىتۋ, ءۇي ءىشىن قالاي ساندەۋ, وتبا­سىن­­داعى قىز بالا تاربيەسى, ولاردىڭ كيىم كيىسى جايلى ءوز بىلگەنىن ءبولىسىپ, كومەك­تەسكەن.

لۇقپان ايماق باستىعى جەڭىسحانىڭ تاپسىرماسىمەن 1937-1938 جىلدارى سايا­سي ناۋبەت جىلى ۇستالعان ۇلكەن مول­دا­لاردىڭ ۇرپاقتارىنا دا كوپ كومەك­تەس­كەن. ويتكەنى اتالارىن قىرعان پارتيا­دان گورى مەشىت يمامىنىڭ ءسوزى ءوتىمدى بولاتىن. ءوز ءومىرىن مىسالعا كەلتىرىپ, قازاقستاندا دا «حالىق جاۋى» دەگەن ناۋبەت جۇرگەنىن, مەشىتىن الىپ, قۋدالاعانىن ايتىپ, «اۋىزدارىڭا بەرىك بولىپ, وقۋ وقىساڭدار, ءبىلىم الساڭدار ەشكىمنەن كەم بولمايسىڭدار, جاڭا زامان وقۋىن وقىڭدار» دەپ ۇگىت جاساعان. لۇقپان مە­شىتپەن بىرگە مەدرەسە دە اشىپ, بالا وقى­­­تىپ, ۇلكەندەرگە دە ۇگىت-ناسيحات جا­ساپ, جۇما نامازىن ۇزبەي جۇرگىزىپ تۇرعان.

1952 جىلى قاڭتاردا مارشال چويبال­سان ومىردەن وتەدى. جەڭىسحان ءوزى ورناتقان بايان-ولگەي ايماعىنداعى قازاقتار اراسىندا جوعارى-تومەن دومالاق ارىز كوبەيگەنىن بايقايدى. ەندى ەلدە ساياسي ويىن قىزا تۇسەتىنىن ەرتە اڭعارىپ, لۇقپاندى شاقىرادى. «قيىن كەزدە شاقىردىم, كەلدىڭ. مىندەتىڭدى ءمىنسىز اتقاردىڭ. ساعان راحمەت! ء«ۇش ءارىپ» ۇيىمىنىڭ باسشىسى قالقابايعا ايتىپ قويدىم, سەنى ەلىڭە قاراي شەكارادان وتكىزىپ جىبەرەدى. باسىڭ امان تۇرعاندا ەلىڭە كەتىپ قال!» دەيدى. لۇقپان كەتەرىندە جەڭىسحان بايان-ولگەي شەبەرلەرىنە ارنايى التىن-كۇمىستەن قاپتاتىپ ىستەتكەن ەر-تۇرمان سىيلايدى. «مەنەن ەستەلىك بولسىن» دەپ كۇمىس ساپتى پىشاق, كەرەي بەلبەۋ تاعادى. لۇقپانىڭ ايەلىنە قازاقتىڭ وكشەلى ەتىگىن كيگىزىپتى. «بايان-ولگەيدە سەندەر جۇرگەندە جانازاسىز ءبىر دە ءبىر قازاق كومىلگەن جوق. سەن تاربيەلەپ كەتكەن ءبىراز ادام بارشىلىق, ەندى ءدىنىمىز ۇزىلمەس. حالىق تا ورنىقتى, جولدارىڭىز بولسىن!» دەپ جىلى شىعارىپ سالادى.

ايتپاقشى, لۇقپان مولدا كەتكەن سوڭ بايان-ولگەيدەگى مەشىتكە ۇيعىر بادىراقىن يمام بولعان. بىراق كوپ ۋاقىت وتپەي دىنگە قىسىم باستالىپ, ول حوۆدا ايماعىنا جەر اۋدارىلادى. ودان كەيىن يمام بول­عان بىرنەشە قازاققا جالا جابىلىپ, اقىرى مەشىت ەسىگىنە قارا ق ۇلىپ تۇسەدى. 1957 جىلى بۇعىتى سۋمىن مەكتەبىن سالعاندا مەشىتتى بۇزىپ, كىرپىشىن مەكتەپ قۇرىلىسىنا پايدالانعان. تەك جەڭىسحان, قالقابايلاردىڭ ىقپالىمەن مەشىتتىڭ مۇناراسىن بۇزباي الىپ قالعان ەكەن. كۇنى بۇگىن سول مەشىتتىڭ مۇناراسى بايان-ولگەي ايماعىنىڭ ورتالىعى ولگەي قالاسىندا كونەدەن سىر بەرىپ, قالقايىپ ءالى تۇر...

 الماتىدا

ارحيۆ قۇجاتتارىنا قاراعاندا لۇق­پان تۇرسىنوۆ 1946 جىلى ماسكەۋدە وتكەن مۇسىلمان ءدىنباسىلارىنىڭ سيەزى­نە ورتا ازيا جانە قازاقستان مۇ­سىل­ماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ مۇ­شەسى رەتىندە قاتىسقان. 1948 جىلى 14 جەل­توقساندا وتكەن وامدب ءبىرىنىشى قۇرىل­تايىنىڭ III پلەنۋمىنا قازاقستان اتىنان قاتىسقان 3 قازيدىڭ ءبىرى بولىپتى. جوعارىدا ايتىلعانداي, بۇل جيىندارعا موڭعوليادان ارنايى كەلىپ قاتىسسا كەرەك. ال 1954 جىلى 1 اقپاندا وتكەن وامدب ەكىنشى قۇرىلتايىنىڭ III پلەنۋمىندا پلەنۋم مۇشەسى بولعان. 1966 جىلعا دەيىن الماتى مەشىتىنىڭ يمامى بولىپ قىزمەت ەتكەن. «مەن وزبەكستاندا 4 جىل كەڭەس ارمياسى قاتارىندا بولىپ, 1953 جىلى 9 قاراشا كۇنى الماتى قالاسىنا كەلدىم. پۋشكين كوشەسى №16 ۇيدەگى مەشىتتىڭ استىندا ەكى وتباسى – مولداعام لۇقپان جانە قازي, اقمولالىق سادۋاقاس عىلماني وتباسىمەن تۇرادى ەكەن. سادۋاقاستىڭ ايەلى جانە 8-سىنىپ وقيتىن قىزى بولدى», دەپ ەسكە الادى عابدولحان شاكۋ ۇلى.

عابدولحان اعايدىڭ جازۋىنشا, لۇق­پان تۇرسىنوۆ 1952-1966 جىلدارى الماتى مەشىتىنىڭ يمامى بولعان. عابدولحان سول ۇيدە ءۇش جىل جاتىپ, تەحنيكۋم بىتىرگەن ەكەن.

1956 جىلى 17 ساۋىردە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى جانىنداعى ءدىن ىستەرى جونىندەگى كەڭەستىڭ ۋاكىلى ب.جۇما­شەۆتىڭ قازاقستانداعى مەشىتتەر تۋرالى پوليانسكيگە جولداعان ەسەبىندە مىناداي جولدار بار: «الماتى قالاسىنداعى مەشىت حح عاسىردىڭ باسىندا قازان مەشىتتەرى ۇلگىسىندە سالىنعان. سىرتقى ءتۇرى جاقسى, مۇناراسى بار. ىشكى كورىنىسى, جاساۋ-جابدىعى قاناعاتتانارلىق. مە­شىت­تىڭ يمامى بولىپ وامدب پلەنۋم مۇشەسى لۇقپان تۇرسىنوۆ قىزمەت ەتەدى».

لۇقپان تۇرسىنوۆتىڭ ءوز بالالارى­نىڭ عۇمىرى قىسقا بولعانىن جوعارىدا ايتقان ەدىك. العاشقى ايەلى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ لۇقپان ۇرقيا ەسىمدى تاتار كەلىنشەگىنە ۇيلەنەدى. 1958 جىلى عاب­دول­حان شاكۋ ۇلى ءوزىنىڭ ءالى 1 جاسقا تولماعان قايرات ەسىمدى ۇلىن مولدا اعاسىنىڭ باۋىرىنا سالادى. 1966 جىلى جاسى ەگدە تارتقان شاعىندا يمام­دىق قىزمەتىن تاستاپ, لۇقپان تۇرسى­نوۆ ەلگە, ورال قالاسىنا ورالادى. جو­مارت عابدولحان ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت لۇقپان مولداعا ورال قالاسىنىڭ بۇرىنعى كۋتياكوۆ, قازىرگى ابىلقايىر حان كوشەسىنەن 3 بولمەلى پاتەر بەرىپتى. 1971 جىلى 20 ناۋرىزدا دۇنيەدەن وتكەنشە سول ۇيدە تۇرعان. «لۇقپان اتانىڭ بەدەلى وتە كۇشتى ەدى. ايىنا ءبىر مارتە ەلگە, قازتالوۆقا كەلگەن كەزىندە حازىرەتكە سالەم بەرۋ ءۇشىن ۇيىمىزگە ادام سىيماي كەتەتىن. كەلگەن ۇلكەندەر مولدا اتامىزدىڭ الدىندا باسىن ءيىپ, قولىن ءسۇيۋشى ەدى», دەپ ەسكە الادى جومارت عابدولحان ۇلى.