ايتا كەتەرلىگى, ەلىمىزگە قاتىستى دەبات قورىتىندىسى بويىنشا ەۋروپالىق وداقتىڭ قارارى قابىلداندى. قۇجاتتا ەلدەگى جاعدايعا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلە ايتىلعان. ماسەلەن, قۇقىق قورعاۋمەن اينالىساتىن ۇيىمداردى ساياسي سەبەپپەن قۋدالاماۋ, بەيبىت شەرۋگە كەدەرگى كەلتىرمەۋ, وعان قاتىسقانداردى نەگىزسىز ۇستاپ, ازاپتاۋدى دوعارۋ, ادام قۇقىعىن تاپتاعان جاۋاپتى تۇلعالارعا جەكەلەگەن سانكتسيا سالۋ سەكىلدى تالاپتار كورسەتىلگەن.
ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ 671 دەپۋتاتى قارارعا داۋىس بەرۋ راسىمىنە قاتىسىپ, سونىڭ 589-ى قولداپ, 35-ءى قارسى شىعىپ, 47-ءسى قالىس قالدى. وسىلايشا, قازاقستانداعى ادام قۇقىعىنا قاتىستى قۇجات باسىم داۋىسپەن قابىلداندى. ەلىمىزگە قاتىستى ماسەلەگە قارت قۇرلىقتىڭ دەپۋتاتتارى ەرەكشە نازار اۋدارعانى مىنادان-اق بايقالادى. ءجارىسسوز كەزىندە پارلامەنتتىڭ 33 مۇشەسى ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپتى. ارينە, تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتاتتار قازاقستاندا بەيبىت شەرۋگە شىققاندارعا قارسى كۇش قولدانىلعانىنا نارازىلىق ءبىلدىرىپ, ولارعا وق اتۋدى سىنعا العانى تۇسىنىكتى. بىراق جيىن بارىسىندا ارىپتەستەرىن شەشىم قابىلداۋدا اسىقپاۋعا شاقىرعاندار دا بولدى.
تالقىلاۋدا قارار جوباسى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى اندريۋس كۋبيليۋس ءسوز سويلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى قايعىلى جاعدايعا وبەكتيۆتى حالىقارالىق تەرگەۋ قاجەت. قۇجاتتىڭ تاعى ءبىر اۆتورى, يسپانيالىق دەپۋتات ناچو سانچەس امور قاراردا شەرۋشىلەرگە كۇش قولدانۋدى ايىپتايتىنى كورسەتىلگەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق ول پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە تەرەڭ دەموكراتيالىق وزگەرىستەردى ىسكە اسىراتىن ناعىز رەفورماتور رەتىندە كورسەتۋگە ۇندەدى.
بۇدان بولەك, پىكىرتالاس كەزىندە ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ كوميسسارى ستەللا كيرياكيديس قازاقستانداعى جاعدايعا بايلانىستى قارار جوباسىنىڭ ەنگىزىلۋىنە قاتىستى ءسوز سويلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قارت قۇرلىق قازاقستاندا, اتاپ ايتقاندا الماتىداعى زورلىق-زومبىلىققا تاڭعالعان.
«2 قاڭتاردا باستالعان العاشقى بەيبىت نارازىلىق پەن بۇكىل ەلدى شارپىعان ودان كەيىنگى زورلىق-زومبىلىق اراسىنداعى ايىرمانى ناقتى اجىراتۋ كەرەك. سونىڭ سالدارىنان پرەزيدەنت توتەنشە جاعداي ەنگىزىپ, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىن تەرروريستىك شابۋىلدار دەپ اتاعان وقيعاعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن كومەككە شاقىردى. مۇزداي قارۋلانعان جانە ارنايى دايىندىقتان وتكەن اگرەسسيۆتى توپتار بەيبىت نارازىلىق رەتىندە باستالعان شەرۋدى بيلەپ-توستەپ العانى كورىنەدى. الايدا ولاردىڭ كىمدەرگە تيەسىلى ەكەنى جانە ءۋاج-دالەلدەرى تۇسىنىكسىز. بۇل توپتار كەيبىر اسكەري قۇرىلىمدارمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ياعني ولاردىڭ قۇرىلۋى مەن جۇمىس ىستەگەنى كەيبىر كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ تاساسىندا وربىگەنىن كورسەتەدى», دەدى ستەللا كيرياكيديس.
ەۋروپالىق كوميسسيا وكىلى قازاقستانداعى وقيعاعا سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالىن جوققا شىعارعان جوق. ول رەسمي اقپاراتقا سىلتەمە جاساي وتىرىپ, باستاپقىدا 10 000-عا جۋىق ادام ۇستالعانىن, بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگى بوساتىلعانىن اتاپ ءوتتى.
«وقيعا بارىسىندا 225 ادام قازا تاپتى, سونىڭ ىشىندە كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ 19 قىزمەتكەرى كوز جۇمدى. 5000-عا جۋىق ادام جاراقات الدى. ۇقشۇ تاريحىندا العاش رەت شامامەن 2030 اسكەري قىزمەتشى تارتىلدى, اسكەردىڭ باسىم بولىگى رەسەيدەن جىبەرىلدى. سوڭعى اقپاراتقا سايكەس, 13 قاڭتاردا باستالعان ۇقشۇ اسكەرلەرىنىڭ شىعارىلۋى اياقتالدى. وقيعالاردى رەسمي تەرگەپ-تەكسەرۋ باستالدى. قازىرگى ۋاقىتتا داعدارىستىڭ كۇردەلىلىگى وعان ابايلاپ تۇسىندىرمە بەرۋدى جانە ءجىتى دەن قويۋدى تالاپ ەتەدى. ەۋروپالىق وداقتىڭ اتالعان ەلدىڭ كەلەشەكتەگى ساياساتى تۋرالى قورىتىندى جاساۋىنا ءالى ەرتە شىعار. شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر كوپ, ونىڭ ىشىندە شابۋىلداۋشىلاردىڭ قايدان جانە كىمدەر ەكەنى, تۇپكى ويلارى قانداي ەكەنى تۇسىنىكسىز. بيلىكپەن جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردە وقيعالاردى, ونىڭ ىشىندە ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى ماسەلەسىن تولىق, اشىق جانە تاۋەلسىز تۇردە تەرگەپ-تەكسەرۋگە شاقىردىق. بەيبىت نارازىلىق بىلدىرۋشىلەرگە قىلمىسكەر رەتىندە قاراعان دۇرىس ەمەس. وسىعان وراي, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بەيبىت شەرۋگە قاتىسۋشىلار قىلمىستىق قۋدالاۋعا ۇشىراماۋى ءتيىس دەپ مالىمدەمە جاساعانىن اتاپ وتەمىز», دەدى س.كيرياكيديس.
ەۋروكوميسسار قايعىلى وقيعالاردى تەرگەپ-تەكسەرۋ ناتيجەلەرى اشىق تۇردە جۇرگىزىلەتىنىنە ءۇمىت ءبىلدىردى. سونداي-اق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋگە ۋادە بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. ءسوز سوڭىندا سپيكەر قازاقستاندى ساياسي رەفورمالار مەن دەموكراتيالاندىرۋدى جالعاستىرۋعا شاقىرىپ, وسىنداي رەفورمالاردى ەۋروپالىقتار قولدايتىنىن ايتتى.
فرانتسيادان سايلانعان دەپۋتات, «بىرەگەيلىك جانە دەموكراتيا» توبىنىڭ مۇشەسى تەرري مارياني قازاقستانداعى احۋالدىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلگەنىنە تاڭدانىس ءبىلدىردى. دەپۋتات باستاپقىدا جاعىمدى ماسەلە تالقىلانادى دەپ ويلاعانىن اتاپ ءوتتى.
ء«بىز قازاقستاندا نە بولعانىن ناقتى بىلمەيمىز. ماعان دەيىن سويلەگەن باسقا سپيكەرلەر مۇنى باسا ايتتى… ايتسە دە, شەرۋشىلەر اراسىندا دا, قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى قاتارىندا دا قازا تاپقاندار كوپ ەكەنىن بىلەمىز. تارتىپسىزدىكتەر ينفلياتسيادان تۋىندادى ما؟ الدە ەل ىشىندە ىرىتكى سالۋ ماقساتىندا ءتۇرلى ۇيىمداردى قارجىلاندىرعان ءابىليازوۆ مىرزانىڭ قازاقستان حالقىن توناعان ميللياردتاعان دوللارى ەسەبىنەن جاسالىپ جاتقان كەزەكتى ايلا-شارعىسى ما؟ نەمەسە بۇل ساياسي شيەلەنىستىڭ سالدارى ما؟ قازىرگى ۋاقىتتا ەشتەڭە كەسىپ-ءپىشىپ ايتا المايمىز. بىراق دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىگى وڭدى-سولدى ايىپتاپ جاتىر. دەگەنمەن قازاقستاننىڭ العان اسۋلارى, ونىڭ جاڭا جىبەك جولىنداعى باستى ءرولى, ساياسي ەۆوليۋتسياسى نازاردان تىس قالعانى انىق بايقالادى. مەنىڭشە, پارلامەنتتەگى كوپشىلىكتى قىزىقتىراتىن باستى ماسەلە وسى جاعدايدى رەسەيگە نەمەسە قىتايعا قارسى قولدانۋ سەكىلدى», دەدى تەرري مارياني.
دەپۋتات نارازىلىق كەزىندە اسكەري جانە قاتارداعى ادامدار اراسىندا زارداپ شەگىپ, قۇربان بولعاندارعا كوڭىل ايتىپ, قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق, ءارى دەموكراتيالىق دامۋىنا قايتا ورالىپ, بەيبىتشىلىك ورنىعۋىن تىلەدى.
نيدەرلاند ەلىنىڭ وكىلى, «ەۋروپالىق كونسەرۆاتورلار مەن رەفورميستەر» توبىنىڭ مۇشەسى ميشەل حۋگەۆين قازاقستان – «گەوساياسي كەرمەدە» تۇرعان ەل دەپ مالىمدەدى. قىتاي مەن رەسەي سەكىلدى ەلدەرمەن شەكتەسۋ وڭايعا سوقپايتىنىن اتاپ ءوتتى. دەپۋتات ەۋروپالىق وداق قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا ارىپتەسىنە اينالعانىن جەتكىزدى.
«قازاقستانداعى ورىن العان وقيعالار بارشامىزعا ساباق بولۋى ءتيىس: ەنەرگيا تاسىعىشتار باعاسىنىڭ كۇرت ءوسۋى ۇكىمەتكە قارسى نارازىلىقتارعا اكەلدى. سوندىقتان ستراتەگيالىق تۇرعىدان ويلانىپ, ەو مەن ونىڭ ازاماتتارىنىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى باعانىڭ قوسىمشا ءوسۋىن ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىزدىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. ەۋروپالىق وداققا قازاقستاننىڭ تۇراقتى جانە سەنىمدى ەل رەتىندە قالىپتاسقانى كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا, سانكتسيالار نەمەسە قازاقستاننىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋ بىزگە دە زالالىن تيگىزەدى», دەدى ميشەل حۋگەۆين.
«ەۋروپالىق كونسەرۆاتورلار مەن رەفورميستەر» توبىنىڭ مۇشەسى رىشارد چارنەتسكي قازاقستانعا 11 رەت بارعانىن ايتا كەلىپ, ەلدەگى جاعدايدان از-كەم حابارى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «اتالعان ەلگە بىردە-ءبىر رەت بارماعان, ورىندى-ورىنسىز تۇجىرىم جاسايتىن ادامدارعا سابىرلىق تىلەيمىن. مەنىڭشە, ارىپتەسىمىزگە, ەۋروپالىق وداقتىڭ اسا ماڭىزدى سەرىكتەسى جانە الەمدەگى ەڭ ءىرى 10 ەلدىڭ ءبىرى – قازاقستانعا تۇراقتىلىق تىلەۋىمىز كەرەك», دەدى ول.
استراحاندا تۋعان گەرمانيالىق دەپۋتات سەرگەي لاگودينسكي قازاق حالقىنا كوڭىل ايتا وتىرىپ, ەلدەگى نارازىلىق كەزىندە قازا تاپقانداردى كورگەندە جۇرەگى قارس ايىرىلعانىنا ەكپىن بەردى. سونداي-اق وسى وقيعالاردان كەيىن دە ءۇمىت بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«باقۋاتتى جانە الىپ ەلدىڭ پرەزيدەنتى مەن ۇكىمەتى وسى داعدارىستى مۇمكىندىك رەتىندە پايدالانادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بيلىكتى قولدا ۇستاپ قالۋ ءۇشىن ەمەس, رەفورمالار ەنگىزىپ, ادام قۇقىعىن قورعاپ, ءسوز ەركىندىگىنە, ساياسي وزگەرىستەرگە جول اشادى دەپ سەنەمىن. الداعى ۋاقىتتا ءۇمىتىمىز قانشالىقتى اقتالاتىنىنا كۋا بولامىز», دەدى س.لاگودينسكي.
بولگاريالىق ساياساتكەر يلحان كيۋچيۋك قازاقستانعا قايعىلى وقيعانىڭ سەبەبىن تۇسىندىرۋگە ۋاقىت بەرۋ كەرەك دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
«ەۋروپالىق پارلامەنت ارقاشان دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى جاقتايدى. وسى ايدىڭ باسىندا قازاقستاندا ورىن العان قايعىلى وقيعالاردى نازاردان تىس قالدىرا المايمىز. قازاقستان – ورتالىق ازياداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەس جانە ءبىز بۇل ەلدەگى وڭ وزگەرىستەردى ارقاشان قۇپتايمىز. بىراق سونىمەن بىرگە ونداعى ادام قۇقىعىنىڭ بۇزىلعانىنا پىكىر بىلدىرگەنىمىز دە دۇرىس. ءيا, بەيكۇنا ازاماتتار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءومىردى جاقسارتۋ ءۇشىن نارازىلىق ءبىلدىردى. بىراق بۇل نارازىلىقتار نەلىكتەن ءۇشىنشى ەلدىڭ اسكەري ارالاسۋىنا اكەلىپ سوقتىرعان زورلىق-زومبىلىققا, انارحياعا ۇلاستى دەگەن سۇراق تۋىندايدى», دەدى يلحان كيۋچيۋك.
لاتۆيالىق دەپۋتات تاتيانا جدانوكا دا وسىعان ۇقساس پىكىر ايتىپ, ەۋروپالىق پارلامەنت سوت كەيپىنە ەنگەنىن سىنعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانعا قاتىستى قاراردا بىرقاتار ماسەلە بار.
«بەيبىت شەرۋشىلەر مەن زورلىق-زومبىلىق كورسەتىپ, قىلمىس جاساعانداردى دۇرىس اجىراتا الامىز با؟ بىرقاتار حالىقارالىق ءجۋرناليستىڭ كەڭسەلەرىنە مەملەكەتتىك كۇشتەر شابۋىلداعانىن ايتامىز دا, قازاقستاندىق ءىرى تەلەارنالار مەن حالىقارالىق «مير» ارناسىنىڭ عيماراتتارىن قارۋلى توپتىڭ نەمەسە دايىندىقتان وتكەن ادامداردىڭ ورتەپ جىبەرگەنىنە كوز جۇما قارايمىز؟ بىرنەشە ساياسي تۇتقىننىڭ اتىن اتادىق, بىراق ودان دا ماڭىزدى ىستەردى ۇمىتىپ جاتقان جوقپىز با؟ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى پارلامەنتتىك ىنتىماقتاستىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جانە وسى دەلەگاتسيا توراعاسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى رەتىندە قازاقستانمەن ءتيىمدى ديالوگ جۇرگىزۋدى سۇرايمىن», دەدى تاتيانا جدانوكا.
