ساياسات • 23 قاڭتار، 2022

ەۋروپارلامەنتتىڭ قارارىندا ەسكەرىلمەگەن ماسەلە كوپ

1318 رەت كورسەتىلدى

وتكەن اپتادا ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ جالپى وتىرىسى وتكەن-ءدى. جيىننىڭ جالپى تاقىرىبى فرانتسيانىڭ توراعالىعىنا ارنالدى. ستراسبۋرگتە وتكەن پلەنارلىق وتىرىستا، سونىمەن قاتار ادام قۇقىعى، دەموكراتيا ماسەلەلەرى دە تالقىلاندى. وسى جارىسسوزدەر اياسىندا قازاقستانداعى احۋال دا نازاردان تىس قالمادى.

ايتا كەتەرلىگى، ەلىمىزگە قاتىستى دەبات قورىتىن­دى­سى بويىنشا ەۋروپالىق وداقتىڭ قارارى قابىلداندى. قۇجاتتا ەلدەگى جاعدايعا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلە ايتىلعان. ماسەلەن، قۇقىق قورعاۋمەن اينالىساتىن ۇيىمداردى سايا­سي سەبەپپەن قۋدالاماۋ، بەيبىت شەرۋگە كەدەرگى كەلتىرمەۋ، وعان قاتىس­قانداردى نەگىزسىز ۇستاپ، ازاپتاۋدى دوعارۋ، ادام قۇقىعىن تاپتاعان جاۋاپتى تۇلعالارعا جەكەلە­گەن سانكتسيا سالۋ سەكىلدى تالاپتار كور­سە­تىلگەن.

ەۋروپالىق پارلامەنتتىڭ 671 دەپۋتاتى قارارعا داۋىس بەرۋ راسىمىنە قا­تى­سىپ، سونىڭ 589-ى قولداپ، 35-ءى قارسى شىعىپ، 47-ءسى قالىس قالدى. وسى­لايشا، قازاقستانداعى ادام قۇقى­عى­نا قاتىستى قۇجات باسىم داۋىس­پەن قا­بىلداندى. ەلىمىزگە قاتىستى ما­سە­لە­گە قارت قۇرلىقتىڭ دەپۋتاتتارى ەرەكشە نازار اۋدارعانى مىنادان-اق بايقالادى. ءجارىسسوز كەزىندە پارلامەنتتىڭ 33 مۇشەسى ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپتى. ارينە، تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتاتتار قازاقستاندا بەيبىت شەرۋگە شىق­قاندارعا قارسى كۇش قول­دا­نىل­عا­نى­نا نارازىلىق ءبىلدىرىپ، ولار­عا وق اتۋدى سىنعا العانى تۇسىنىكتى. بىراق جيىن بارىسىندا ارىپتەستەرىن شە­شىم قابىلداۋدا اسىقپاۋعا شاقىر­عان­دار دا بولدى.

تالقىلاۋدا قارار جوباسى اۆ­تور­لا­رىنىڭ ءبىرى اندريۋس كۋبيليۋس ءسوز سويلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاق­ستان­دا­عى قايعىلى جاعدايعا وبەكتيۆتى حالىقارالىق تەرگەۋ قاجەت. قۇجاتتىڭ تاعى ءبىر اۆتورى، يسپانيالىق دەپۋتات ناچو سانچەس امور قاراردا شەرۋ­شى­لەر­گە كۇش قولدانۋدى ايىپتايتىنى كورسەتىلگەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق ول پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ وسىنداي كۇردەلى كەزەڭدە تەرەڭ دە­مو­كرا­تيالىق وزگەرىستەردى ىسكە اسىرا­تىن ناعىز رەفورماتور رەتىندە كور­سە­تۋ­گە ۇندەدى.

بۇدان بولەك، پىكىرتالاس كەزىندە ەۋرو­پالىق كوميسسيانىڭ كوميسسارى ستەللا كيرياكيديس قازاقستانداعى جاعدايعا بايلانىستى قارار جوباسىنىڭ ەنگىزىلۋىنە قاتىستى ءسوز سويلەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قارت قۇرلىق قازاقستاندا، اتاپ ايتقاندا الماتىداعى زورلىق-زومبىلىققا تاڭعالعان.

«2 قاڭتاردا باستالعان العاشقى بەيبىت نارازىلىق پەن بۇكىل ەلدى شارپىعان ودان كەيىنگى زورلىق-زوم­بىلىق اراسىنداعى ايىرمانى ناقتى اجى­راتۋ كەرەك. سونىڭ سالدارىنان پرەزيدەنت توتەنشە جاعداي ەنگىزىپ، ۇجىم­دىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيى­مىن تەرروريستىك شابۋىلدار دەپ اتاعان وقيعاعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن كومەك­كە شاقىردى. مۇزداي قارۋلانعان جانە ارنايى دايىندىقتان وتكەن اگرەسسيۆتى توپتار بەيبىت نارازىلىق رەتىندە باستالعان شەرۋدى بيلەپ-توستەپ العانى كورىنەدى. الايدا ولاردىڭ كىمدەرگە تيەسىلى ەكەنى جانە ءۋاج-دا­لەل­دەرى تۇسىنىكسىز. بۇل توپتار كەيبىر اس­كەري قۇرىلىمدارمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. ياعني ولاردىڭ قۇرىلۋى مەن جۇمىس ىستەگەنى كەيبىر كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ تاساسىندا وربىگەنىن كورسەتەدى»، دەدى ستەللا كيرياكيديس.

ەۋروپالىق كوميسسيا وكىلى قازاق­س­تان­داعى وقيعاعا سىرتقى كۇش­تەر­دىڭ ىقپالىن جوققا شىعارعان جوق. ول رەسمي اقپاراتقا سىلتەمە جاساي وتىرىپ، باستاپقىدا 10 000-عا جۋىق ادام ۇس­تال­عانىن، بىراق ولاردىڭ كوپشىلىگى بوسا­تىلعانىن اتاپ ءوتتى.

«وقيعا بارىسىندا 225 ادام قازا تاپتى، سونىڭ ىشىندە كۇشتىك قۇرى­لىم­داردىڭ 19 قىزمەتكەرى كوز جۇمدى. 5000-عا جۋىق ادام جاراقات الدى. ۇقشۇ تاريحىندا العاش رەت شامامەن 2030 اسكەري قىزمەتشى تارتىلدى، اسكەردىڭ باسىم بولىگى رەسەيدەن جىبەرىلدى. سوڭعى اقپاراتقا سايكەس، 13 قاڭتاردا باستالعان ۇقشۇ اسكەر­لە­رىنىڭ شىعارىلۋى اياقتالدى. وقيعا­لار­دى رەسمي تەرگەپ-تەك­سەرۋ باستالدى. قازىرگى ۋاقىتتا داع­دارىستىڭ كۇردە­لى­لىگى وعان ابايلاپ تۇ­سىن­دىرمە بەرۋدى جانە ءجىتى دەن قويۋدى تالاپ ەتەدى. ەۋروپالىق وداقتىڭ اتالعان ەل­دىڭ كەلەشەكتەگى ساياساتى تۋرالى قو­رى­­تىندى جاساۋىنا ءالى ەرتە شىعار. شەشى­مىن تاپپاعان ماسەلەلەر كوپ، ونىڭ ىشىن­دە شابۋىلداۋشىلاردىڭ قايدان جانە كىمدەر ەكەنى، تۇپكى ويلارى قانداي ەكەنى تۇسىنىكسىز. بيلىكپەن جۇرگىزىلگەن كەلىس­سوزدەردە وقيعالاردى، ونىڭ ىشىندە ادام قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى ماسە­لە­سىن تولىق، اشىق جانە تاۋەلسىز تۇردە تەرگەپ-تەكسەرۋگە شاقىردىق. بەيبىت نارازىلىق بىلدىرۋشىلەرگە قىل­مىس­كەر رەتىندە قاراعان دۇرىس ەمەس. وسىعان وراي، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بەيبىت شەرۋگە قاتىسۋشىلار قىلمىس­تىق قۋدالاۋعا ۇشىراماۋى ءتيىس دەپ مالىم­دەمە جاساعانىن اتاپ وتەمىز»، دەدى س.كيرياكيديس.

ەۋروكوميسسار قايعىلى وقيعالاردى تەرگەپ-تەكسەرۋ ناتيجەلەرى اشىق تۇردە جۇرگىزىلەتىنىنە ءۇمىت ءبىلدىردى. سونداي-اق پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفور­مالاردى جۇرگىزۋگە ۋادە بەرگە­نىن اتاپ ءوتتى. ءسوز سوڭىندا سپيكەر قا­زاق­ستاندى ساياسي رەفورمالار مەن دە­موك­راتيالاندىرۋدى جالعاستىرۋعا شاقىرىپ، وسىنداي رەفورمالاردى ەۋروپالىقتار قولدايتىنىن ايتتى.

فرانتسيادان سايلانعان دەپۋتات، «بىرەگەيلىك جانە دەموكراتيا» توبىنىڭ مۇشەسى تەرري مارياني قازاقس­تانداعى احۋالدىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگى­زىل­گەنىنە تاڭدانىس ءبىلدىردى. دە­پۋتات باستاپقىدا جاعىمدى ماسەلە تالقى­لا­نا­دى دەپ ويلاعانىن اتاپ ءوتتى.

ء«بىز قازاقستاندا نە بولعانىن ناقتى بىلمەيمىز. ماعان دەيىن سويلەگەن باسقا سپيكەرلەر مۇنى باسا ايتتى… ايتسە دە، شەرۋشىلەر اراسىندا دا، قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى قاتارىندا دا قازا تاپقاندار كوپ ەكەنىن بىلەمىز. تارتىپسىزدىكتەر ينفلياتسيادان تۋىندادى ما؟ الدە ەل ىشىندە ىرىتكى سالۋ ماقساتىندا ءتۇرلى ۇيىمداردى قارجىلاندىرعان ءابىليازوۆ مىرزانىڭ قازاقستان حالقىن توناعان ميللياردتاعان دوللارى ەسەبىنەن جاسالىپ جاتقان كەزەكتى ايلا-شارعىسى ما؟ نەمەسە بۇل ساياسي شيەلەنىستىڭ سالدارى ما؟ قازىرگى ۋاقىتتا ەشتەڭە كەسىپ-ءپىشىپ ايتا المايمىز. بىراق دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىگى وڭدى-سولدى ايىپتاپ جاتىر. دەگەنمەن قازاقستاننىڭ العان اسۋلارى، ونىڭ جاڭا جىبەك جولىنداعى باستى ءرولى، ساياسي ەۆوليۋتسياسى نازاردان تىس قالعانى انىق بايقالادى. مەنىڭشە، پارلامەنتتەگى كوپشىلىكتى قى­زىقتىراتىن باستى ماسەلە وسى جاع­دايدى رەسەيگە نەمەسە قىتايعا قار­سى قولدانۋ سەكىلدى»، دەدى تەرري مارياني.

دەپۋتات نارازىلىق كەزىندە اسكەري جانە قاتارداعى ادامدار اراسىندا زارداپ شەگىپ، قۇربان بولعاندارعا كوڭىل ايتىپ، قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق، ءارى دەموكراتيالىق دامۋىنا قايتا ورالىپ، بەيبىتشىلىك ورنىعۋىن تىلەدى.

نيدەرلاند ەلىنىڭ وكىلى، «ەۋروپالىق كونسەرۆاتورلار مەن رەفورميستەر» توبىنىڭ مۇشەسى ميشەل حۋگەۆين قازاقستان – «گەوساياسي كەرمەدە» تۇرعان ەل دەپ مالىمدەدى. قىتاي مەن رەسەي سەكىل­دى ەلدەرمەن شەكتەسۋ وڭايعا سوق­پاي­تىنىن اتاپ ءوتتى. دەپۋتات ەۋرو­پالىق وداق قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا ارىپتەسىنە اينالعانىن جەتكىزدى.

«قازاقستانداعى ورىن العان وقي­عا­لار بارشامىزعا ساباق بولۋى ءتيىس: ەنەرگيا تاسىعىشتار باعاسى­نىڭ كۇرت ءوسۋى ۇكىمەتكە قارسى نارازىلىقتارعا اكەل­دى. سون­دىقتان ستراتەگيالىق تۇر­عىدان ويلانىپ، ەو مەن ونىڭ ازا­ماتتارىنىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى باعا­نىڭ قوسىمشا ءوسۋىن ءبىزدىڭ ازاما­ت­تارىمىزدىڭ قالتاسى كوتەر­مەي­دى. ەۋرو­پا­لىق وداققا قازاقس­تاننىڭ تۇ­راقتى جانە سەنىمدى ەل رەتىندە قا­لىپتاسقانى كەرەك. وسى تۇرعى­دان العاندا، سانكتسيا­لار نەمەسە قازاقستاننىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسۋ بىزگە دە زالالىن تيگىزەدى»، دەدى ميشەل حۋگەۆين.

«ەۋروپالىق كونسەرۆاتورلار مەن رە­فورميستەر» توبىنىڭ مۇشەسى رىشارد چارنەتسكي قازاقستانعا 11 رەت بارعانىن ايتا كەلىپ، ەلدەگى جاعدايدان از-كەم حابارى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «اتالعان ەلگە بىردە-ءبىر رەت بارماعان، ورىندى-ورىنسىز تۇجىرىم جاسايتىن ادامدارعا سابىرلىق تىلەيمىن. مە­نىڭشە، ارىپتەسىمىزگە، ەۋروپالىق وداقتىڭ اسا ماڭىزدى سەرىكتەسى جانە الەمدەگى ەڭ ءىرى 10 ەلدىڭ ءبىرى – قازاق­ستان­عا تۇراقتىلىق تىلەۋىمىز كەرەك»، دەدى ول.

استراحاندا تۋعان گەرمانيالىق دەپۋتات سەرگەي لاگودينسكي قازاق حال­قىنا كوڭىل ايتا وتىرىپ، ەلدەگى نارا­زىلىق كەزىندە قازا تاپقانداردى كورگەندە جۇرەگى قارس ايىرىلعانىنا ەكپىن بەردى. سونداي-اق وسى وقيعالاردان كەيىن دە ءۇمىت بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«باقۋاتتى جانە الىپ ەلدىڭ پرەزي­دەنتى مەن ۇكىمەتى وسى داعدارىستى مۇمكىندىك رەتىندە پايدالانادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بيلىكتى قولدا ۇستاپ قالۋ ءۇشىن ەمەس، رەفورمالار ەنگىزىپ، ادام قۇقىعىن قورعاپ، ءسوز ەركىندىگىنە، ساياسي وزگەرىستەرگە جول اشادى دەپ سەنەمىن. الداعى ۋاقىتتا ءۇمىتىمىز قانشالىقتى اقتالاتىنىنا كۋا بولامىز»، دەدى س.لاگودينسكي.

بولگاريالىق ساياساتكەر يلحان كيۋچيۋك قازاقستانعا قايعىلى وقيعانىڭ سە­بە­­بىن تۇسىندىرۋگە ۋاقىت بەرۋ كەرەك دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.

«ەۋروپالىق پارلامەنت ارقاشان دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى جاق­تايدى. وسى ايدىڭ باسىندا قازاق­س­تاندا ورىن العان قايعىلى وقيعا­لار­دى نازاردان تىس قالدىرا المايمىز. قازاقستان – ورتالىق ازيا­دا­عى ستراتەگيالىق سەرىكتەس جانە ءبىز بۇل ەلدەگى وڭ وزگەرىستەردى ارقاشان قۇپ­تاي­مىز. بىراق سونىمەن بىرگە ونداعى ادام قۇقىعىنىڭ بۇزىلعانىنا پىكىر بىل­دىرگەنىمىز دە دۇرىس. ءيا، بەيكۇنا ازا­ماتتار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءومىردى جاقسارتۋ ءۇشىن نارازىلىق ءبىل­دىر­دى. بىراق بۇل نارازىلىقتار نە­لىكتەن ءۇشىنشى ەلدىڭ اسكەري ارالاسۋىنا اكەلىپ سوقتىرعان زورلىق-زومبىلىققا، انارحياعا ۇلاستى دەگەن سۇراق تۋىندايدى»، دەدى يلحان كيۋچيۋك.

لاتۆيالىق دەپۋتات تاتيانا جدانو­كا دا وسىعان ۇقساس پىكىر ايتىپ، ەۋ­رو­پالىق پارلامەنت سوت كەيپىنە ەنگەنىن سىنعا الدى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاق­ستان­عا قاتىستى قاراردا بىرقاتار ماسەلە بار.

«بەيبىت شەرۋشىلەر مەن زورلىق-زومبىلىق كورسەتىپ، قىلمىس جاساعان­دار­دى دۇرىس اجىراتا الامىز با؟ بىرقاتار حالىقارالىق ءجۋرناليستىڭ كەڭ­­سە­لەرىنە مەملەكەتتىك كۇشتەر شا­بۋىل­­داعانىن ايتامىز دا، قازاقستان­دىق ءىرى تەلەارنالار مەن حالىقارالىق «مير» ارناسىنىڭ عيماراتتارىن قا­رۋ­لى توپتىڭ نەمەسە دايىندىقتان وتكەن ادامداردىڭ ورتەپ جىبەرگەنىنە كوز جۇما قارايمىز؟ بىرنەشە ساياسي تۇت­قىننىڭ اتىن اتادىق، بىراق ودان دا ماڭىزدى ىستەردى ۇمىتىپ جاتقان جوقپىز با؟ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى پارلامەنتتىك ىنتىماقتاستىق كومي­تە­تى­­نىڭ مۇشەسى جانە وسى دەلەگاتسيا توراعاسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى رە­تىندە قازاقستانمەن ءتيىمدى ديالوگ جۇر­گىزۋدى سۇرايمىن»، دەدى تاتيانا جدانوكا.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار