ازاتتىق اڭساعان ازامات

مەنسىنبەۋشى ەدىم ناداندى اقىلسىز دەپ قور تۇتىپ. تۇزەتپەك ەدىم زاماندى, ءوزىمدى تىم-اق زور تۇتىپ. ءانۋار تۇرلىبەك ۇلى ءالىمجانوۆ 1930 جىلدىڭ 12 مامىرىندا بۇرىنعى تالدى­قورعان وبلىسى, ۇيگەنتاس اۋدانىنداعى قارلىعاش اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. شەشە­دەن ەرتە ايرىلدى, داۋىسى بۇلبۇل­داي قۇي­قىل­جىعان ءانشى اناسى مەڭسۇلۋ ەگىز بالادان قايتىس بولدى, كوپ ۇزاماي لەپسى ستانسا­سىندا پوشتا باستىعى بولىپ ىستەگەن اكەسى تۇرلىبەك “ۇشتىكتىڭ” ۇكىمى­مەن سىبىرگە ايدال­عان “حالىق جاۋىنىڭ” تەلەگرامماسىن لەنين­گرادقا سوعىپ جىبەر­گەنى ءۇشىن يتجەك­كەنگە كەتتى. جاس بالا ناعاشى اجەسى جاكىش­تىڭ قولىندا قالدى, كەيىنىرەك ەك­پىندى اۋى­لىنداعى ينتەرناتتا تاربيە­لەندى. ونىڭ بالالىق شاعى ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس­پەن تۇسپا-تۇس كەلدى. سوندىقتان اۋىل بالا­لارىنىڭ بارلىعى­نىڭ پەشەنەسىنە سول جىلدارى نە جازىل­دى, سونىڭ ءبارىن كوردى. ەرتە باستان اۋىر ەڭبەككە ارالاستى: سوقامەن جەر جىرتتى, لەپسى ستانساسىنداعى استىق قابىلداۋ پۋنكتىنە بيداي تاسىدى, اۋىلداعى ماي ايىرۋ زاۋىتىنا كۇنبە-كۇن ءسۇت تاسىمال­دادى. وسىلايشا بولاشاق جۋرناليست, پۋبليتسيست, كورنەكتى جازۋشى قارشادايى­نان ءومىردى, رەاليستىك سۋرەتتەردى كوزبەن كورىپ, كوكى­رەگىنە ءتۇيىپ ءوستى. بالعىن كەزىندە سارا­يىن­دا جاتتالعان دەرەكتەر مەن ەستەلىكتەر كەيىن “ۆەچنىە كورني” (1960) اتتى وچەركتەر مەن اڭگىمەلەر جيناعىندا كورىنىس تاپتى. ونىڭ شىعارماشىلىق سالاسىندا تەو­ريا­لىق ءبىلىمىن شىڭداۋعا س.م.كيروۆ اتىن­داعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسي­تەتى­نىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ۇستازدارى, اتاپ ايتقاندا, م.اۋەزوۆ, ح.بەكحوجين كوپ كوڭىل ءبولدى. ستۋدەنت ءا.ءالىمجانوۆتىڭ سول ءداۋىر­دەگى ۇلى ەرلىگى – دانىشپان تالىمگەرى مۇح­تار اۋەزوۆتى نكۆد-نىڭ قاندى شەڭگەلىنەن قۇتقارىپ, ماسكەۋ قالاسىنا جاسىرىن اتتاندىرىپ سالۋى. بۇل تاريحي وقيعا تۋرالى قازاق­ستان­نىڭ حالىق جازۋشىسى ءا.ابىشەۆ, بەلگىلى قالامگەر ع.قابىشەۆ, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ت.جۇرتباي مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوز سوزىنە, دالەلدى فاك­تى­لەرگە سۇيە­نە وتىرىپ, ارنايى ماقالالار جازعانى بەل­گى­لى. ودان سوڭىراق, كەيىنگى كەزدە ءمالىم بولعانداي, ءبىر توپ ستۋدەنت, ونىڭ ىشىندە ءانۋار ءالىمجانوۆ, ساكەن ءجۇنىسوۆ بار, پرو­فەس­سور م.اۋەزوۆتى ۋني­ۆەرسيتەتكە, وقى­تۋ­­شى­لىق جۇمىسقا قايتا­دان شاقىرۋ تۋرالى سوكپ ورتالىق كو­ميتەتىنە حات جولداپتى. قالامى جۇردەك شاكىرتتىڭ ءتۇرلى-ءتۇرلى تاقى­رىپتاعى, ءار ءتۇرلى جانرداعى ماتە­ريالدارى ۋنيۆەرسي­تەتتىڭ كوپ تيراجدى گازەتىندە ستۋدەنتتىك جىلدارى ءجيى-ءجيى جاريالانادى. يدەولو­گيالىق تەندەنتسياسى باسىم كەڭەستىك جوعارى مەكتەپ اۋديتوريا­سىندا وسىنداي-وسىنداي ءماندى ىستەرگە ارالاسقان ول 1954 جىلى جۋرناليستيكا ماماندىعى بويىنشا ديپلوم الىپ شىعادى. قالامگەر ءوزىنىڭ كاسىبي قىزمەتىن وب­لىس­تىق “الما-اتينسكايا پراۆدا” گازەتى­نەن باستايدى. باسىلىم ءتىلشىسى شەبەرلىك مەك­تەبىنەن وتەدى, ۇيرەنەدى, پروبلەمالىق ماقا­لا­لار, پورترەتتىك وچەركتەردى لەك-لەگىمەن جاريالايدى. نەگىزىنەن ورىس تىلىندە جازا­تىن قالامگەر الپىسىنشى جىلدارى “لە­نين­شىل جاس” گازەتىنىڭ وچەرك­تەر بايگەسىنە قاتىسىپ, جۇلدەلى ورىن­­عا يە بولادى. وبلىس­تىق باسىلىم­نان العان قالامگەرلىك ءتاجىري­بەسى كەيىن­نەن كەڭەستىك جۋرناليستيكا­دا ۇلكەن قۇبى­لىس رەتىندە قابىلدانعان “ديقان تۋرالى اڭىز” اتتى كوركەم-پۋبليتسيس­تيكا­لىق شى­عارمانىڭ جەلىسىن شيراتۋعا ەداۋىر اسەرىن تيگىزەدى. اتاقتى كۇرىششى ىبىراي جاقاەۆ تۋرالى وچەركتەگى قاقتىعىستى ءانۋار ءالىمجانوۆ ينديۆيدتەر اراسىنداعى تەكەتىرەس دەڭگەيىندە قالدىرمايدى, ونى دۇنيەتانىم­دار اراسىنداعى كۇرەسكە دەيىن كوتەرەدى. اۋداننان كەلگەن اپەرباقان وكىل مەن جەر قاسيەتىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن ديقانشى­نىڭ وبرازدارى اق قاعاز بەتىنە ەستەن كەتپەس­تەي تاڭبالانادى. تاقىرىپتى جەرىنە جەتكىزە زەرتتەگەن جۋرناليست كانىگى عالىم-اگرونوم­داي, ناتۋراليست-زەرتتەۋشى­دەي سويلەيدى. ول قوعامدىق ۇدەرىس بارى­سىن, تابيعات ەۆوليۋ­تسياسىن, جاندى پەي­زاجدىق بوياۋلاردى كونتراست ادىسىمەن قۇل­پىرتادى, وقىرمان جۇرتشىلىقتى ءتىرشى­لىك كولليزياسىنا ارالاستىرا تۇسەدى. قازاقستان لكجو ورتالىق كوميتەتى­نىڭ ورگانى “لەنينسكايا سمەنا” گازەتى رە­داك­تورىنىڭ العاشقى قازاق ورىن­باسارى بولعان دا ءانۋار ءالىمجانوۆ ەدى. سول جىل­دارى ول ەل ارالادى, شەتەلدىك ساپار­لار­عا شىقتى, جاستار فەستيۆالدارىنا قا­تىس­تى. “بەلىي درۋگ, جەلتىي درۋگ, چەرنىي درۋگ” (1958), “كوگدا ۆسترەچايۋتسيا درۋزيا” (1959), “ۆەچنىە كورني” (1960), “پيات­دەسيات تىسياچ ميل پو ۆودە ي سۋشە” (1962), “كا­را­ۆان يدەت ك سولنتسۋ” (1963) اتتى كى­تاپ­تار سول ءبىر رومان­تيكالىق دۇنيە­پايىم­نىڭ جەمىسى دەگى­مىز كەلەدى. “مەن قازاقتىڭ ۇلىمىن” تولعاۋىندا ول: ء“ارى قاراپايىم, ءارى ماڭگى­لىك اقيقات بار: ادام قايدا جۇرمەسىن, تابي­عاتتىڭ قانداي اسەم كورىنىسى الدىنان شىق­پاسىن, ول ءاردا­يىم ءوزى تۋعان جەرىنىڭ ءمۇيىسى مەن پۇشپاعىن, العاش قۇلاعىنا جەتكەن انا داۋىسى مەن ءوز حالقىنىڭ اندەرىن, تاناۋدى جارعان ءتۇتىن ءيىسىن, جەلپىپ وتكەن سامالىن, زەڭگىر اسپان تۇڭ­عيىعىن سەزىنىپ, ءوزىن قوبال­جىتقان بولا­شاققا قاراي اياق باسقانىن پەرزەنتتىك سەزىم­مەن ەمىرەنە ەسكە الادى”, – دەپ جازادى. كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ىشەدى. كەيىپكەرىڭ تۋرالى ءسوز سويلەي وتىرىپ, امالسىزدان ءوزىڭدى دە كىرىستىرىپ جىبەر­گە­نىڭ­دى بايقاماي دا قالاسىڭ. كەيدە قالىڭ­داۋ, كەيدە جۇقالاۋ جاعىلىپ كەتەدى. ونىڭ نەسى ايىپ؟ راسىندا, وبەكتى حاقىندا كوكىرەككە تۇيگەنىڭدى, كورگەن بىلگەنىڭدى ءوز قاتىسىڭسىز قالاي ايتا الاسىڭ. سوندىق­تان وقىرماننان كەشىرىم وتىنە وتىرىپ, اڭگىمەگە ءانۋار تۇر­لى­­بەك ۇلىنا جانە وزىمە قاتىستى ءبىر-ەكى جايتتى كىرىستىرە كەتەيىن. 1966 جىلى ال­ماتىداعى №9 قازاق ورتا مەكتەپ-ينتەرنا­تىن بىتىرگەننەن كەيىن جۋرناليستيكا فا­كۋلتەتىنە وقۋعا تۇسسەم بە دەگەن نيەتىم جۇزەگە اسپاي قالدى. جاسىعانىم جوق. ەستي­تىنمىن, انەكەڭ دە بىرنەشە جىلدان كە­يىن وقۋعا كىردى دەپ. كەلەسى جىلى دا سول كەپتى كيدىم. ەكى جولى دا ءبىر عانا بالل جەت­پەي قالدى. جاناشىر ناعاشىم شاھزا­دا جۇما­دىل ۇلى بۇل جولى قاتتى ويلاندى. بۇل ەندى بولماس, انۋارعا الىپ بارايىن, ءبىر كومەك جاساسا, سول جاسار دەگەندى ايتتى. ايتەۋىر ءۇمىت قوي. ورتا مەكتەپتى ۇزدىك ءبىتىر­گەنمىن, باسپاسوزگە قاتىسىپ ءجۇرمىن. ودان ارتىق نە كەرەك. ءوز ويىم وسىلاي دەيدى. وتكەن عاسىر. الپىس جەتى. قازان ايى­نىڭ بەل ورتاسى. سول كەزدەگى ينتەرناتسيو­نالنايا كوشەسىندەگى ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ پاتەرىنە ات باسىن تىرەدىك. بالا كەزىنەن كور­شى تۇرىپ, بىرگە اسىق ويناپ وسكەن ناعاشىمدى ءانۋار تۇرلىبەك ۇلى قۇشاق جايا قارسى الدى, سەنى دە كورەتىن كۇن بار ەكەن-اۋ دەپ قۇشاقتاپ جاتىر. ۇلكەن كىسىلەر (ەكەۋى ول كەزدە ءالى قىرىققا دا ىلىكپەگەن) اڭگىمە قىزىعىنا بەرىلسە, مەن “ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ” ءتىلشىسى كابي­نەتىندە ەمىن-ەركىن جۇمساق كرەسلودا شاي­قا­لامىن. قابىرعادا دۇنيەجۇزىنىڭ كارتا­سى, سورەلەردە كىتاپتار, ءومىرى مەن كورمە­گەن شەت ەل فوتواپپاراتى مەن سىرت جۇرت­تىق ترانزيستورلى راديوقابىلداعىش. ەكەۋىنىڭ جاراسقان, ەمەن-جارقىن اڭگىمە­لەرى قۇلاعىما ەمىس-ەمىس جەتەدى. انەكەڭ اۋىل جايىن, ءوزى بىلەتىن ادامدارىن سۇراس­تىرىپ وتىرعان سىڭايلى. اقشولاقوۆ كارىم, قاپسالياموۆ شىڭقوجا اقساقال­دار­دىڭ, اقشال, اجىبەك اتالارىمىزدىڭ, الشوراز, ءۇمىتجان اپالارىمىزدىڭ, جارقىناي تاتەمىزدىڭ, باۋبەرىك, ەسەيبەك, شىڭعىس اعالارىمىزدىڭ اتتارى اتالدى-اۋ دەيمىن. دينا دەگەن ءبىزدىڭ اۋىلدا جوق ەسىمدى دە سوندا قۇلاعىم شالىپ قالدى. ەكەۋىنىڭ ءسوزى تاۋسىلار ەمەس. تەك ناعا­شىم, مىناۋ مەنىڭ تۋعان جيەنىم, باياعى ءوزىڭ بىلەتىن جىلقىشى قامزانىڭ جال­عىزى دەگەندە, جازۋشى ەلەڭ ەتكەندەي مەن جاققا بۇرىلىپ قارادى. – ۋديۆيتەلنو, ۋديۆيتەلنو. ا, سكاجي, ۆىليتىي وتەتس. كاك جە, كاك جە... رازۆە يا موگۋ زابىت ەگو وتتسا ي ەگو پەگوگو كونيا. نا نەم ون مەنيا نە راز كاتال. يا ي نە زنال, چتو ۋ نەگو ەست ناسلەدنيك. تى چيتال موي رومان “سينيە گورى”؟ ا ۆەد ەگو پاپاشا پروتوتيپ موەگو تابۋنششيكا حامزى, – دەدى ورىسشالاپ. ناعاشىم باسىن يزەپ ك ۇلىپ جاتىر. بارلىق ءمان-جايعا قانعاننان كەيىن, انەكەڭ ماعان كوزىنىڭ استىمەن سىناي قاراپ الدى دا, ورىس ءتىلىن قاي شامادا بىلە­تىنىمدى سۇرادى, ورىس ادەبيەتىنەن, باتىس ادەبيەتىنەن كىمدەردى وقىعانىمدى تاپتىشتەي باستادى. – قازاق ادەبيەتى جايىندا ساۋال قويىپ اۋرەلەمەيمىن. ونى بىلۋگە ءتيىسسىڭ. مىندەت­تىسىڭ. قازىر ورىس كلاسسيگى شىعار­ماسىنان ءۇزىندى وقيمىن, سونى تاپساڭ – سەنىڭ شارۋاڭا كىرىسۋگە ۋادە بەرەيىن, – دەگەنى قۋاقىلانا. ەرتەرەكتە عابيت ءمۇ­سىرەپوۆتىڭ مارتىنوۆتىڭ ۇرپاعىمەن ءسوز­­سايىستا يراكلي اندروننيكوۆكە ءجۇ­گىن­گەنىندەي, ىشتەي ءوز ۇستازىم, ورىس ادە­بيەتىنىڭ مۇعالىمى تۇرالىق دونەنباەۆ­قا سىيىندىم. انەكەڭ كۇبىرلەي باستاپ كەتتى, جاتقا سوعىپ وتىر. ناعاشىم تاستاي قاتىپ قالعان, مۇنداي وقىستىقتى ول دا كۇتپەسە كەرەك. “ – يزۆينيتە. دوۆولنو ليۋدەي كور­ميلي سلاستيامي; ۋ نيح وت ەتوگو يسپورتيلسيا جەلۋدوك: نۋجنى گوركيە لەكارستۆا, ەدكيە يستينى. نو نە دۋمايتە, ودناكو, پوسلە ەتوگو, چتوب اۆتور ەتوي كنيگي يمەل كوگدا-نيبۋد گوردۋيۋ مەچتۋ سدەلاتسيا يسپرا­ۆيتەلەم ليۋدسكيح پوروكوۆ”, – دەپ قالام­گەر اعامىز ءبىر تىنىستاعاندا, مەن: “ – بوجە ەگو يزباۆي وت تاكوگو نەۆە­جەستۆا! ەمۋ پروستو بىلو ۆەسەلو ريسوۆات سوۆرەمەننوگو چەلوۆەكا كاكيم ون ەگو پو­ني­­ماەت ي, ك ەگو ي ۆاشەمۋ نەسچاستيۋ, سليش­كوم چاستو ۆسترەچال. بۋدەت ي توگو, چتو بو­لەزن ۋكازانا, ا كاك ەە يزلەچيت – ەتو ۋج بوگ زناەت!” – دەپ جالعاستىرىپ اكەت­تىم. ابىروي بولعاندا, وقىعان “بيلەتىم” كەلدى. م.لەرمونتوۆتىڭ ء“بىزدىڭ زاماننىڭ كاھار­مانى”. كىرىسپەسى. ءسويتىپ, انەكەڭنىڭ سىنى­نان سۇرىنبەي ءوتتىم دەسەم دە بولادى. انەكەڭ ناعاشىم دا كوڭىلدەنىپ سالا بەردى. تالانت­تى پۋبليتسيست, دارىندى قالامگەر­مەن مەنىڭ جاقىن تانىستىعىم وسىلايشا باستالدى. قۇداي بەرگەن دارىن ەشقاشان قالىپ­قا سىيمايدى. ءسوز زەرگەرىنىڭ كيەسى ودان بەتەر. ودان وڭ زارياد تا, تەرىس زارياد تا تا­رالۋى زاڭدى قۇبىلىس. جاراتۋشىنىڭ ءپار­­مەنى سولاي. بيىلعى جىلى 12 مامىر­دا, كوزى ءتىرى بولعاندا, سەكسەن جاسقا كەلەر انۋار(بەك) تۇرلىبەك ۇلى ءالىم­جانوۆ تۋرالى ايتار وي دا وسى تەزيستەر ءتوڭى­رەگى­نەن شىقسا كەرەك-ءتى. ەڭ الدىمەن, ونىڭ ورنى كوزى تىرىسىندە دە بولەك, وقشاۋ ەدى. قازىر ءتىپتى ويسىراپ تۇر. مىنا سىلدىرى كوپ زاماندا ءانۋاردىڭ كوسەمسوزىن ەلى-جۇرتى ىزدەۋدە, ءبىتىمى بولەك ءۇنىن ساعىنا ەسكە الۋدا. ءا.ءالىمجانوۆتىڭ پروزاسىن, جول-ساپار وچەركتەرىن, ەسسەلەرىن, سويلەگەن سوزدەرىن وقىپ وتىرعاندا, سول زامان قان تامى­رىنىڭ بۇلكىلىن, زامانا اعىسىن بايقاعان­داي بولا­­سىڭ. سونىمەن قاتار ونىڭ شى­عار­مالارى كەلەشەكتى دە مەڭزەگەن, كۇنگە دە بەت العان. ول ءبىر شىعارماسىندا, الپى­سىنشى جىل­دار­دىڭ باسىندا “ليتەراتۋر­نايا گازەتا­نىڭ” ءتىلشىسى رەتىندە م.اۋەزوۆ­پەن ساپارلاس بو­لىپ, سول كەزەگى ستالينا­بادقا (دۋشان­بە­گە) تاشكەنت ارقىلى ۇشقاندارىن بايانداي­دى. ۇشاقتارى وزبەك اعايىنداردىڭ باس قالا­سى­نا كەشىگىپ كەلىپ, تاجىك استانا­سىنا اتتانار كولىكتىڭ ۇزاپ كەتكەنىنىڭ كۋاسى بولا­دى. مۇحاڭ سول جەردە قاباعىنا كىربىڭ ۇيا­لاپ, قىرسىق دۇنيەگە نارازىلى­عىن, بويىن­داعى اۋرۋ-سىرقاۋىن تىزە باستايدى. ءانۋار اعامىز جالما-جان وزبەك ارىپتەستەرىنە حابارلاسا قويادى, ەكى وكپەلەرىن قولدارىنا الىپ كاميل ياشەن, عافۋر عۇلام باستاعان وزبەك جازۋشىلارى قۇراق ۇشىپ جەتەدى. بىرەر مينۋتتان سوڭ رەسپۋبليكا باسشى­لارى­نىڭ ءبىرى – شاراف راشيدوۆ تە اۋەجاي باسى­نان تابىلادى. اۋەجاي زالى ەندى كوڭىلدى وتىرىسقا ۇلاسادى. وزبەك ۇكىمەتى قازاق­ستان دەلەگا­تسيا­سىنا ارنايى ۇشاق ءبولىپ, بۇلار ستالينابادتاعى جازۋشىلار­دىڭ حالىقارا­لىق جيىنىنا بابىمەن, بازارلى اتتانادى. وسى جەردە ايتپاي كەتپەسكە بولمايتىن تاعى ءبىر فاكتى بار. كەيىن لەنين­دىك سىي­لىققا ۇسىنىلعان شى­عار­مالاردىڭ قاتا­رىندا شاراف راشي­دوۆ­تىڭ رەۆوليۋتسيا تاقى­رىبىنا ارنالعان رومانى دا بولعان, سوندىقتان ساياسي قايراتكەر مۇحاڭدى كوپ جاعالاسا كەرەك. بىراق دانا­گوي قازاقتىڭ بۇيرەگى شىڭعىس ايتماتوۆ­قا بۇرىپ, جاس پروزايكتىڭ كانديداتۋراسى ءوتىپ كەتىپتى. قازاقستانداعى ادەبي ورتاعا ءسىڭىسۋ ءانۋار سىندى تۇلعالارعا دا وڭايعا سوقپا­عان. جازۋشىلار وداعى ول كەزدە پرولەتار كوشەسىندە. وداق باسقار­ماسىنىڭ توراعاسى – عابيدەن مۇستافين, جاۋاپتى حاتشىسى – سەيىتجان وماروۆ. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, كەزەكتى ءبىر جيىندا “ليتەراتۋرنايا گازەتا­نىڭ” ءتىلشىسى بولاتىنداي بۇل كىم ءوزى, بۇنىڭ الەۋەت­تى قولداۋشىسى بار, ۇلكەن جەردە تىرەۋشىسى بار شىعار دەگەن كوڭىلگە كەلەرلىك ءسوز ايتىلادى. ول سويلەۋشىنى ءسابيت مۇقا­نوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ قولداعان­داي سىڭاي تانىتادى... وسى جاعدايدان كەيىن جاس ادەبيەتشى باسقا رەسپۋبليكاعا كەتۋگە ءماجبۇر بولادى. ەكى ايداي ۋكراي­نادا “ليتگازەتا­نىڭ” ءتىلشىسى مىندەتىن اتقارادى. جاسى كىشى قىزمەتكەرلەرىمەن ۇنەمى “سىنوك” دەپ سويلە­سەتىن تاماشا عالىم, ادەبيەت سىنشىسى, گازەتتىڭ باس رەداكتورى, بايىرعى ورىس زيالىسى ب.ريۋريكوۆ بىردە تەلەفون سوعىپ: – ۇلىم, سەنى “موسكۆا” قوناقۇيىندە اۋەزوۆ كۇتىپ وتىر. كيەۆتەن ماسكەۋگە جىلدام جەت, – دەيدى. “مەن مەيمانحاناعا كەلىپ, ءنومىردىڭ ەسىگىن قاقسام, مۇحاڭ بولمەسىندە ەكەن ءبىر­سىپىرا اڭگىمەلەستىك, ءوزىنىڭ بۇرىنعى ستۋ­دەنتى ەكەنىمدى, فولكلوردان بىزدەن زاچەت العانىمدى ايتىپ بەردىم. م.اۋەزوۆ وتى­رىپ: “سەن, شىراعىم, ەلگە ورال”, – دەدى. ەل­گە قايتتىم. “ليتەراتۋرنايا گازەتا­نىڭ” قازاقستان جانە ورتا ازيا بويىنشا ءتىل­شىسى جۇمىسىنا كىرىسىپ كەتتىم. گازەت ول ۋاقىت­­تا تاشكەنتتە باسىلىپ شىعاتىن, ەندى الماتىدا دا باسىلا باستادى. وزبەك اعا­يىندار: “ورتا ازيانىڭ ورتالىعى تاش­كەنت شاھارى, سوندىقتان گازەت ءتىلشىسى ءبىز­دىڭ قالا­دا تۇرۋى كەرەك, وسىندا كەلسىن”, – دە­گەن تىلەك ايتا باستادى. ءتىپتى پاتەر كىلتىن قولىما ۇستاتقان كەزدەرى دە بولدى”, – دەپ ەسكە الادى جازۋشى سول كەزدە باستان وتكەن وقيعالارىن. ايتقاندايىن, “ليتەرا­تۋرنايا گازەتانىڭ” تىلشىلىگىنە انەكەڭنەن بۇرىن ماسكەۋگە ت.جاروكوۆ, ق.ساتىبال­دين, ح.ەر­عاليەۆ, د.سنەگين, ل.كريۆو­ششەكوۆ, ت.ءالىم­قۇلوۆ شاقىرتىلىپ, سىناق­تان ءوتىپ كورىپتى. م.اۋەزوۆ ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ “كۇنگە بەت العان كەرۋەن” پوۆەسىنە جازعان العى­سوزىندە قوس ءتىلدى جانە ورىس ءتىلدى قالامگەر­لەر شىعارماشىلىعىنا قىسقاشا شولۋ جاساپ كەتكەنى بەلگىلى. باۋىرجان مومىش­ ۇلى, سەيدبەيلي, شىڭعىس ايتماتوۆ سىندى ەكى تىلدە بىردەي قالام تەربەيتىن ادەبيەت­شىلەرگە بۇرىن كۇدىكپەن قاراۋشى ەدىم, ەندى ول پىكىرىمنەن قايتتىم دەي كەلە, تەك قانا ورىس تىلىندە جازاتىن ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ, ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ ەسىمدەرىن اتاپ وتەدى. انا ءتىلىن مۇلتىكسىز بىلسە دە, وقىرمان قاۋىم­عا تەك ورىس تىلىندە شىعىپ جۇرگەن جاس ءانۋاردىڭ شىعارماشىلىعىنا قولداۋ كورسەتەدى. ەلدىك, ۇلتتىق يگىلىكتەردى وداقتىق ارەناعا شىعارۋ, الەمدىك كەڭىستىككە جەدەل جەتكىزۋ ءۇشىن وسىنداي جولعا تۇسكەن دەگەندى ەمەۋىرىنىمەن تانىتادى. شىندىعىن ايتۋ كەرەك, “ليتەراتۋرنايا گازەتادا” قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزدە ول دوسىم كوپ دەپ ويلادى, جاتىم جوق دەگەن قاعيدات ۇستاندى. حالىقارالىق جيىن­داردا ءبىر كىسىنىڭ بالالارىنداي ءبىرىن-ءبىرى قولتىقتاي, ءبىر-بىرىنە جىلىۇشىراي قاراپ تۇسكەن قازاق قالامگەرلەرىنىڭ سۋرەتتەرىن كورگەندە, ناعىز يديلليانى, سۇتتەي ۇيى­عان تىرشىلىكتى كوز الدىڭا ەلەستەتەسىز... كەيىن تالايلاردىڭ تايقىپ كەتكەنىن, تاسادا تۇرىپ وق اتقانىن كوزىمىز كوردى, قۇلاعىمىز ەستىدى. نە كەرەك, بارىنە ۋاقىت سىنشى. ءانۋار اعا­مىزدى دا سۇتتەن اق, سۋدان تازا دەي الماس­پىز. وندا دا پەندە­شىلىك بولعان شىعار. كەيىن “قازاق ادە­بيەتى” باسىلى­مىنىڭ باس رەداكتورى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى­نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن جىلدارى ول بۇرىنعى ۇستانىمى مەن ۇعىمىنا تىرشىلىك ۇسىنعان وزگەرىس ەنگىزگەنى بايقالادى. كۇرەسەتىندەرمەن كۇرەستى, تىرەسەتىندەرمەن تىرەستى. اسىرەسە ورتالىق كوميتەتتەگى ءىرى فۋنكتسيونەرمەن شايقاسى ۇزاققا سوزىلدى. وسى ارپالىستا ءانۋار تۇرلىبەك ۇلى تاكتيكالىق جەڭىلىس تاپتى. سول زاماننىڭ رەاليزمى مەن وبرازى جازۋشى ب.تىلەگەنوۆتىڭ “تۇيىق ءومىردىڭ قۇپيا­سى” اتتى بەللەتريستيكالىق تۋىندى­سىندا جان-جاقتى باياندالعان. كەيىنىرەك انەكەڭ ۇلى ۇستاز م.اۋەزوۆپەن كەزدەسۋىن, وزىنە سوناۋ 1961 جىلدىڭ كوكتەمىندە ايتقان اقىل-كەڭەسىن بارماعىن تىستەي تالاي ەسكە العان دا شىعار: “– سەنى وسى جاڭا پوۆەست جازىپ ءبىتىردى دەي مە. اكەپ تاستارسىڭ. ەكى كۇننەن كەيىن تەلەفون سوعىپ, شاقىرىپ الدى. قاقپانىڭ الدىندا كۇتىپ تۇر ەكەن. كابينەتىنە الىپ كىردى. ك ۇلىمدەي تۇرىپ ماشىڭكەگە باسىلعان بىرنەشە پاراقتى قولىما ۇستاتتى. – مىناۋ سەنىڭ پوۆەسىڭە ارنالعان العىسوزدىڭ ەكىنشى داناسى. ءبىرىنشى دانا­سىن باسپاعا بەرىپ جىبەردىم. اياق الىسىڭ جامان ەمەس. پوۆەسىڭ شىمىر. جاماعاتقا كەرەك, – دەدى ول. قاتتى تولقىدىم, ءتىلىم تاڭدايىما جابىسىپ قالعانداي. پاراقتاردى الىپ ەسىككە بەتتەدىم. – قايدا باراسىڭ؟ جاق اشپادىڭ عوي؟ – دەدى ول. راحمەتتىڭ ورنىنا مەن: “قارا باقىر دا جوق ەدى, اياق استىنان التىنعا جولىقتىم”, – سياقتى بىردەڭە دەگەن بولۋىم كەرەك. ول ك ۇلىپ جىبەردى دە, قولىن يىعىما ارتىپ شارباققا دەيىن شىعارىپ سالدى. ءسال-ءپال ايالدادى. قىزۋى مول, جالپاق الاقانىمەن ارقامنان ايالاي قاقتى. – ىركىلمە, بەتىڭنەن جارىلقاسىن, الدىڭ اشىق بولسىن! ادەبيەت تەك ءبىلىم مەن ەڭبەك قانا ەمەس, سونىمەن قابات كۇرەس. دوستارىڭ دا كوپ بولار, جاۋلارىڭ دا از بولماس”. ول قولىنا تيگەن بيلىكتى قارا باسى­نىڭ قامى ءۇشىن ەمەس, جازۋشىلاردىڭ يگىل­ىگىنە, حالىق ساناسىن كەمەلدەندىرۋگە سارقا جۇم­سادى. كەزىندە ءا. ءالىمجانوۆ: “قازاق قوعامى ءۇشىن اعارتۋ ءداۋىرى ءالى اياقتالعان جوق”, – دەگەن تەزيستى اۋىزشا دا, جازباشا دا ءجيى قايتالايتىن. “اعارتۋ” ءسوزىنىڭ ماعىناسى ورىسشاداعى “پرو­سۆەششە­نيە­دەن” اناعۇرلىم كەڭ, اناعۇرلىم ماعىنالى دەپ اقسيا كۇلە­تىن. اتتەڭ, ورىس تىلىندە جازعاندا “اعار­تۋدى” پايدالانا المايمىن, ايتپەسە سانا­نى دا, جۇرەكتى دە تازار­تاتىن كەز كەلدى ەمەس پە؟ وسى پىكىرلەردىڭ فۋتۋرولوگياعا دا قاتى­سى بارلىعىن جازۋشى سەزگەن دە بولار-اۋ. ءا.ءالىمجانوۆ قازاقتى جۇزگە, رۋعا ءبولىپ كورگەن ەمەس. ول كلاسسيكالىق ۇلگىگە اينال­عان قالامگەرلەرگە دە ءادىل باعاسىن بەرەتىن, ەشقاشان ءبىرىنىڭ الدىنا ءبىرىن سالۋدى, بىرەۋىنىڭ ايدىنىن ەكىنشىسىنەن ەرەكشە اسىرۋدى كوزدەگەن ەمەس. كوڭىلىندە كىربىڭ بولسا, ول “ولار قاتارلاسا قادام باسقان” ماقالاسىندا: “س.سەيفۋللين, ب.مايلين, ءى.جانسۇگىروۆتەردىڭ ەڭبەگى تار جول, تايعاق كەشۋدە ءبىزدىڭ زيالىلاردىڭ كوشىن باستاپ, تاريحتىڭ قاتەرلى وتكەلدەرىنەن وتكىزۋىنەن كورىنەدى”, – دەپ جازار ما ەدى. ءبىر ويدى ءبىر وي تۇرتپەكتەيدى. “پارا­سات” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, بەلگىلى جازۋشى ب.نۇرجەكە ۇلىنىڭ تاپسىرماسى­مەن مەن ءانۋار ءالىمجانوۆتان وسىدان ءدال جيىرما جىل بۇرىن سۇحبات العانىم بار. سول اڭگى­مەنىڭ كەي تۇسىن وسى جەردە قاز-قال­پىندا كەلتىرە كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىن: “ك. ق.: اعا, وسىدان كەيىن قازاقستان­داعى جەلتوقسان وقيعالارى نەگە ەسكە تۇسپەسىن. ءسىزدىڭ “ليتەراتۋرنايا گازەتا­داعى”, “درۋجبا نارودوۆ” جۋرنالىنداعى ماقالالارىڭىز نەگە ويعا ورالماسىن! ءا. ءا.: سول جەلتوقسان وقيعالارى كۇن­دەرى ماعان ماسكەۋدەن ءبىر جولدا­سىم حابارلاسىپ: “سەن نە قاراپ وتىرسىڭ؟ ەلىمىزدىڭ باستى گازەتىندە “رازگۋل نا­تسيوناليزما ۆ كازاحستانە” دەگەن كولەمدى ماقالا دايىندالىپ جاتىر”, – دەدى. شىندىعىن ايتسام, سونىڭ الدىن الۋ كەرەك سياقتى كورىندى. تۇنىمەن وتىرىپ ماتەريالدى دايىنداپ شىقتىم دا, تەلەتايپ ارقىلى “ليتەراتۋرنايا گازەتاعا” جىبەردىم. ماقالا قاڭتاردىڭ 1-ءى كۇنى جارىق كوردى. ونىڭ ءاربىر جولى ماسكەۋ­دەگى ەڭ جوعارعى ورىنداردا مۇقيات قارا­لىپ, سونان كەيىن تەرۋگە جىبەرىلگەنىن ايتا كەتەيىن. مىنە وسى مىسالدان-اق ساياسي باسشىلىقتىڭ سول كەزدەگى جۇمىس ءستيلىنىڭ سيقىن انىق اڭعارۋعا بولادى. ماتەريال جاريالانىسىمەن قازاق جىگىتتەرى دە, ورىس جىگىتتەرى دە تەلەفون ار­قىلى تالاي قوقان-لوققى جاسادى. قويشى ونى, ماسەلە وندا ەمەس. فرانتسۋز, اراب ەل­دەرى, ماروككونىڭ گازەتتەرى جاريا­لا­نىمدى جوعارى باعالاپ, يمپەريالىق جۋان جۇدىرىقتى ايىپتاپ­تى. ياعني حالىقارالىق رەزونانسقا وسىلايشا جول اشىلدى دەگەن ءسوز... ەندى مىنا ءبىر فاكتىگە كوڭىل اۋدارا كەتەيىن. الماتىداعى وقيعانى تەكسەرۋگە ماسكەۋدەگىلەر, وسىندا جۇمىس ىستەپ ءجۇر­گەن كەزىندە مورالعا جات قىلىعى ءۇشىن جۇمىستان قۋىلعان, كەيىنىرەك ساياسي بيۋرو­نىڭ مۇشەسى, سوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى پارتيالىق باقىلاۋ كوميتەتى­نىڭ توراعاسىنا دەيىن وسكەن م.سولو­مەنتسەۆتى جىبەرگەن” ءوز تۋعان اۋىلىنىڭ كوزى دەي مە, الدە ەرتەدە دۇنيە سالعان اكەمنىڭ شاپاعاتى ما, ايتەۋىر, انەكەڭ دە, فليۋرا جەڭگەمىز دە مەنى جىلى جۇزبەن قارسى الاتىن. كۇندەردىڭ كۇنى ۇيىنە جانە ات ءىزىن سالعانىمدا, ستۋدەنتتىك شاعىنداعى ءبىر سۋرەتتى كورسەتتى. ون بەس شاقتى جاستىڭ وتىرعانى بار, تۇرعانى بار. كوڭىلدى, شات-شادىمان توپ. ەكىنشى قاتارداعى ءانۋار اعا ءبىرىنشى قاتاردا وتىرعان شيكىل سارىنىڭ باسىنا اياعىن ءىلىپ قويىپتى. “ستاليندىك ستيپەنديات”, – دەدى ماعان قاراپ. وسىندايلاردىڭ كەسىرى تالايعا تيگەنىن دە بىرازعا دەيىن باياندادى. سوزدەن ءسوز شىعا كەلە, قازاق ۋنيۆەرسيتەتىن ىركەس-تىركەس بىتىرگەن اناتولي يۆانوۆ, نيكولاي كۋزميندەردىڭ اتتارى اتالدى. ولارعا وكپەسى قارا قازانداي ەكەنىن جاسىرمادى. ەكەۋى دە قازاقستاندا تۋىپ, قازاق جەرىنىڭ نانىن جەپ جەتىلسە دە, ءبىزدىڭ حالىق, ءبىزدىڭ ەل تۋرالى جۇمعان اۋىزدارىن اشپايدى, اشسا دا – سول باياعى شوۆينيستىك پيعىل, يم­پەريا­لىق وركوكىرەكتىك. تۇركى مادەنيەتى, قازاق وركەنيەتى تۋرالى ءبىر مىسقال تۇسىنىگى بولماسا دا, استامسي, ادامسي, ماردىمسي ما­تەريال جازادى دەپ اشىنا سويلەدى. بايقا­ساڭىز, ا. يۆانوۆ باسقارىپ وتىرعان “مولو­دايا گۆارديا” جۋرنالىنىڭ 1989 جىلى 7- 8 ساندارىندا شىققان “وت ۆوينى دو ۆوينى” جازبالارىن شولىپ شىققانىڭىزدا, انەكەڭ ءسوزىنىڭ راستىعىنا كوزىڭىز ابدەن جەتەدى. سونداي سولاقاي سىندارعا قايىسپاي توتەپ بەرگەن, “كومسومولسكايا پراۆدا” باسىلى­­مىن­دا جەدەل جاۋاپ قايتارىپ, الگىلەردىڭ بەتىن قايتارىپ, وڭدىرماي تويتارىپ تاستاعان ءا.ءالىمجانوۆتاردى قازاقتىڭ باعىنا بەرگەن-اۋ دەگەن وي تۇيەسىڭ. “ليتەراتۋرنايا گازەتا”, “پراۆدا” گازەت­تەرىنىڭ ءتىلشىسى بولىپ جۇرگەن كەزدە قازاق جۇمىسشى تابىنىڭ ءرولى, ولاردىڭ ۇلەس سالماعىن كوبەيتۋ ماسەلەسىنە ارناپ قازاق­ستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى­نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى د.ا.قوناەۆتان ءا.ءالىم­جانوۆ بىرنەشە رەت سۇحبات الدى. ول كەزدە ديمەكەڭ ساياسي بيۋروعا كانديدات تا, مۇشە دە ەمەس ەدى. شەتەلدىك جۋرناليستيكادان حابارى مول قالامگەر رەسپۋبليكا ەكونوميكاسى, الەۋمەتتىك جاعدايى, ادەبيەتى مەن مادە­نيەتىنىڭ وداقتىق باسىلىمداردا ءيميدجىن قالىپتاستىردى. “پراۆدا” گازەتىندە ۇلتتىق جۇمىسشى تابىن ورنىقتىرۋ جانە كەمەل­دەندىرۋ تۋرالى سول كەزدەگى ەل باسشىسىنىڭ ماقالاسىن دايىنداپ بەردى. جازۋشى قازاقستان الەۋەتى, قازاق مادە­نيەتى ءۇشىن ءۇندىستان باعىتىنىڭ اسا ماڭىز­دى ەكەنىن ەرتە ۇقتى, وسى رەتتە ول م.اۋەزوۆ ءداستۇرىن بىردەن-ءبىر ىلگەرىلەتە دامىتقان, وي-پاراسات جەلىسىن جالعاس­تىرعان دارىندى شاكىرت بولا ءبىلدى. بىردە ءۇندىستان ساپارى تۋرالى قىزىقتى اڭگىمە­لەرىن باستاماس بۇرىن ماعان كىشكەنتاي قالايى قۇتىداعى سارى ءدارىنى كورسەتتى. ءۇندىستاندا قاتتى اۋىرعانىمدا وسى ءدارى جانىمدى الىپ قالدى. اعىلشىنداردىڭ دارمەگى دەپ ماعان يسكەتىپ تە كورسەتتى. ءيىسى اشىعان ايرانداي اشقىلتىم ەدى. اياقتالماعان “تانىم” روما­نىن وقىپ وتىرعاندا, بابىر شىعارماشى­لىعىن زەرتتەگەنىمدە وسى ەپيزود مەنىڭ ەسىمە قايتا-قايتا تۇسە بەردى. ول مىقتى ستراتەگ ەدى. وركەنيەت بەتا­لى­سى, قوعام قادامى تۋرالى بولجامدىق سارىن­داعى تالدامالىق, زەرتتەۋشىلىك ماقا­لا­لارى مەن سويلەگەن سوزدەرىنەن ۇلت بولاشاعىنا دەگەن جاناشىرلىقتى, اسا ءبىر الاڭداۋشىلىقتى اڭعارۋعا بولار ەدى. ول ءال-فارابي ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ ارپالىستى, كورشى اعايىندارمەن تايتالاس ءورشىپ تۇرعان كەزدە وداقتىق “ليتەراتۋرنايا گازەتادا” وتىراردان شىققان دانىشپان تۋرالى وقيعانىڭ الدىن الار ماقالا جاريالادى. ول ءوز ويىن وزبەكستاندا شىعاتىن “پراۆدا ۆوستوكا” گازەتىنە دەيىن باستىردى. بۇل شارۋاعا تاجىك دوستارىن – اتاقتى عالىم ب. عافۋروۆتى, لەنيندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ميرزو تۇرسىنزادەنى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مۋمين كانواتتى دا ارالاستىردى. قازاق­ستان باسشىلىعىنا جاڭا عيماراتقا كوشكەن ورتالىق كىتاپحاناعا ءال-ءفارابيدىڭ اتىن بەرەيىك دەپ ۇسىنىس ايتقان دا ءا.ءالىمجانوۆ بولاتىن. جۇرەگى قازاعىم, شىعىس مادەنيەتى دەپ سوققان قالامگەردىڭ ۇلى بابامىز ءابۋناسىر ءال-ءفارابيدى قازاق توپىراعىنا الىپ كەلۋگە وسىلايشا ناقتى ۇلەس قوسقان­داردىڭ الدىڭعى لەگىندە ءجۇر­گەنىن قازىرگى جۇرت, نەگە ەكەنىن بىلمەي­مىن, ۇمىتا باستا­دى. ول مۇرات اۋەزوۆ, بولاتحان تاي­جان سەكىلدى دارىندى جاستارعا ءال-فارابي دۇنيەتانىمى تۋرالى سونى پىكىرلى ەڭبەك جازدىرۋعا مۇرىندىق تا بولدى. امال نە, انە-مىنە وقىرماندار قولىنا تيەيىن دەپ تۇرعان بۇل تۋىندى كوممۋنيستىك تسەنزۋرا­نىڭ پىشاعىنا ءىلىنىپ كەتتى. وسى ارادا كەڭەس وداعى كەزىندە الىنعان الگىندە اتالعان سۇحباتتان جانە ءبىر ءۇزىندى كەلتىرە كەتەيىن: “ك. ق.: جات جۇرتتان توپىراق بۇيىر­عان قازاقتىڭ باسى دا, اياعى دا ءابۋناسىر ءال-فارابي ەمەس شىعار. ەرتەرەكتە ءسىز جاز­عان “اتا مەكەنسىز ادام” اڭگىمەسىنىڭ كەيىپكەرى دۇنيەدە بار جانداي كورىنەدى ماعان. ءا.ءا.: ول كەزدە باسقاشا اتاۋ دا, جازۋ دا مۇمكىن ەمەس. 1959 جىلى ۆەنادا جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ دۇنيەجۇزىلىك فەستيۆالى ءوتتى. دەلەگاتسيامىزدىڭ قۇرامىندا الەكسەي ادجۋبەي, روبەرت روجدەستۆەنسكي, دميتري پاۆلىچكو, ءسۇيىنباي ەراليەۆ, مۇراد قاجلاەۆ بار بولاتىن. اڭگىمەگە كەيىپكەر بولعان ادام ماعان سول ۆەنادا جولىعىپ, اڭگىمەلەسكەن-ءدى. ول سوعىستا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, سودان جات ەلدە قالىپ قويعان تالانتتى قازاق اقىنى ءماجيت ايتباەۆ ەدى. فەس­تيۆالگە ميۋنحەننەن ارنايى كەلگەن ەكەن. ابىلاي حان تۋرالى تاماشا پوەماسى بار ونىڭ. قايران اقىن وسى كۇنى دۇنيە سالىپ­تى. تۇركيانىڭ قازاقتارى ونىڭ ادەبي مۇراسىن جيناستىرىپ باستىرعالى جاتىر دەگەن جاقسى حابار ەستيمىن. سول ۆەناداعى فەستيۆالدە يوگانن شتراۋستىڭ نەمەرەسى باسقارعان سيمفو­نيالىق وركەستردىڭ كونتسەرتىندە ءبىرىنشى سكريپكادا تۇرىكوگلى دەگەن ادام وينادى. ول بۇركەنشىك اتتىڭ يەسى دە قازاق ەكەنىن ماعان ءماجيت ايتباەۆ ايتقان. اسقان قازاق ۆيرتۋوزى دا بۇل دۇنيەدەن ءوتىپتى قيالدانىپ”. ­وسى سۇحباتتان كەيىن مەن دە قىرىق وي­لا­نىپ, قىرىق تولعاندىم. بيىل 110-جىل­دىعىن اتاپ ءوتىپ وتىرعان ۇلى تۇلعا ءسابيت اعامىز دا تەگىن ادام بولماعان-اۋ, ءسىرا. ول كىسىنىڭ “بوتاگوزىندەگى”, ء“مولدىر ما­حاب­­باتىنداعى”, ع.­مۇستافيننىڭ “داۋىلدان كەيىن” رومانىنداعى الاش ارداقتىلارى­نىڭ “جاعىمسىز” وبرازدارى ەڭ بولماسا سول رايدا تاريحتا ساقتالىپ قالسىن, ەرتەڭ ەستى ۇرپاق ەسىك قاعار, ارىستارىن ارشىپ الار دەگەن ارعىنى كوزدەگەن تەكتى ويدان تۋىنداعان شىعار دەگەن توقتامعا كەلدىم. دەرەكتى دەرەك تۇگەندەيدى. جوعارىدا اتى اتالعان ارعى تەگى پولياك, دارىندى ورىس اقىنى روبەرت روجدەستۆەنسكي مەن الەكساندر بلوكتاردىڭ بەدەلى ويدا-جوقتا الدىمنان كەس-كەستەرىن قايدان بىلەيىن. جازۋشىلار وداعىنىڭ بارىنان مەنى ءبىر-ەكى رەت كورىپ قالعان انەكەڭ كابينەتىنە شاقىرىپ الىپ: – ساعان ازيا-افريكا جازۋشىلارى­نىڭ V فورۋمىنا قاتىسسىن دەپ بيلەت جازدىرىپ قويدىم. ءتالىم-تاربيە ال, سىرتتان دا دوس كوبەيتكەن, ءورىس كەڭەيتكەن جاقسى. سەنىڭ وسىنداعى دوستارىڭ كوپ سياقتى. كوپ بولعانى جاقسى عوي. ال, سەن تەكتىلەر پوەزياسىنىڭ سوڭعى تۇياعى بلوكتىڭ “درۋزيام” دەگەن ولەڭىن وقىدىڭ با؟ وندا مىناداي جولدار بار, ۇعىپ ال: درۋگ درۋگۋ مى تاينو ۆراجدەبنى, زاۆيستليۆى, گلۋحي, چۋجدى, ا كاك بى جيت ي رابوتات, نە زنايا يزۆەچنوي ۆراجدى. چتو دەلات! ۆەد كاجدىي ستارالسيا سۆوي سوبستۆەننىي دوم وتراۆيت, ۆسە ستەنى پروپيتانى يادوم, ي نەگدە گلاۆى پرەكلونيت, – دەپ ءارى قاراي جالعاستىرىپ اكەتتى. – ءوزىڭ بىلەسىڭ, مەنىڭ روبەرت روجدەستۆەنسكي دەگەن دوسىم بار. سول ەكەۋمىز ەرتەرەكتە پراگادا ءىسساپاردا بولدىق. ونداعى كەيبىر مەيمانحانالاردا بالكون دەگەن اتىمەن بولمايدى, تەرەزەلەرى بالكوننىڭ ەسىگىندەي داليىپ جاتىر. بىردە روبيك تەمەكى تارتامىن دەپ, ماسكەۋدەگى ادەتىمەن ەسىكتەن شىعا بەردى. ەكىنشى قابات­تان جەرگە قۇلاپ ءتۇستى, اياعى سىندى. قىزۋلىق تا بار. ايتەۋىر, قۇداي ساقتادى, ايتپەسە دارىندى اقىننان ايرىلىپ قالار ەدىك. ءوزىمىزدىڭ مۇقاعالي ماقاتاەۆتى ەلدىڭ ءبارى بىلەدى. مۋزاسى قۇدىرەتتى, قايتالانباس دارىن. بىراق شەگەسى بوستاۋ. تايلاقتاي تاي­راڭداپ, كورىنگەنگە ىلەسىپ كەتە بەرەدى. مەن ونى كەرەمەت جاقسى كورەمىن, مىنا ۇيىقتان قۇتقارۋ ءۇشىن شالعايعا, ماسكەۋگە, ادەبيەت ينستيتۋتىنا وقۋعا جىبەردىم. نە پايدا؟ قايتىپ كەلدى, – دەدى مۇڭىن شاق­قان­داي. – ماسكەۋدە ءىسساپاردا جۇرگەنىم­دە وسىنداعى اپەرباقاندار مۇقالي مەن توقاشتى, ءبىر-ەكى ورىس اقىنىن جازۋشىلار وداعىنان شىعارىپ جىبەرىپتى. ءۇش ايدان كەيىن بارلىعىن قايتادان قالپىنا كەلتىردىم. ونەر ادامىنىڭ الاي-پۇلايىن كەشىرە سالۋدان دانەڭەڭ كەتپەيدى. وسى كۇنى وسى تۋرالى ءارتۇرلى الىپ­قاش­پا, سىپسىڭ اڭگىمەلەر قاپتاپ كەتتى. ونىڭ ءبارى وتباسى, وشاق قاسىنىڭ وسەك-اياڭى. “پاراسات” جۋرنالىنىڭ ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىز­مەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىمدە تاعى دا باس رەداكتورىمىز بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنىڭ تاپسىرۋىمەن وسى ماسەلەنى ارحيۆكە بارىپ تەكسەرگەنىم بار. كوشىرمەلەرى بەكەڭنىڭ دە, مەنىڭ دە قولىمدا. جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ سول وتىرىسىنا ءا.ءالىم­جانوۆ قاتىسپاعان, ونىڭ قولى دا جوق. قاۋلىعا قول قويعان سول كەزدەگى قاتارداعى حاتشىلاردىڭ ءبىرى. ءا.ءالىمجانوۆ قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسشىلىعىنان كەتكەننەن كەيىن دە مۇقاعاليدى كوزىنەن تاسا قىلعان ەمەس. ونىڭ ولەڭدەرى قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ۇسىنىلعان كەزدە “كازاح­ستانسكايا پراۆدا” گازەتىنە “اقىن ارمانى” دەگەن كولەمدى ماقالا جازدى, ونىڭ قاي­تالانباس دارىن ەكەنىن ورىس جۇرتشىلى­عىنا, ورىس ءتىلدى قازاقتارعا جاريالادى, مەملەكەتتىك سىيلىققا ابدەن لايىق تۇلعا دەپ ءبىلدى. بىراق, بىراق... امال نە, سول جولى مۇقاعالي ماقاتاەۆ شىعارماشى­لىعى لايىقتى باعالانباي قالدى. كەڭەس وداعى ادەبيەتشىلەرىنىڭ باس باسىلىمى “ليتەراتۋرنايا گازەتانىڭ”, سول كەزدەگى ەلدىڭ يدەولوگيالىق باس داۋىسى سانا­لاتىن “پراۆدا” گازەتىنىڭ قازاقستان بويىن­شا مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىن اتقارا ءجۇرىپ, ول الەمنىڭ كوپتەگەن مەم­لەكەتىن ارالادى, الپىسىنشى جىل­دار­دىڭ ەلەڭ-الاڭىندا افريكا قۇرلىعىندا باستالعان جاپپاي وتارسىزدانۋ ۇدەرىسىن كوزىمەن كوردى, باتىس ەلدەرى­نىڭ ماتەريال­دىق جانە رۋحاني قىسىم­شىلىعىنا قارسى باس كوتەرگەن حالىقتىڭ كوسەمدەرىمەن جاقىن تانىستى. قازاقتىڭ حالىقارالىق جۋرناليستيكاسى­نىڭ شىنايى باستاۋشى­سى بولعان ءانۋار تۇرلى­بەك ۇلى كەنيا حالقىنىڭ كوشباس­شىسى دجوما كەنياتا (ۋيليام ديۋبۋا) تۋرالى “الاۋ­لاعان نايزا” دەگەن دەرەكتى پوۆەست جازدى. وقي­عا­نىڭ ءداپ وزىندەي جالىن اتقان تۋىن­دىنىڭ وسى كۇنگە دەيىنگى كوكەيتەستى­لىگىنە (ىرگەدەگى ەلدەگى ەكى دۇربە­لەڭ­نەن كەيىن) تاڭقالماسقا لاجىڭ جوق. پۋبليتسيست زامان اعىمىنا قاراي بىلاي تولعانادى: “ول كوسەم. كوسەمدەر ءوز ەركىمەن ءورى­سىن تاستاپ كەتكەن ەمەس. ونى ءومىر دالەلدەپ بەردى. ولاردى اۋىستىرادى. ورنىنان تايدىرادى. كوسەمنىڭ كەز كەلگەن مۇلتىگى, كەز كەلگەن قاتەلىگى حالقى ءۇشىن دە, ءوزى ءۇشىن دە قاتەرلى”. قارلىعاش اتتى كىشكەنتاي قازاق اۋىلىندا تۋىپ-وسكەن ءا.ءالىمجانوۆتىڭ ادەبي كەيىپكەرلەرى قانشاما ەرۋديت, ازۋىن ايعا بىلەگەن ءدوي قايراتكەر بولسا دا, جەتى جۇرتتىڭ وركەنيەتىن ورىمدەپ شىقسا دا تۋعان جەرىنە, قارلىعاشتاي ۇياسىنا قايتىپ ورالىپ وتىرادى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ كونتسەپتسياسى دا, كومپوزيتسياسى دا تۋعان اۋىلىنىڭ, قازاق توپىراعىنىڭ كىندىگىنە بايلانعان. وسى رەتتە “سينيە گورى” (1964); “سۋۆەنير يز وترارا” (1966), “موست كاراسۋنكارا” (1966) سياقتى پوۆەستەرىن ەسىمىزگە تۇسىرسەك تە جەتكىلىكتى. ول 1969 جىلى “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنىڭ باس رەداكتورلىعىنا تاعايىندال­دى. 1970 جىلدان 1979-عا دەيىن قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ ءبىرىن­شى حاتشىسى قىز­مەتىن ابىرويمەن اتقار­دى. وسى تۇستا قازاق جازۋشىلارى­نىڭ شەت ەلدەرمەن بايلا­نىسى جولعا قويىلدى. سول جىلداردىڭ ءتات­تى­سى مەن تاۋقىمەتى تۋرالى جازۋشى بەكە­جان تىلەگەنوۆ “تۇيىق ءومىر­دىڭ قۇپياسى” رو­مان-ەسسەسىندە تار­تىمدى بايانداپ بەرگەن-ءدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعى, كسرو جازۋشىلار وداعىنداعى قات-قابات ۇيىم­داس­تىرۋ جۇمىستارىمەن جۇرگەن قالام­گەر شىعارماشىلىقتان دا قول ۇزگەن ەمەس. “سترەلا ماحامبەتا” (1969), “گونەتس” (1974), “ۆوزۆراششەنيە ۋچيتەليا” (1979) تاريحي روماندارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى دۇنيەگە كەلىپ جاتتى. رۋحاني, يدەولو­گيالىق قىسپاقتىڭ دارتەسىندە ءجۇرىپ-اق ول اق الماس اقىن ماحام­بەت ءولىمى تۋرالى: “ – بارلىعىڭدى ابىلەت باسسىن, بارلىعىڭا ناعىلەت جاۋ­سىن... ونى مەرت قىلعان كاپىر­لەر ەمەس, سەن­دەرسىڭدەر, وزدەرىڭسىڭ­دەر”, – دەي الدى. 1991 جىلى ول ۇلى قازاقتىڭ ءبىرى – مۇس­تافا شوقايدى اقتاپ الۋ ءۇشىن ماسكەۋدەگى “درۋج­با نارودوۆ” جۋرنالىنا كولەمدى ماقالا جاريالادى. ايتىس-تارتىسقا تاعى دا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتتى. 1989 جىلى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ, ءابىش كەكىلباەۆتار­مەن بىرگە جاڭاوزەندەگى تولقۋلارعا ارا اعايىن­دىق جاساپ, باسۋ ايتىپ قايتتى. سول جىل­دىڭ 17-19 ءشىل­دەسىندە سەمەيدە وتكەن “سە­مەي قالاسى جانە سەمەي وبلىسىنىڭ ەكولو­گيالىق احۋالى جانە حالقىنىڭ دەنساۋلى­عى” اتتى حالىقارالىق كونفەرەن­تسياعا قاتىسىپ, بەت باقتىرماي, شاپتىعىپ تۇرعان پو­ليگون باسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت ا.يلەن­كو­عا: “مارشالدىڭ بۇيرىعى ءبىر باسقا, حالىقتىڭ تالاپ-تىلەگىنىڭ ءجونى ءبىر باسقا. ءسىز قازىر حالىقتىڭ الدىندا تۇرسىز”, – دەپ وتتى سوزبەن وسىپ-وسىپ جىبەر­گەن دە ءانۋار ءالىمجانوۆ ەدى. كەيىنىرەك ۇلى­بريتانيانىڭ قاۋىمدار پالاتاسىنا وسى ماسەلەگە باي­لانىستى ناقتى دەرەك ءتۇسىرىپ, ءبىرىنشى داۋىس كوتەرگەن, حالىقارالىق ءدۇمپۋ تۋعىزعان دا قازاق ازاماتى ءانۋار ءالىم­جانوۆ بولاتىن. ءانۋار تۇرلىبەك ۇلى ونەگەلى سوزىمەن دە, ناقتى ىسىمەن دە تۋعان حالقىنا ايانباي قىز­مەت ەتتى. ءوزىنىڭ بار كۇش-جىگەرىن, بەدەلىن جۇمساپ 1973 جىلى الماتىعا اكەلىپ وتكىزگەن ازيا-افريكا جازۋشى­لارى­نىڭ V كونفەرەنتسياسى تۇيسىگى بار قازاق ويشىل­دارىنا ۇلكەن عيبرات قالدىر­دى, وتارشىل­دىقتان قۇتىلعان ەلدەر تىنى­سى, ازات پىكىرلى قالامگەرلەر شىعارمالارى قازاق ادەبي كەڭىستىگىنە كەڭىنەن تارادى. ەل ويانا باستادى. شىنا­يى ازاتتىقتى اڭساعان, ۇزاعىنان ويلاپ-تولعاناتىن ارلى ازامات جازۋشىنىڭ باستى يدەياسى دا سول ەدى. قالامگەرلىك ەڭبەگى ءۇشىن ءا.ءالىمجانوۆ قازاقستان كومسومولى سىيلىعىنا, قازاق كسر-ءنىڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنا, دجاۆاحارلال نەرۋ اتىنداعى حالىقارالىق سىيلىققا, حالىقارالىق “لوتوس” سىيلىعىنا, اگوستينو نەتو اتىن­داعى حالىقارالىق سىيلىققا يە بولدى. 1991 جىلى 26 جەلتوقساندا كسرو جوعارعى كەڭەسى رەسپۋبليكالار پالاتاسى­نىڭ توراعاسى, كەشەگى “حالىق جاۋىنىڭ” ۇلى ءانۋار تۇرلىبەك ۇلى كسرو-نىڭ حا­لى­قارا­لىق سۋبەكت رەتىندە قۇقىعى جويىل­­عاندىعى تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويدى. ۇلى ادام دا – پەندە, جازا باسادى, ءمۇلت كەتەدى, ءمۇدىرىپ تە قالادى. راسى, تىرشىلىك يەسى, ادام بالاسى قالاي قۇبىلسا دا ۋاقىت اتتى تاجالعا تاۋەلدى. سوندىقتان ءانۋار اعامىز ءوز شىعارماسىندا سوگىلە دە ەگىلە جازعانداي: “و, ۆرەميا, ۆرەميا – سۆياششەننىي سۋديا! سكاجي, چتو جدەت ناس زاۆترا؟” – دەيمىز دە... كاكەن قامزين, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-ءدىڭ دوتسەنتى.