قوعام • 19 قاڭتار، 2022

كەنجەبولات جولدىباي: اركىمنىڭ جولى – ءارتۇرلى ساپار

208 رەت كورسەتىلدى

ساياساتتانۋشى، پۋبليتسيست، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى كەنجەبولات جولدىباي – ءوزى ومىرگە كەلگەن جەزقازعان وڭىرىندە عانا ەمەس، رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە ايشىقتى قولتاڭباسىن قالدىرعان، تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن نىعايتۋعا ۇلەسىن قوسقان ازامات.

ۇلىتاۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى، جەزقازعان وبلىستىق ء«بىلىم» قوعامى، حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ وبلىستىق ۇيىمىنىڭ توراعالارىنىڭ ورىنباسارى بولىپ، تالاي يگى ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرسە، ەل ورداسىندا دا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى باق باسقارماسىنىڭ باسشىسى، «كازاحستانسكايا پراۆدا» رەسپۋبليكالىق گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى، «زاڭ اك» اشىق اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ استانا قالاسىنداعى وكىلدىگىنىڭ جەتەكشىسى، «قازاقستان» رترك» اق توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى، «قازاقپارات» ۇلتتىق كومپانياسى» اق ۆيتسە-پرەزيدەنتى، «Sunna.kz» اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ باس ديرەكتورى، «ەۋرازيا+ورت» باس ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى، رەسپۋبليكالىق «باس رەداكتورلار كلۋبى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتتەرىن اتقارىپ، ابىروي بيىگىنەن كورىنە ءبىلدى.

– كەنجەبولات ماحمۇت ۇلى، اتا-بابامىز اڭساعان ازاتتىققا قول جەت­كىزگەن كەزدە قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىق­قان، ءبىلىمىڭىز بەن بىلىكتىلىگىڭىز ارقىلى تۋ­عان جەرىڭىزدىڭ كوركەيۋىنە اتسا­لىسقان ازامات بولدىڭىز. «وت­كەن كۇندە بەلگى بار» دەمەكشى، سول شاقتارعا ويشا كوز جۇگىرتسەڭىز، قانداي قاداۋ-قاداۋ وقيعالاردى اتاپ وتەر ەدىڭىز؟

– ءومىر دەگەن توقتاۋسىز اعىپ جاتقان وزەن، ال ونىڭ ارناسىن اركىم ءارتۇرلى قاسيەتىمەن، بىرەۋ بويىنداعى ونەرىمەن، قۇداي بەرگەن دارىنىمەن، كىسىلىك جانە كى­شىلىك تۇنعان ادامگەرشىلىگىمەن، يناباتتى مادەنيەتىمەن، ەندى بىرەۋ قايسار-قايتپاس مىنەزىمەن تولىقتىرادى.

1990 جىلدارداعى ىشكى داع­دارىس اسا ۇلكەن سىناق بولدى. ءىرى ءوندىرىس ورىندارى توقتاپ قالدى. جاپپاي جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الدى. تۇراقتى جالاقى جوق. ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ادامنىڭ العان جالاقىسى دا ماردىمسىز. زەينەتكەرلەر ۋاقتىلى زەي­نەتاقىسىن الا المادى، ومىر­گە كەلىپ جاتقان سابيلەرگە جار­دەماقى تولەۋ جۇيەسى دە توقتاپ قالدى. وسىنداي داعدا­رىس كەزىندە حالىقتىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ تاستاعان ەرەكشە ءبىر وقيعا بولدى. ول – 1993 جىلى 15 قاراشادا ءتول تەڭگەمىزدىڭ جاسالۋى. ەڭ باستىسى، رەسەيدىڭ ءوزى قولدانىستان شىعارىپ تاس­تاعان ءارى وتە قۇنسىزدانىپ كەتكەن كسرو-نىڭ رۋبلىنەن قۇ­تىلدىق. ۇلتتىق ۆاليۋتا ۇلت­تىق ەكونوميكالىق دەربەستىكتىڭ نەگىزى بولدى. العاش تەڭگە شىققاندا ءبىر تەڭگەنى قولىنا ۇستاپ، «بۇل – ءبىزدىڭ تەڭگەمىز. بۇرىنعى اتا-بابامىز تەڭگە دەگەن» دەپ تولقىعان جانداردى كوزىم كوردى.

مەملەكەتتىك شەكارامىزدى شەگەن­دەپ العانىمىزدى تاعى ءبىر ەستە قالاتىن وقيعا رەتىندە ايتۋعا بولادى. مىسالى، كەڭەس وداعى كەزىندە شەشىمى تابىلماعان قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى شەكارا اۋماعىن ايقىنداپ ال­دىق. وسىنىڭ ءوزى – جەمىستى دە جەڭىستى جەتىستىك. توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ تۇتاستىعىن الەم مويىندادى. ءححى عاسىردىڭ وزىندە شەكاراسىن شەگەندەي الماي، ونىڭ سوڭى داۋ-جانجالعا، قاقتىعىسقا ۇلاسىپ جات­­قان مەملەكەتتەر جە­تىپ ارتىلادى. ەگەمەندىكتىڭ ەڭ باستى نىشاندارى سانالاتىن ەلتاڭبا، ءانۇران، كوك باي­راعىمىز ەل ەڭسەسىن بيىكتەتتى. ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇ­گىن­گى ۇر­­پا­عى قازاقتىڭ از قولىمەن تۇر­­عىز­عان استاناسىندا ارمانىن اسپان­داتىپ، تالعامىن شىڭ­داي­دى، ويى مەن بويىن تۇزەيدى. ەلوردامىز الەمدىك ساياسات كوك­جيەگىندە جۇلدىزداي جارق ەتتى. پلانەتامىزدىڭ سولتۇستىك جارتى شارىنداعى ەلدەردىڭ باسىم بولىگىنىڭ اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن «ۇعىنىسۋ نۇكتەسىنە» اينالعان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ) ون جىلعى ۇزىلىستەن سوڭ ەلوردادا وتكى­زىلگەن ءسامميتى قا­زاقستاننىڭ بۇل مار­تەبەلى ۇيىمعا توراعالىق جاساعان كەزىن­دە وتكەنىن باسا ايتقان ءجون. جال­پى العاندا، قازاقستاندىق توراعا­لىق بارىسىندا قازاقستان ەقىۇ قىزمەتىنىڭ بەلگىلەنگەن ءۇش باعىتى بويىنشا ۇيىم جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋعا ايتارلىقتاي تەڭگەرىمدى جانە ءادىل قادام جاساي الدى. ەلەۋلى وقيعالار قاتارىنا «استانا. ەكسپو-2017» حا­لىق­ارا­لىق كورمەسىن، ءۇش جىل سايىن وتكىزىلەتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزىن، حا­لىق­ارالىق دەڭگەيدەگى ءتۇرلى فو­رۋمداردى جاتقىزۋعا بولادى. قازاقستان COVID-19 باستالعالى بەرى ۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا ويلاپ تاپقان ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولدى. وقيعالاردىڭ ءتۇزى­لىمىن جالعاستىرا بەرۋگە بولار، الايدا گرەك فيلوسوفى سوفوكل ايتقانداي: «كەيدە كۇننىڭ قان­شالىقتى كەرەمەت وتكەنىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن كەشكە دەيىن كۇتۋگە تۋرا كەلەدى». ياعني ۋاقىت – تارازى، ول ءبارىن بەزبەندەپ، ءوز ورنىنا قويادى.

– ءوزىڭىز باستاماشى بولعان بىر­قا­تار ماڭىزدى ساياسي-الەۋ­مەتتىك جو­بالار، ولاردى جۇزەگە اسىرۋدا قول­­­­داۋ كورسەتكەن جاندار تۋرالى ايتساڭىز؟

– حاكىم ابايدىڭ: «اۋەلى قۇ­دايعا سيىنىپ، ەكىنشى ءوز قايرا­تىڭا سۇيەنىپ، ەڭبەگىڭدى ساۋساڭ، ەڭبەك قىلساڭ، قارا جەر دە بەرەدى، قۇر تاستامايدى»، دەگەن ءسوزى بار. ال چەحوۆتىڭ ومىرلىك كرەدوسى: «ەرىنبەۋ، جالىقپاۋ، كۇرەسۋ، ىزدەنۋ، ءوزىڭدى ءوزىڭ قور ساناماۋ، قۇدايدان باسقاعا تابىنباۋ» ەكەن. سوندىقتان ءوز اقىلىڭ مەن ەڭبەگىڭە سۇيەنگەننەن ابزالى جوق دەپ سانادىم دا، وسىناۋ قا­را­پايىم ۇعىمدى باسشىلىق­قا الىپ، شاما-شارقىما قا­راي كوڭىل­دەگى ۇلكەن ارمان، ۇلى ماقساتتى ۇشتاۋ ءۇشىن ۇز­بەي ەڭبەك ەتتىم. وسى ورايدا، وتكەن­نىڭ ورنەگىن، بۇگىننىڭ بەر­گەنىن ساناعا سالىپ، سالماقتاپ قاراساڭ، تيەگى اعىتىلىپ، ءتىلى شەشىلىپ، كوپتەگەن جايت كوڭىلدىڭ تاقتاسىنا تۇسە قالادى. اتاپ ايتقاندا، جەزقازعان مەملەكەتتىك م ۇلىك جانە جەكەشەلەندىرۋ اي­ماقتىق كوميتەتىندە، حالىق­ارا­لىق «قا­زاق ءتىلى» قوعا­مىنىڭ جەزقازعان وبلىستىق ۇيىمى باس­قار­ماسىندا، ۇلىتاۋ اۋدا­نى اكىمدىگىندە قىزمەتتەر اتقار­عاندا ەل ەكونوميكاسىن نا­رىق­قا بەيىمدەۋدى، قازاق ءتىلىن مەم­لەكەتتىك ءتىل دارەجەسىنە ساي­كەس­تەندىرۋدى، تاريحتىڭ تالقىلى دا تارتىستى كەزەڭىندە قازاق حال­قىنىڭ كەتكەن قاپىسىن تۇگەندەپ، ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋدى، ۇلت­تىق رۋح پەن ۇلتتىق سانانىڭ كەمەل­دەنۋىنە، ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى ساق­تاۋعا، با­عا­لاۋعا، دامىتۋعا سەرپىن بە­رۋ­دى جۇزەگە اسىرۋ جانە ناسيحاتتاۋدى ماقسات تۇتتىم. ارينە، مۇن­داي اۋقىمدى جۇمىستاردى اتقارۋدا ادامگەرشىلىگى زور، پا­را­سات-پايى­مى تەرەڭ، زەيىنى زەرەك، زەردەلى ازاماتتاردىڭ كو­مەكتەرى مول بولدى. ماسەلەن، كيەلى ۇلىتاۋدى ءدۇيىم جۇرتقا تانىتۋدى كوزدەگەن « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق، ادەبي، مادەني، تاريحي-ەتنوگرا­فيالىق جۋرنالىن قا­سيەتتى جەردىڭ سان عاسىرلىق تا­ري­حىندا تۇڭعىش رەت ومىرگە اكەلۋگە سول كەزدەگى اۋدان اكىمى سەرىك تىلەۋباي ۇلى، جۋرناليست-جازۋشى، ۇلىتاۋ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى باتىربەك مىر­­­زابەكوۆ ۇلكەن ۇلەس قوستى. سون­داي-اق ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ تاري­حي-مادەني دۇنيەلەرىن، كونە ادە­بي مۇرالارىن قامتيتىن تو­لىق كولەمدى بەينەفيلمدى جا­ساۋ ماقساتىندا ارنايى ۇيىم­داستىرىلعان اۋە دەسانتى جۇمى­سىنىڭ ساتىمەن اياقتالۋىنا جەز­قاز­عان اۋەجاي باسقارماسىنىڭ باسشىسى رىسماعامبەت يگىلىكوۆ پەن بەلدى قىزمەتكەرى جاقانگەر رىمباەۆتىڭ، تەلە­وپەراتور سەر­­­گەي مايكوۆيچتىڭ ىق­پالى اي­­تار­لىقتاي بولدى. تۇپتەپ كەل­­گەندە، بۇل ءىس-شارالار بۇگىن­دەرى ۇلى­تاۋعا ءمان بەرىلىپ، ونى حالىق­ارا­لىق تۋ­ريزم ورتالىعى ەتۋ تۋ­را­لى شەشىم شىعارىلۋىنا يگى اسەر ەتتى دەسەك، قاتەلەسە قوي­ماسپىز.

كەزىندە قازاق تىلىنە قاتىستى ماسە­لە­لەر توڭىرەگىندە قۇددى ارىستان باق­قان اۋىلداي الىس-ج ۇلىسى، ايتىس-تارتىسى، ارباسۋى ءارى ايقاسۋى جە­تىپ ارتىلاتىن. ال مۇنداي ورتاعا رۋحى مىقتى، جۇ­رەگى تۇكتى، ءتوزىمى زور، ۇل­تىم دەپ ۇيقىسى قاشىپ، جۇرتىم دەپ جابىعاتىن، ەلىن ەرەكشە سۇيە­تىن ادام­­دار عانا اتىنىڭ باسىن بۇرۋعا تاۋە­كەل ەتەرى شىندىق. بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراساق، وسىنداي ساناۋلىلار ساناتى­نىڭ تورىنەن تابىلعان جەزقازعان مىس قورىتۋ زاۋىتىنىڭ، جەزقازعان كەن بايى­­تۋ فابريكاسىنىڭ، جەزقازعان قۇيۋ-مە­حانيكالىق زاۋىتىنىڭ، باتىس جەز­­قاز­­عان كەنىشىنىڭ «قازاق ءتىلى» باس­تاۋىش ۇيىمدارىنىڭ توراعالارى مىر­قى اسقار ۇلى، جاقان ماح­مۇت ۇلى (مار­قۇم)، تەمەش مول­دابەكوۆ (مارقۇم)، مۇسا تى­لەۋوۆ، جەزقازعان وبلىستىق تەلەرا­ديو­كومپانياسىنىڭ باسشىسى ءسا­بيت بايدالين (مارقۇم)، ساتباەۆ قا­لا­­لىق جانە دە اعا­دىر اۋداندىق «قازاق ءتىلى» قوعا­مىنىڭ توراعالارى قويشى­بەك توق­تامىسوۆ (مارقۇم) پەن ءومىر كا­رىپ­ ۇلى، حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعا­مى جەزقازعان وبلىستىق ۇيى­مى­نىڭ جاۋاپتى حاتشىسى دينا رامازان­قىزى، جەزقازعان قالالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ توراعالارى بولعان تولەگەن بۇكىروۆ پەن اسقار ەر­مەكباەۆ ءتارىزدى ازاماتتاردى اتاپ وتكەن ءجون. ناتيجەسىندە، مەم­لەكەتتىك تىلمەن ەتەنە تابى­سۋعا باعىتتالعان بىرقاتار ءىس-شارا­لاردى جۇزەگە اسىرۋعا مۇم­كىندىك تۋدى. ناقتىراق ايتقاندا، «مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ جولدارى» عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسى، «تۋعان ءتىلدىڭ تۇعىرى بيىك بولسىن» دەپ كيەلى ۇلىتاۋدان ءيسى قازاققا ۇران تاستاعان «تەلە­جاڭعىرىق»، ء«ىس قاعازدارىن قازاق­شاعا كوشىرۋگە دايىندىق بارىسى» اتتى ايماقتىق سەمينار-كەڭەس – سولاردىڭ ءبىر پاراسى عانا. اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم مينيسترلىگىندە ىستەگەن جىلدارى مارقۇم، تالانت­تى جۋر­ناليست سۆەتلانا گاليەۆا­مەن بىرلەسىپ جاساعان «استانا – جاس­تار كوزىمەن» اتتى شا­عىن عانا جوباسىن كەيىننەن جاستاردىڭ «ەۋرازيا ساقيناسى» حالىقارالىق اقپاراتتىق فورۋمى دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرىپ، ريددەر قالاسىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن، ال ماس­كەۋدە تمد ەلدەرىنىڭ جاس جۋرنا­ليستەرىمەن مەديا سا­لاسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تال­قىلاۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. رەسپۋب­ليكالىق «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە قىزمەت ىستەگەن تۇستا وڭتۇستىك قازاقستانداعى وگەم سىلەمىندەگى با­تىس تيان-شان تاۋلارىنىڭ بىرىنە «كازاح­ستانسكايا پراۆدا» شىڭى اتاۋىن بەرۋ تۋرالى اكتسيا­نى ۇيىم­داس­­تىرعان ەدىم. بۇل جونىندە «ۆرەميا جيت ي تۆوريت» دەگەن كىتابىمنىڭ «ۆوسحوجدەنيە» تا­­راۋىندا جازىلعان. ەڭ باس­تىسى، سول جولى ءساتى ءتۇسىپ، ارىپ­تەس­تەرىممەن بىرگە 4034 مەتر بيىك­تىك­كە كوتەرىلىپ، يدەيام ىس­كە استى. سونداي-اق باس رەداكتورلار كلۋبىنا باسشىلىق جا­سا­عان كەزىمدە قازاقستان جۋر­ناليستەر وداعىمەن بىرلەسە وتىرىپ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت «قازاقستان ءجۋرناليسىنىڭ ەتيكاسى» قابىل­دانعانىن ايتقان ءجون.

– قات-قابات جۇمىستاردىڭ اراسىندا شىعارماشىلىقپەن دە اينالىسىپ، بىرنەشە كىتاپ جازدىڭىز. قانداي تاقىرىپقا قالام تەربەسەڭىز دە وسكەلەڭ ۇر­پاق بويىنا ەرتەڭگە دەگەن سەنىم مەن وتانشىلدىق قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا وتكەن مەن بۇگىنگە ال­­تىن كوپىر بولار ورەلى دۇنيەلەردى ۇسى­نىپ كەلەسىز. قازىر قوعامدا ما­تە­ريالدىق بايلىققا ۇمتى­لۋ بەلەڭ الىپ تۇرعاندا، جاس بۋىندى قالاي رۋحا­ني قۇندى­لىقتاردى قۇرمەتتەۋگە ۇيرەتە الامىز؟

– باقىتجان رايسوۆا دەگەن التايلىق اقىن قىز بار. ونىڭ ىشكى دۇنيەسىنە كەز كەلگەننىڭ اۋزىنا تۇسە بەرمەيتىن كەمەل وي، كەلىستى ورنەك، تىڭ تىركەستەر ءتان. جازعاندارى كەرەمەت. ولەڭدەرىنىڭ بىرىندە «تەكتىلىك پەن تەكسىزدىكتىڭ اراسىن، كومىپ كەتتى اقشا دەگەن بوراسىن» دەپتى. راسىندا سولاي. قۇلقىننىڭ قۇلدارى بۇرىن دا بولعان. قازىر مۇلدەم ۇدەپ بارا جاتىر. مۇنى «قۇلقىندەميا» دەمەسكە شارا جوق. بۇل ىندەتتىڭ ەمى – جاستاردىڭ بويىنا يماندىلىقتى ءسىڭىرۋ. سوناۋ اتامزاماننان بەرى قاريالار جاس وسكىندەرگە العىسىن «يماندى، ىرىس­تى بول» دەپ بەردى. ياعني يماندى، ىرىستى بايلىقتان جوعارى قويدى، وسىنى بالا ساناسىنا ءسىڭىردى. شىرىق بۇزعانداردى «نە دەگەن يمانسىزسىڭ» دەپ سوكتى. ول داۋىرلەردە قارعىستىڭ ەڭ اۋى­رى ەدى. اتالارىمىزدىڭ ايتۋىن­شا، يمان ادامنىڭ جۇرەگىنەن ورىن الىپ، كوكىرەگىندە ساقتالۋعا ءتيىس. ءيا، ادام ءبىلىمدى بولۋى مۇمكىن، بىراق جۇرەگىندە كوز بولماسا (يمانى بولماسا) ونىڭ ءبىلىمى ىزگىلىككە ارنالمايدى، كەرىسىنشە، ءوز اتاعىن، بايلىعىن اسىرىپ، ءۇرىم بۇتاعى ءۇشىن «جاقسى ءومىر» جاساپ كەتۋگە ارنالادى. ادام ءوزىن جەگىدەي جەگەن ەگويستىك پيعىلدىڭ ق ۇلى بولماس ءۇشىن، البەتتە، رۋحىن جەتىلدىرىپ وتىرۋى كەرەك. بۇل – تەك رۋحاني تازارۋعا بەت بۇرۋ ارقىلى جۇزەگە اساتىنى انىق. بۇلاي بولماسا جەكسۇرىن ادەتتەر جاۋلاپ الىپ، ادامدار ءبىر-ءبىرىنىڭ ءومىرىن بۇزىپ، ەجەلگى ريمدىك دراماتۋرگ پلاۆت ايتقان، كەي كەزدە اعىلشىن فيلوسوفى توماس گوببس قايتالاعان «ادام ادامعا قاسقىر» دەڭگەيىنە تۇسەدى. ءجۇسىپ بالاساعۇن دا: «ادامدا جاقسى قاسيەتتەر بولماسا، وعان باقىت تا، باق تا قونبايدى»، دەپ ەسكەرتكەن.

سونداي-اق دۇنيەگە قۇشتار­لىقتىڭ ەمى – شۇكىر ءارى تاۋبە. ەندەشە، قازىرگى سانانى اقشا بيلەگەن زاماندا قازاق بولىپ قالۋ ءۇشىن بۇل قاسيەتتەر اۋاداي، سۋداي، كۇندەي ءاردايىم كەرەك. ىش­كى جان سارايى ءمولدىر ادام عانا ءتۇرلى ءپانداۋي قىلىقتاردان ادا بولادى. سوندىقتان اقىل-ويدى وسىرە­تىن، ءبىلىم ءارى بىلىكتىلىكتى مو­لايتىپ، جانا­شىرلىقتى، مەيى­­رىمدىلىكتى، يمان­دى­لىقتى تەرەڭ­دەتەتىن ىستەرگە ءبىر كى­سىدەي اتسالىسساق، جاس بۋىنعا رۋ­حا­ني قۇندىلىقتارىمىزدى قۇر­مەت­تەۋگە ۇيرەتە تۇسەرىمىز ءسوزسىز. تار­بيە، ءتىل، ونەگە بەسىكتەن، وتباسى­نان، بالاباقشادان، مەكتەپتەن باستالاتىنى بەلگىلى. ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ: «اۋەلى ءبىز ەلدى تۇزەتۋدى بالا وقىتۋ ءىسىن تۇ­زەۋدەن باستاۋىمىز كەرەك»، دەپ ەس­كەرتۋى مۇلدەم بەكەر ەمەس. دە­مەك ۇلتتىق مەكتەپتەردە بۇگىنگى ۇر­­­پاق­­­تى ۇلتتىق رۋحتا تاربيەلەۋ ەڭ باستى مىندەت بولىپ سانالۋى قاجەت.

ارينە، ەشكىم جامان مىنەزبەن، قاسكوي كوزقاراسپەن كەلمەيدى. ادامنىڭ مىنەز-قۇلقى، ومىرگە دەگەن كوزقاراسى ونىڭ وسكەن ورتاسىنا بايلانىستى. بىزدەر كۇن ءيىسى ءسىڭىپ، جۋسان ءيىسى اڭقىعان قازاقى توپىراقتا وستىك. سونداعى قاريالاردىڭ جوعارى ءبىلىمى بولماسا دا، سول ساۋاتتان ارتىق دانا­لىعى مەن ءومىر تاجىريبەسى بولعان. سول دانالىق ءبىزدى ايالادى. وسىن­دايدا وتكەن حح عاسىردىڭ باسىندا ومىرگە كەلىپ، زەينەتىنەن بەينەتى باسىم تىرشىلىك كەشكەن اتا-انامدى ەرىكسىز ەسىمە الامىن. اكەم ماحمۇت ولە-ولگەنشە ورازا، نامازىن قازا قىلماعان، ادام بالاسىنا زارەدەي قيانات جاساماعان، ارامنان اس ىشپەگەن، عايبات سويلەمەگەن، تاقۋا كىسى بولدى. انام شارحيا بولسا، جوق-جىتىككە، اعايىنعا قايىرىمدى، قولى اشىق ەدى. ول كىسىلەردىڭ بەرگەن ءتالىم-تاربيەلەرى ءبىزدىڭ ءومىر بەلەستەرىن باعىندىرۋداعى ەڭ نە­گىزگى جانە باستى سۇيەنىشىمىزگە اينالدى. ولاردىڭ: «ادامدى العا سۇيرەيتىن – تەك قانا ادال ەڭبەك. جۇمىستىڭ جامانى جوق. ەڭبەك ەتۋدەن قاشپاڭدار. ەڭبەك تە ەرىنبەگەندى ۇناتادى. بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاۋشى بول­ماڭدار. ماڭداي تەرىڭ توگىلمەي ۇيىڭە بەرەكە كىرمەيدى» دەگەندەرى قارا شاڭى­راقتا ءبىز ءجيى ەستيتىن اڭگىمە بولاتىن.

ءالى ەسىمدە، 60-جىلداردىڭ ور­تاسىندا بىزدەن تەمىر جولمەن ارنايى ۆاگوندارعا ارتىپ، باسقا ايماققا تايلانعان شوپتەردى جونەلتۋ قاجەت بولدى. بۇل جۇ­مىس­قا ءبىراز ادام جەگىلدى، اقى­سىنا سول ءشوپ بەلگىلەندى (شارت بويىنشا بەرىلۋگە ءتيىس ءشوپتىڭ مولشەرى تيەلگەن ۆاگوننىڭ سانىنا قاراي بايلانىستى بولدى). ەل بولعاسىن ءارتۇرلى ادام بار. بىرەۋلەر ۆاگوننىڭ بەت جاعىن عانا قالقايتىپ، ارتىق ءشوپ الۋ ءۇشىن قۋلىققا باردى. ءبىزدىڭ دە وسىنداي تىرلىكتەرگە باستايتىن ارەكەتىمىزدى اكەم بىردەن تىيىپ تاستاپ وتىراتىن، ال ءوزى ۆاگونداردى كەنەرەسىنە دەيىن نىعىزداپ تولتىراتىن. اكەمنىڭ سونداعى: «بىرەۋدى الداساڭ، وبالىنا قالاسىڭ، بۇدان وتكەن كۇنا جوق. ادامدى الداۋعا بولار، قۇدايدى الداي المايسىڭ!» دەگەن سوزدەرى ماڭگى ەسىمدە قالىپتى. ءيا، ار-ۇجدانمەن ءومىر ءسۇرىپ، قوعام يگىلىگى ءۇشىن ەڭبەك ەتكەنگە نە جەتسىن!

– ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگى بول­عان كەزدە قوعام داميدى، ەل ور­كەن­دەيدى. جوعارى مىن­بەر­لەر­دەن ءتىلىمىز جايلى تول­عام­دى وي ايتاتىن كەي­بىر ازامات­تارىمىزدىڭ وتباسىن­داعى ۇر­­پا­­­ع­ىنىڭ ءبىر اۋىز انا تىلىن­دە سويلەي الماۋى جانىڭا باتا­­تىنى راس. ءوزىڭىزدىڭ وت­با­­سىڭىزداعى ۇلتتىق قۇندى­لىق­تار، ءتالىم-تاربيە جايلى ايتساڭىز.

– ساۋالىڭىزدىڭ استارىن ءتۇسىنىپ وتىرمىن. جەزقازعان مەملەكەتتىك مۇ­لىك جانە جەكە­شەلەندىرۋ ايماقتىق كوميتە­تىندەگى اجەپتاۋىر قىزمەتىمنەن «قازاق ءتىلى» قوعامىنا ءوز ەر­كىم­مەن كەل­گەنىمدە كوپتەگەن ازاماتتىڭ: «كول­دەن كەتىپ، شولگە كەلگەنىڭ قالاي؟» دەپ تاڭعالىس بىلدىرگەندەرى ەسىمدە. جاڭالىق اشپاي-اق قويايىن، كەيبىر قان­داستارىمىزدىڭ ءوز انا تىلىنە نەمقۇرايدى قاراۋى، مۇددەلىلىك تانىتپاۋى، وزگەنىڭ سويىلىنا اينالىپ، قىڭىر، قيسىق پىكىر­لەر ايتىپ، اياقتان شالعانى ءوزىن سىيلايتىن كەز كەلگەن ازامات­تىڭ نامىسىن ويا­تارى انىق. مۇ­نى ايتپاسا دا بولار ما ەدى. الايدا «دانادان قانىپ ءسوزدىڭ بۇلاعىنا، ناداننىڭ قۇيسا بولار قۇلاعىنا» دەگەندەي، وندايلارعا دەر كەزىندە توسقاۋىل قويماساق، انانىڭ سۇتىنەن، اكەنىڭ مەيىرىمىنەن جارالعان ءتىلىمىزدىڭ كوكتەمەيتىنى انىق. «ادامعا ەكى نارسە تىرەك تەگى: ءبىرى – ءتىل، ءبىرى – ءدىنىڭ جۇرەكتەگى»، دەپتى بالا­ساعۇن. سوندىقتان شىعار، وتان­داستارى فرانتسۋز ويشىلى سەنان دە مەياننىڭ: «وزگە تىلدە سويلەيتىن ۇلت بىرتىندەپ ءوزىنىڭ ءتول بولمىسىن جوعالتادى»، دەگەن ەسكەرتۋىن ەشبىر ۇمىتپايتىن كورىنەدى. بۇگىندە فرانتسيا ۇلتتىق ەرەكشەلىگىنىڭ ەڭ سوڭعى كەپىلدىگى رەتىندە ءوز ءتىلىن ساقتاۋعا بار كۇشىن سالۋدا. ءسويتىپ، ءوزىنىڭ مادەنيەتىنىڭ مەرەيىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان بۇ­كىل قارجىسىنىڭ جارتىسىن فرانتسۋز ءتىلىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ، نىعايتۋعا جۇمسايدى ەكەن. مۇنداي تاجىريبە كورشىلەس رەسەي مەملەكەتىندە دە بار. حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ەڭ ءىرى تىلدەرگە قاتىستى مۇنداي قامقورلىقتارعا قاراپ، وت باسى، وشاق قاسىنان الىستاي الماي، تويدىڭ ءتىلى عانا بولىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك دارەجەدەگى، بىراق مەملەكەت­كە قاجەتى شامالى قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا قالاي الاڭداماسسىڭ؟! وسى رەتتە قوعامداعى اتقارىلعان قىزمە­تىمنىڭ شەت جاعاسى جوعارىدا ايتىلدى. ال وتباسىما كەلەر بول­سام، بالالارىم مەكتەپتى دە، جوعارى وقۋ ورىندارىن دا قازاق­شا ءبىتىردى، قازىر نەمەرەلەرىم قا­زاق مەكتەپتەرىندە ءبىلىم الىپ ءجۇر.

الايدا بۇگىنگى قازاق قوعا­مىنىڭ تىرشىلىگى ورىسشا ورتا­عا بەيىمدەلگەن. وسىعان بايلا­نىستى ءبىر مىسال كەلتىرە كە­تەيىن. ەلوردادا بىلتىر اشىلعان №91 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ Instagram پاراقشاسىندا بەرىل­گەن مالىمەتكە ساي­كەس مۇندا جاڭا وقۋ جىلى قارساڭىن­دا، ياعني 2021 جىلعى 28 تامىزدا 1262 وقۋشى قابىلدانىپ، بارلىعى 55 سىنىپ جيىنتىعى قۇرىلدى. قازاق تىلىندە وقىتاتىن سىنىپتار 15 بولسا، ورىس تىلىندە وقىتاتىن سىنىپتار – 37. 0-سىنىپ – 3. ءبىر ايتا كەتەرلىگى، سول ورىس سىنىپ­تارىنداعى وقۋشىلاردىڭ با­سىم كوپشىلىگى – قازاقتىڭ بالالارى. بۇل جاعداي ۇلتى قازاق، ءتىلى ورىسشا اتا-انا­لاردىڭ قا­لاۋى بويىنشا ورىن الۋدا. جال­پى العاندا، مۇنداي احۋال ەلى­مىز­دىڭ ءىرى قالالارىنا دا ءتان قۇبى­لىس بولىپ تۇر. ءسويتىپ، قا­زاقتاردىڭ وزدەرى ەلىمىزدە ورىس تىلدىك ورتانى قالىپ­تاستىرىپ وتىر. وسىنداعى №76 تازا قازاق مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ 1-سىنىبىندا وقيتىن نەمەرەمدى الۋعا بار­عانىمدا، اتا-انالاردىڭ، اسى­رەسە كەلىنشەكتەردىڭ ءبىر-بىرىمەن تەك ورىسشا شۇلدىرلەسىپ قانا قويماي، ساباعىن قازاقشا وقىپ شىققان بالالارىنا ورىس تىلىن­دە سويلەپ جاتقاندارىن ىلعي باي­قايمىن. شىنداپ كەلگەندە، قازاق بالاسىنىڭ قازاق ءتىلىن ءبىلۋى اناسىنا بايلانىستى. اق ءسۇتىن بەرگەن انا ءوز ءتىلىن بىلسە، بالاسى سول انانىڭ ءتىلىن بىلمەيدى دەۋگە كىم سەنە قويار ەكەن؟ اناسى انا ءتىلىن بىلمەسە، بالانى نەگە كىنالايمىز؟ تاربيە وتباسىندا. تاربيەنىڭ قۋاتى تۋرالى جۇ­سىپبەك ايماۋىتوۆ «تاربيە» دە­گەن ەڭبەگىندە وتە جاقسى ايتادى: «رۋم حالقىن اتاق­تى، كۇشتى قىلعان كىم؟ تاربيە. ەسكەن­دىر­دى دانىشپان حاكىم قىلعان كىم؟ اريستوتەلدىڭ تاربيەسى. نەروندى زا­لىم قىلعان كىم؟ سە­نە­كانىڭ قاتە تار­بيەسى. نەمىس جۇرتىنىڭ ۇلتشىلدىق بىرىك­شىلىگى نەدەن؟ تاربيەنىڭ قۋاتى. ادام­دى بۇزاتىن دا، تۇزەيتىن دە – تاربيە». سوندىقتان انا مىق­تى بولۋى كەرەك.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

بازارگۇل سەيىتجانقىزى،

ارنايى «Egemen Qazaqstan» ءۇشىن

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار