كەسەلگە قارسى كەشەندى شارالار

مەملەكەت باسشىسى ۇستىمىزدەگى جىلعى جولداۋىندا جاڭا ونجىلدىقتا ءبىز ءوزىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جوسپارلارىمىزدىڭ تابىستارىن دايەكتى ساياسي جاڭعىرتۋ ارقىلى بەكەمدەپ, ساياسي جۇيەمىزدى جەتىلدىرۋدى جالعاستىرامىز جانە مۇندا قۇقىقتىق رەفورما ماڭىزدى ءرول اتقارادى دەگەن ەدى. قۇقىقتىق رەفورما قىلمىستىق ساياساتتى جەتىلدىرىپ قانا قويماي, ونى ىزگىلەندىرە تۇسەتىنى دە انىق. مىنە, وسى باعىتتا اتقارىلعان جۇمىس جانە الدا تۇرعان مىندەتتەر تۋرالى ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سامات اشىمباەۆ بىرقاتار سۇراقتارعا جاۋاپ قايتاردى. – سامات باعدات ۇلى, سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى كۇرەستىڭ 2006-2010 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك ورگاندار جەمقورلىق كەسەلىن تومەندەتۋ ءۇشىن كەشەندى شارالار قابىلدادى. ونىڭ قازىر ورىندالۋى قالاي؟ – اتالعان باعدارلامانىڭ ەكىنشى كە­زەڭىندە بەلگىلەنگەن بارلىق ماقساتتارعا قول جەتكىزىلدى. مەملەكەتتىك ورگاندار باعدارلاما جوس­پارىمەن كوزدەلگەن ءىس-شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىردى. ولاردى شارتتى تۇردە تومەندەگىدەي: سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستەگى قۇقىقتىق بازانى جەتىلدىرۋ; سى­باي­لاس جەمقورلىقتى ازايتۋ جونىندەگى مەم­لەكەتتىك شارالاردى جەتىلدىرۋ; مەملەكەتتىك سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ساياساتتى نا­سيحاتتاۋ مەن ازاماتتىق قوعام قۇ­رى­لىم­دا­رىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساسۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق دەپ بەس باعىتقا بولۋگە بولادى. – سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى زاڭداردى جەتىلدىرۋ تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟ – 2009 جىلعى جەلتوقساندا مەملەكەت باسشىسى اگەنتتىك ازىرلەگەن سىبايلاس جەم­قور­لىققا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋ ءما­سە­لەلەرى ءجو­نىندەگى زاڭعا قول قويدى. سىبايلاس جەم­قور­لىق قىلمىستاردى جاساعانى ءۇشىن مەم­لەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ايىپپۇلدار سانكتسيالارىن ارتتىرۋ جانە م ۇلىكتى مىندەتتى تۇردە تاركىلەۋدى ەنگىزۋ ارقىلى كۇشەيتىلدى. ءسويتىپ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس ءۇشىنشى تۇلعالاردىڭ پايداسىنا پارا العانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلدى. زاڭدا پرەزيدەنتتىڭ 2009 جىلعى 22 ساۋىردەگى جارلىعىنىڭ ەرەجەلەرى قامتىلدى. سىبايلاس جەمقورلىق فاكتىلەرى تۋرالى حابارلاعان ازاماتتاردى ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ قاعيداتتارى ەسكەرىلىپ, كورپوراتيۆتىك جەمقورلىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلۋدە, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ولارعا ءمالىم بولعان سى­باي­لاس جەمقورلىق فاكتىلەرى تۋرالى حابارلاۋ مىندەتى ەنگىزىلۋدە. وتكەن جىلى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قا­را­ۋىنا مۇددەلەرگە قولداۋ قىزمەتىن جانە تەر­گەۋگە دەيىنگى تەكسەرىستى جۇرگىزۋدىڭ ءتارتىبى مەن شارتتارىن, سونداي-اق ناقتى قىلمىستار ج­ا­ساعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ تۇرلەنۋىن ازايتۋدى رەگلامەنتتەيتىن زاڭ جوبالارى ەن­گىزىلدى. سونداي-اق, اگەنتتىك پرەمەر-مي­نيس­تر كەڭسەسىنە سىبايلاس جەمقورلىق جاسا­عانى ءۇشىن زاڭدى تۇلعالاردىڭ قىل­مىس­تىق جاۋاپ­كەرشىلىگىن كوزدەيتىن زاڭ جوباسىن ەنگىزدى. مۇنداي جاۋاپكەرشىلىك ماقساتى كوم­پانيا باسشىلارىنىڭ جانە مەنەدجەرلەرىنىڭ زاڭدى تۇلعالار مەن ولاردىڭ قۇرىل­تاي­شى­لارىنىڭ پايداسىنا قىلمىس جاساۋىن تەجەۋ جانە الدىن الۋ بولىپ تابىلادى. سونىمەن قاتار, تۇراقتى تۇردە زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردە سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستارعا جاعداي جاسايتىن نورمالاردى جويۋ مانىنە تەكسەرىس جۇرگىزۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. ماسەلەن, 2009 جىلى قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ارەكەت بولىگىندە ەلۋدەي زاڭدى تالداپ شىقتى. – سىبايلاس جەمقورلىق سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى اكىمشىلىك توسقاۋىلدار ەكەندىگى بارشامىزعا ءمالىم. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر؟ – بىزدە بۇل باعىتتا ليتسەنزيالاناتىن جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ رۇقسات ەتىلەتىن قىزمەتتەرىن قىسقارتۋ, سونداي-اق, ليتسەنزيا مەن رۇقسات الۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاستىرىلدى. رۇقسات بەرۋ قۇجاتتارىن قايتا قاراۋ جانە وڭ­تاي­لاندىرۋ جونىندەگى ساراپتاما توبى قۇرىلدى. ولاردىڭ شەڭبەرىندە رۇقسات بەرەتىن قۇجاتتاردى رەتتەيتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردى تۇگەندەۋ جانە قايتا قاراۋ ءىس-شارالارى وتكىزىلدى, ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا رۇقسات بەرۋ راسىمدەرىنىڭ 1004 ءتۇرى انىقتالىپ, 348 راسىمدەردىڭ كۇشىن جويۋعا ۇسىنىس ءبىلدىرىلدى. جالپى, بيزنەسكە اكىمشىلىك جۇكتىڭ ءتو­مەندەتىلۋى جانە رۇقسات بەرۋ جۇيەسىنىڭ جە­ڭىل­دەتىلۋى, سونداي-اق, قىزمەتتىڭ لي­تسەن­زيا­لاناتىن تۇرلەرىنىڭ ازايتىلۋى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اك­تى­لەرىنە رۇقسات بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءما­سە­لەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىق­تى­رۋلار ەنگىزۋ تۋرالى” زاڭ جوباسىندا كورسەتىلەتىن بولادى. سونداي-اق, “ە-ليتسەنزيالاۋ” مەملەكەتتىك دەرەكقورلارىنىڭ اقپاراتتىق جۇيەسىن (مدك اج) قۇرۋ” جوباسى ىسكە اسىرىلۋدا, ونىڭ ماقساتى ەلەكتروندى ارىزداردى, ەسەپتەردى جىبەرۋ, مەملەكەتتىك ليتسەنزيار-ورگان­د­ا­رى­نىڭ ليتسەنزيالاۋ ۇدەرىسىن اۆتوماتتاندىرۋ ارقىلى بىرىڭعاي دەرەكقورلاردى قا­لىپ­تاستىرۋ, ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ليتسەنزيار-ور­گاندار مەن بيزنەس قاۋىمداستىعى ارا­سىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ اشىق تۇردە تي­ىمدى تەتىگىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى. – مەملەكەتتىك باعدارلاما باعىتتارىنىڭ ءبىرى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس سالاسىنداعى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ەكەنىن ايتىپ ءوتتىڭىز. وسى ماسەلەگە تولىعىراق توقتالساڭىز؟ – حالىقارالىق ۇيىمدارمەن, شەت مەم­لە­كەتتەرمەن ىنتىماقتاستىقتى ورناتۋ جانە ەلىمىزدى حالىقارالىق كونۆەنتسيالارعا قوسۋ وسى باعىتتاعى نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ماسەلەن, اقشا بەلگىلەرىن قول­دان جاساۋعا قارسى كۇرەس جونىندەگى حالىقارالىق كونۆەنتسيانى جانە قىلمىستىق ارەكەتپەن الىنعان تابىستاردى جىلىستاتۋ, انىقتاۋ, الىپ قويۋ جانە تاركىلەۋ تۋرالى كونۆەن­تسيا­نى راتيفيكاتسيالاۋ جونىندەگى زاڭ جوبالارى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسىلۋدە. سونىمەن قاتار, اگەنتتىك “سىبايلاس جەم­قورلىق ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق تۋرالى” جانە “سىبايلاس جەمقورلىق ءۇشىن ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپتىلىق تۋرالى” ستراس­بۋرگ كونۆەنتسيالارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوسىلۋى جونىندەگى ماسەلەنى پىسىقتاۋدا. اگەنتتىك وتكەن جىلى استانا قالاسىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى كۇرەس جونىندەگى ستامبۋلدىق ءىس-ارەكەت جوسپارىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ, سونداي-اق بۇۇ, ەقىۇ, “گرەكو” سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مەملەكەتتەر توبى, “ترانسپارەنسي ينتەرنەشنل” قوعامدىق قورى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق كون­فەرەنتسيا وتكىزدى. ونىڭ جۇمىسىنا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ۆەدومستۆولاردىڭ باس­شىلارى جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەستى جۇرگىزەتىن الەمدەگى 40-تان استام مەملەكەتتىڭ (اقش, گەرمانيا, فرانتسيا, سينگاپۋر, رەسەي, قىتاي, برازيليا جانە ت.ب.), ساراپشىلارى قاتىستى. قازاقستان ءۇشىن بۇل كونفەرەنتسيادا بارلىق دەڭگەيدەگى سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋعا, ءتيىمدى سانكتسيالاردى قولدانۋ ارقىلى سىبايلاس جەمقورلىق ارەكەتتەرىن جازالاۋعا, شەتەلدىك لاۋازىمدى تۇلعالاردى پارا ارقىلى ساتىپ الۋدى قىلمىستىق قۋدالاۋ كەزىندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا كومەك كورسەتۋگە باعىتتالعان ء“تيىستى تۇردە باسقارۋ جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى استانالىق مالىمدەمە” اتتى بىرەگەي حالىقارالىق قۇجاتتىڭ ماقۇلدانۋىمەن ەرەكشەلەنىپ وتىر. – بۇگىندە قازاقستاندىق قوعام جانە ەل باسشىلىعى قارجى پوليتسياسى ورگاندارىنان سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءتيىمدى جانە ارەكەتتى جۇمىستى كۇتۋدە. ەگەر جاعدايدى سانمەن كورسەتەتىن بولساق, ونىڭ ناتيجەلەرى قانداي؟ – 2009 جىلى ءبىزدىڭ ورگانمەن بارلىعى 1486 سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس اشىلدى, بۇل 2008 جىلدىڭ ۇقساس كەزەڭىندەگى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 5,2 پايىزعا ارتىق. اتاپ ايتقاندا, پاراقورلىق فاكتىلەر بويىنشا قىلمىستاردى اشۋ 38,8 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە, پارا الۋدى انىقتاۋ 24,7 پايىزعا ارتتى. قابىلدانعان شارالارمەن سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىستار تۋرالى اياقتالعان قىلمىستىق ىستەر بويىنشا 3727,6 ملن.تەڭگەگە كەلتىرىلگەن ماتەريالدىق زالالدىڭ 3250,2 ملن. تەڭگەسى وتەلدى, بۇل 87,2 پايىزدى قۇرايدى. ەگەر مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر تۋرالى ايتاتىن بولساق, بۇل ساناتقا قاتىستى 1237 سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس اشىلىپ, ونىڭ ىشىندە, 812 ادام جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, 702-ءسى سوتقا بەرىلگەن. 131 مەملەكەتتىك كىزمەتشى اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ, 845-ءى تارتىپتىك رەتپەن جازالاندى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.