يمام əل-بۇحاري ساحيح حاديستەر جيناعىنىڭ «فيتنا كىتابى» اتتى تاراۋىندا: اللا تاعالانىڭ «سەندەردەن تەك زالىمدارعا عانا كەسىرى ءتيىپ قالمايتىن بەرەكەسىزدىكتەن (فيتنادان) ساقتانىڭدار» («Əنفəل» سۇرەسى, ايات-25) دەگەن اياتىن جəنە پايعامبارىمىزدىڭ مىنا ءبىر ساحيح ءحاديسىن «سەندەر مەن كورىپ تۇرعاندى كورە الاسىڭدار ما؟! مەن سەندەردىڭ ۇيلەرىڭنىڭ اراسىندا جاڭبىر سياقتى فيتنا جۇرگەنىن كورىپ تۇرمىن» دەگەنىن كەلتىرەدى (بۇحاري, ءمۇسليم).
يمام ناۋاۋي بۇل ءحاديستى تəپسىرلەگەندە: ب ۇلىكتى جاڭبىرمەن تەڭەۋ – ونىڭ كوپتى قامتيتىنىن بىلدىرەدى, ياعني ونىڭ كەسىرى ادامداردىڭ بارلىعىنا تيەدى, ەشبىر قاۋىمدى بۇل كەسەل اينالىپ وتپەيدى, دەپ تۇسىندىرگەن. سول سياقتى يمام Əبۋ داۋدتىڭ حاديستەر جيناعىندا پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س): «ەڭ باقىتتى ادام – پايدا بولعان بەرەكەسىزدىككە قوسىلماي امان قالعان جəنە اللانىڭ سىناعىنا شىداعان ادام» دەگەن ءسوزىن ريۋايات ەتىپتى. كەز كەلگەن اۋرۋدىڭ الدىن الىپ ەمدەلۋ جاقسى ەكەنىن ءəربىر سانالى ادام تۇسىنەدى. سول سياقتى, كەسەل باستالعان سوڭ ساقتانۋدان ونىڭ الدىن العان əلدەقايدا ارتىق.
وسى ورايدا, ساحابا-حاليف ومار يبن əل-حاتتاب (ر.ا): «ناداندىقتى كورىپ (ب ۇلىكتى) سودان ساباق الماعان ادامنىڭ يسلامى تۇيىرشىك-تۇيىرشىك بولىپ جويىلىپ كەتەدى» دەپ ايتقان. جالپى, مۇسىلمان عالىمدارى بەرەكەسىزدىكتىڭ زيانى جايلى بىلاي دەيدى:
- ادامداردى قىزىقتىرادى. يمام يبن حازم: «بەرەكەسىزدىكتىڭ گ ۇلى ەشقاشان جەمىس بەرمەيدى» دەگەن. ياعني ول باستالعاندا گۇل سياقتى الدامشى كەيىپتە ادامداردى قىزىقتىرىپ وزىنە تارتىپ تۇرادى. ادامدار ونى جاقسىلىقتىڭ نىشانى سياقتى كورىپ, بولاشاقتا كوپ جەمىس بەرەتىندەي ۇمىتتەنەدى. بىراق بۇزىلعان بەرەكە ەشقاشان جەمىس بەرمەيدى.
- اقىل-ەستى كەتىرەدى. پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س): «اقىل-ەستى كەتىرەتىن بەرەكەسىزدىكتەر كەلەدى. ول كەل گەندە بىردە-ءبىر اقىل-ەسى دۇرىس ادام تابا الماي قالاسىڭدار» دەگەن ءحاديسى بار. وسى ءحاديستى ريۋايات ەتكەن مۇحاديس وقىمىستىلار «اراق-شاراپ ب ۇلىك سياقتى ماس قىلمايدى, ب ۇلىككە ماس بولۋ ودان دا قاتتى اقىل-ەستى كەتىرەدى» دەپ تəپسىرلەگەن. جəنە كىمدە-كىم حارامدى حالال دەپ, ال حالالدى حارام دەيتىن بولسا, ول ادامنىڭ بەرەكەسىزدىككە ۇرىنعانى, دەگەن.
- جاپپاي جويادى. پايعامبارىمىز (س.ع.س) ايتقان حاديس-قيسسادا: ء«بىر قاۋىم كەمەگە مىنەدى. جارتىسى ۇستىڭگى قاباتتا قالادى دا, ال ەكىنشى جارتىسى تومەنگە تۇسەدى. كەمەنىڭ تۇبىندەگىلەر شولدەگەن سايىن ۇستىندەگىلەردەن بارىپ سۋ سۇراپ مازالارىن الادى. جوعارىداعىلار رەنجىپ سۋ بەرمەي قويادى. كەمەنىڭ تۇبىندەگىلەر: «كەمەنىڭ استىندا سۋ بار ەمەس پە, مىنا جەردى تەسەيىك تە, انالاردى مازالاماي, سۋدى ەمىن-ەركىن ءىشىپ وتىرا بەرەيىك» دەيدى. ءسويتىپ, بىرەۋى ايبالتامەن كەمەنىڭ ءتۇپ اعاشىن شابا باستايدى. ەگەر دە, بۇل اقىماقتى ەركىنە قالدىرسا, بارلىعى قۇريدى, ال توقتاتسا, بارلىعى قۇتىلادى».(بۇحاري, تەرمەزي, احماد). وسى ءحاديستى تəپسىرلەگەن يبن باشير: «ب ۇلىكشىلەر كەمەنىڭ استىڭعى قاباتىنداعى ادامدار سياقتى, ولاردىڭ قولىنداعى بالتانى الىڭدار» دەيدى.
ال قازىر ادامدار تىلىمەن, ساياسي تايازدىعىمەن, ناداندىعىمەن, əسىرەۇلتشىلدىعىمەن ايبالتادان دا قاتتى زيان كەلتىرىپ جاتىر. ونىڭ سەبەبىنەن تاتۋلىق, بەرەكە, ىنتىماق جويىلۋى مۇمكىن. سەبەبى جالعان ۇرەي ادامدارعا كۇمəن سالادى, جاقسى نيەتتەرىنەن قايتارادى, دوستاردى ارازداس تىرادى جəنە كۇنəعا يتەرمەلەيدى. سويتە تۇرا وسىنداي ب ۇلىككە ۇرىنعان پەندەلەر – نيەتىم جاقسى, ۇلتىمنىڭ قامى, قازاقتىڭ بولاشاعى دەپ اقتالادى ھəم سولاي ويلايدى. بىراق ولار كەمەنىڭ تەسىلىپ قالعانىن تۇسىنبەيدى. كەز كەلگەن امالدى ىستەمەس بۇرىن ادام نيەتىن دۇرىستاپ, ونىڭ وزىنە, قوعامعا پايداسى مەن زيانىن ولشەۋ كەرەك. جالپى, دەموكراتيا دەگەنگە ەلىتىپ, كەمەنىڭ ب ۇلىنۋىنە ەركىندىك بەرۋگە بولمايدى.
الدا-جالدا ب ۇلىك باستالىپ كەتسە, اقىلى بار ادامداردىڭ ءوزى اقىماقتاردى توقتاتا المايدى. سوندىقتان دا اللا تاعالا «Əنفəل» سۇرەسىنىڭ, 25-اياتىندا: «سەندەردەن تەك زالىمدارعا عانا كەسىرى ءتيىپ قالمايتىن ب ۇلىكتەن ساقتانىڭدار» دەپ اقىلى بار ادام بالاسىنا ۇكىم ەتكەن. جالپى, بەرەكەسىزدىك بولماعانى دۇرىس. وتانى مەن وتبا سىنىڭ تىنىشتىعىن ويلايتىن ءəربىر قازاق ازاماتى ب ۇلىككە ۇرىنباسىن. بىزگە تۇراقتىلىق اۋاداي قاجەت, اعايىن!
