دەگەنمەن «زاۋرەش» انىنە قاتىستى ءالى دە ناقتىلانىپ, انىقتاپ جازاتىن, جاڭاشا پايىمدايتىن جايتتار بارشىلىق. ويتكەنى اۋەنىن ءارلى اڭگىمەمەن اسپەتتەپ, شىرقالار سازى مەن شەرتەر سىرىن كەلىستىرگەن كوركەم بايانداردىڭ كەيبىر تۇسى شىن ومىردەن ءبىرشاما الشاقتايدى. بۇل تاقىرىپتى ارنايى زەرتتەگەن ەمەسپىن, بىراق ونىڭ تۋىنداۋ وقيعاسى, كەيىپكەرلەرىنىڭ ءداۋىر-داۋرەنى وزىمە ايان تاريحي تۇلعالاردىڭ باستان كەشكەن كەپتەرى بولعاسىن كەيبىر تۇسپالداردى كوركەم اڭىزدان كۇمانسىز اقيقاتقا بۇرۋعا ىقتيارمىن.
اسىرەسە, مۇحيتتىڭ وسىناۋ مۇڭلى مۇراسىنا قاتىستى جەرگىلىكتى زەردەلىلەر ۇسىنىپ, زيالى زەرتتەۋشىلەر ۇستانىپ كەلگەن – زاۋرەشتىڭ ىرعىز جەرىندە عۇمىر كەشۋى, ءتىپتى زيراتى مەن قۇلپىتاسى سوندا ەكەندىگى تۋرالى ساناعا سىڭگەن سەنىم, ەلدىڭ ەرەن ىقىلاس-قالاۋى. وسى ىزگى نيەتتەن كەلىپ, «اتاقتى سال مۇحيتتىڭ انىندەگى زاۋرەش ىرعىزدا عۇمىر كەشىپتى» ءھام «زاۋرەشتىڭ جانى جاننات تاپقان جەرى ىرعىز» دەگەن سەنىمدىلىك, «زيراتىن تاپتىم, زاۋرەش ىرعىزدا جاتىر» دەگەن باتىلدىق ورنىققالى ءبىراز بولدى.
«ۋا, زاۋرەش, سەنىڭ ءۇشىن ەلدەن كەلدىم...». ءيا, ازالى اۋەننىڭ العاشقى جولى-اق باۋىر ەتى بالاسىنىڭ مەزگىلسىز قازاسىنا قاسىرەتتى اكەنىڭ شالعايدان جەتكەنىن ۇقتىرار ەدى. زەرتتەۋشىلەر دە وسى شەرلى ساپاردىڭ شىلاۋىنان شىعا الماي, ەكى شالعاي جاسقۇس پەن ىرعىز اراسىنا ويشا ات ارىتادى ەكەن-ءدى.
اۋەلەگەن ءارلى دە, زارلى سازدىڭ تەبىرەنتەر تابيعاتى, ەل اۋزىنداعى ەركىن ەستەلىكتىڭ تالانتتى ادەبيەتشىلەردىڭ قالام قۇدىرەتىمەن قۇلپىرۋى – زاۋرەش حيكاياسىن حالىقتىڭ كوركەم ەستەتيكالىق اڭىز-ءاپساناسى ەتىپ اسپەتتەدى.
زاۋرەش تاعدىرىنا قاتىستى جۇرتشىلىققا جاريالانىپ جۇرگەن: مەدەت تورەنىڭ وتىز ۇلى مەن جالعىز قىزى بولۋى; قازالى اكە شىعارعان كوكىرەك زارىنا مۇحيت سالدىڭ زيرات باسىندا ءان شىعارۋى; سۇيگەن جاردىڭ رومانتيكالىق قوساعى المۇحامەد وفيتسەردىڭ اتاسى سەيدالى سۇلتان پۋگاچەۆ كوتەرىلىسىنىڭ قاھارمانى ەكەندىگى سياقتى ۋاقىت پەن كەزەڭ شىندىعىمەن قيىسپاي جاتاتىن جايتتار جەتەرلىك. زاۋرەشتىڭ اياۋلى بەينەسى مەن اسىل بولمىسىن قيلى قيالدان – قيماس قيسىنعا بالايتىن تۇستار ءبىرشاما. وسىناۋ تۇجىرىمدار تىزبەگىن سول كۇيى اينا-قاتەسىز قابىلداۋعا دا بولار ەدى. بىراق كەيدە تاريحي دەرەكتەر, مۇراعاتتىق مالىمەتتەر وقيعانى باسقا ارناعا بۇرىپ, باسقاشا سىر شەرتەتىنى بولماسا.
ەندەشە جاڭگىر حان ورداسىنىڭ ەركە قىزى قيانداعى ىرعىزعا قالاي كەلىن بولىپ ءتۇستى دەگەننەن باستايىق. بىردەن باسىن اشىپ الاتىن, تالاي كوڭىلدى كۇپتى ەتەتىن اڭگىمەنى دە كەسىپ ايتايىق. زاۋرەش ىرعىزدا عۇمىر كەشكەن دە, بۇل مەكەنگە تابانى تيگەن دە ەمەس. اكەسى مەدەت سۇلتاننىڭ ءومىربايانى دا ءبىز ءۇشىن الاقانداعىداي ايان. حان ورداسى جاسقۇستىڭ پەندەسى, نۇرالى حاننىڭ بەل نەمەرەسى, تۋعان جىلى – 1811, شەنى – اسكەري ستارشينا. ورىس ءتىلى مەن زاڭناماسىن جەتىك ءبىلىپ, ون سەگىز جاسىنان جاڭگىر حاننىڭ شەكارا شەبىندە كازاچەستۆومەن كيلىگەتىن كۇردەلى ىستەردى شەشۋگە ارالاسقان جىگەرلى جان. جاڭگىرمەن بىرگە 1839 جىلى پەتەربۋرگكە بارىپ, ءى نيكولاي پاتشانىڭ قىزى كىناجنە ماريانىڭ نەكە قيۋ سالتاناتىنا قاتىسقان. جايىق كازاكتارىمەن جەر داۋىندا دالەلدەرى ۇستەم ءتۇسىپ, تارازى باسىن قازاق پايداسىنا ءيىپ وتىرعان. سول ءۇشىن دە ورتالىق ساياساتتىڭ قىرىنا ىلىگىپ, 1852 جىلى اكىمشىلىك قىزمەتتەن شەتتەتىلدى. كەلەر قىستا ءىنىسى ەسكەندىر ەكەۋى جالعان جالامەن ورال تۇرمەسىنە قامالدى.
قىزى, ءجاسوسپىرىم زاۋرەشتىڭ ايتۋلى وقيعاعا العاش كەيىپكەر بولاتىنى وسى جىل. مەدەتتىڭ اكەسى شوكى سۇلتان جاڭگىر حاننىڭ ءۋازىرى ساناتىنداعى اقىلشى اعاسى ەدى. اناسى باشەكە حانىم دا جەتپىسكە كەلگەن شاعىندا ەگدەلىككە بوي الدىرار وسال جان ەمەس-ءتى. ەكى بالاسى بىردەي تەمىر تورعا قامالعانعا شىداپ وتىرا الماي تاۋەكەلدى جولعا اتتاندى. مەدەتقاليدىڭ ەكى ايەلىن, ەكى ءجاسوسپىرىم قىزىن, ەسكەندىردىڭ ۇلىن, كىشى بالاسى ءمىرحايداردى, تاعى ءبىر قىزىن ەرتىپ قىستىڭ كوزى قىراۋ 1853-ءتىڭ 18 اقپانى كۇنى ورىنبورعا جەتىپ, پەروۆسكيدىڭ قابىلداۋ بولمەسىنە كيە-جارا كىرەدى ەكەن.
ءان تۋرالى اڭىزدا ايتىلاتىن «اكەسى ءىستى بولعاندا زاۋرەش پاتشاعا كىرىپ, اقىل-كوركىمەن اراشا ءتۇسىپ اقتاپ العان ەكەن» دەيتىن الىپقاشپا اڭگىمەگە ارقاۋ وقيعا وسىناۋ. ۇلكەن شەشەسى ولكەنىڭ باس اكىمىنە قولىنان جەتەكتەي كەلگەن مەدەتتىڭ ەكى ءجاسوسپىرىم قىزىنىڭ ءبىرى زاۋرەش ەكەنىن اڭعارامىز. جاسى سەگىز-توعىزداردا دەيمىز, سەبەبى مۇراعاتتاعى جازىلۋ تىلىنە جۇگىنسەك: «ودنا يز نيح مات سۋلتانا ۆنۋترەننەي وردى ۆويسكوۆوگو ستارشينى مەدەتگاليا چۋكينا, ا تري سۋت: ەگو جەنى, ودنا يز نيح سەسترا; چتو يز ترەح دەتەي – دۆوە سۋت مالولەتنيح دوچەري ەتوگو سۋلتانا, ا مالچيك ەست سىن سۋلتانا يسكاندەرا چۋكينا, مەدەتوۆا براتا» (قر ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى, 4-قور, 1-تىزبە, 5649-ءىس) دەگەندە, قىزدارىنىڭ ءالى بويجەتپەگەن جەتكىنشەك ەكەنى كورىنەدى. اقپانداعى الىس ساپارعا ءتاي-ءتاي باسقان سابيلەردى الا شىقپاسى دا انىق جاي.
بۇل – سول كۇنى ءتىلماش باتىرشين جازعان تۇسىنىكحات. گەنەرال پەروۆسكي مۇنشا جاننىڭ رۇقساتسىز نارىنقۇمداعى وردادان ورىنبورعا كەلگەنىنە شامدانعانىمەن: «سۇلتانداردىڭ ءىسى ءادىل قارالادى, ناتيجەسىن توزىممەن كۇتسىن» دەپ كەلگەندەردىڭ كوڭىلىن كۇپتى ۋادەمەن قايتارادى. اشىنعان انا, جاۋتاڭداعان ۇل-قىزدىڭ تاۋەكەلشىل ارەكەتى اسەر ەتتى مە, ايتەۋىر شوكى بالالارى بۇل جولى بوستاندىققا شىقتى. بىراق ارادا جەتى جىل وتكەندە باستارىنا تاعى ءىس ءتۇسىپ, 1860 جىلى اعايىندى مەدەتقالي, ەسكەندىر, ءمىرحايدار, زۇلقارناي, شوكيندەر بۇكىل وتباسىمەن ورىنبور ولكەسىنىڭ سولتۇستىك اۋدانىنا جەر اۋدارىلىپ كەتە باردى. بۇل كەزدە زاۋرەش ون بەستەر شاماسىندا. ادىلەتسىز ۇكىم كەلەر جىلى-اق وزگەرتىلىپ, پەتەربۋرگتەن پاتشانىڭ ءوزى كەشىرىم بەرۋىمەن اعايىندىلار تۋعان جەرىنە ورالدى. ورىنبور اكىمشىلىگىندە قىزمەتتە جۇرگەن جاس وفيتسەر المۇحامەدتىڭ زاۋرەشپەن كەزىگۋى وسى كەز بولسا كەرەك. ۇلىقتارعا جاعىمدى شەنەۋنىكتىڭ اتالاستارىن ايداۋدان قۇتقارۋعا سەپتىگى ءتيۋى دە مۇمكىن.
زاۋرەش بويجەتكەن اتا-اناسىمەن بىرگە ورداعا ورالسا كەرەك, ويتكەنى ءالى المۇحامەدكە جار بولا قويماعان. ءا.سەيداليننىڭ اسكەري, اكىمشىلىك قىزمەتى, شەنى مەن لاۋازىمى جايىنداعى تەك 1866 جىلدىڭ 30 ساۋىرىندەگى قۇجاتتا عانا ونىڭ: «جەنات نا دوچەري سۋلتانا ۆنۋترەننەي وردى چۋكينا – زاۋرى مەدەتوۆوي» دەپ جازىلعان («پولنىي پوسلۋجنوي سپيسوك شتابس-روتميسترا سەيدالينا-1-گو», رەسەي مەملەكەتتىك ءارحيۆى 1291-قور, 2-ءتىزىم, 9-ءىس). بۇعان دەيىن جاناما دەرەكتەر ارقىلى جاقىنداي تۇسكەن «زاۋرەشتىڭ زايىبى كىم؟» دەگەن ساۋەگەي ساۋالعا بۇرىن ايتىلماعان, ارحيۆتەن اشىلماعان ناق قۇجاتتىق جاۋاپ وسى دەيمىز.
ءدال وسى كەزدە, 1866 جىلدىڭ 13 ناۋرىزىندا ءا.سەيدالين كىشى ءجۇزدىڭ باتىس بولىگىنىڭ بيلەۋشى-سۇلتانى قىزمەتىنە تاعايىندالىپ, ورىنبوردى تاستاپ قىرعا اتتاندى. شەندى اكىم بولسا دا قازاقتىڭ قامىن كوپ ويلاعانى ورتالىققا جاقپاي ءوزىنىڭ الدىنداعى سۇلتان-پراۆيتەل, پولكوۆنيك, رەسەي گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ مۇشەسى تاۋكين قىزمەتىنەن الىنىپ, ورنىنا المۇحامەد جىبەرىلدى. قىرىق بەس جىل بويى اتالاستارى: حان اتانعان قاھارلى قاراتاي, ءادىل دە قاتال بايماعامبەت سۇلتان, زەردەلى عالىم مۇحامەتقالي تاۋكين باسقارعان ۇلكەن ايماقتىڭ ەندىگى بيلىگى اۋلەتتىڭ جاڭا بۋىنى المۇحامەدكە اۋىستى.
المۇحامەد پەن زاۋرەنىڭ وتاۋ تىككەنى 1864-1865 جىلدارعا كەلەدى. ءتىپتى ولاردىڭ تۇڭعىش پەرزەنتىنىڭ ەسىمى, تۋعان اي-كۇنى دە بىزگە ءمالىم, بۇل تۋرالى جوعارىداعى قۇجاتتا المۇحامەد «يمەەت دوچ – فاتيمۋ, روديۆشۋيۋسيا 21 وكتيابريا 1865 گودا, جەنا ي دوچ ۆەرويسپوۆەدانيا ماگومەتانسكوگو» دەلىنىپتى. جاس بوسانعان زاۋرە ءتورت ايلىق بالاسىمەن قىستىڭ سىزى كەتپەگەن ناۋرىز ايىندا ەرىمەن بىرگە الىس قىرعا اتتانا قويماعان بولار, ورىنبور باسىندا الدە بەرگى شەپتەگى ەلەك-شىڭعىرلاۋ بويىنداعى ىرگەلى اۋىلدا قالا تۇرار. المۇحامەد تە ەلدى شولۋعا الداعى جازعا دەيىن جەڭىل قانجىعا اتتانسا كەرەك. ءارى وسى كەزدە رەسەي پاتشالىعى ويلاستىرىپ جاتقان ءبىر ساياسي ارەكەت بار ەدى. كىشى ءجۇزدى باسقارىپ وتىرعان بيلەۋشى-سۇلتانداردىڭ ورداسىن شەكارا-شەپتەن شالعايعا, ساحارانىڭ الىس ورتاسىنا كوشىرىپ, تۇراقتى رەزيدەنتسيا سالاتىن جەرلەردى بەلگىلەۋگە كىرىسكەن. المۇحامەد رەزيدەنتسياسى ونىڭ قول استىنا قارايتىن اداي ەلىنە تامان, جەمنىڭ تومەنگى اعىسىنداعى ەسەنبەردى جايلاۋىندا بولۋى ءتيىس دەپ ۇيعارىلدى. قازىنادان قارجى قاراستىرىپ, ورىنبوردان وترياد اتتاندىرىپ, ءبىراز دايىندىق شاراسى بىتكەندە وتارلىق ساياساتتىڭ بەتبۇرىستى جاڭالىعى جەتتى. قازاقتى باسقارۋدىڭ اتىشۋلى اكىمشىلىك رەفورماسى قابىلدانىپ, 1868 جىلدىڭ قازانىندا سۇلتان-پراۆيتەلدەردىڭ بيلىگى توقتاتىلدى. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ 1869 جىلعى 7 اقپانداعى بۇيرىعىمەن المۇحامەد جاڭا قىزمەتكە – تورعاي وبلىسىنىڭ نيكولاەۆ ۋەزىنە سۋديالىققا تاعايىندالدى. ياعني ىرعىزداعى بەكىنىسكە ەمەس, توبىلداعى نيكولاەۆسك قالاشىعىنا جىبەرىلدى.
اتالعان ارالىقتا زاۋرەشتىڭ ىرعىزعا كەلىن بولىپ تۇسپەگەنى وسىدان كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە ىرعىز مۇلدەم باسقا قيىردا, ورىنبور ولكەسىنىڭ شىعىس بولىگىنە قارايدى. ول ەلدىڭ المۇحامەد سەكىلدى ءوز بيلەۋشى-سۇلتانى – مۇحامبەت ءجانتورين بار. ءا.سەيداليننىڭ قىزمەتى اكىم كەزىندە دە, سۋديا بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن دە ول ايماقپەن مۇلدە بايلانىستى بولماعان.
اتتەڭ-اي, اياۋلى ارۋ زاۋرەشتىڭ تاعدىرىنا وراي بۇگىندەگى تالاستى پىكىرلەرگە – ىرعىزدىڭ ارقاۋ بولىپ قالا بەرەرىنە نە جەتەر ەدى! توبىل بويىنا اتتانعالى وتىرعان المۇحامەدتىڭ قىزمەتتىك جەكە پاراعىنداعى مىناۋ ءبىر توسىن دەرەك ءبارىن ورنىنا قويىپ بەرمەگەندە! 1868 جىلدىڭ 29 قاراشاسىندا تۇزىلگەن فورمۋلياردىڭ وتباسىنا قاتىستى جان جارى زاۋرە ەسىمى جازىلار جولىندا «جەسىر» («ۆدوۆ») دەگەن جابىرقاۋلى جالعىز ءسوز تۇرماعاندا...
زاۋرەش ورىنبوردان ۇزاپ شىقپاستان تىم جاستاي 1867 جىل مەن 68-ءدىڭ بىرىندە دۇنيە سالعان. مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قىزى گۇلنار اپايدىڭ ەستەلىگىندە: «زاۋرەش شەشەكتەن قايتىس بولاردىڭ الدىندا كۇيەۋىنەن تىلەپتى: «مەنى ورىنبورعا قوي, ورىنبور ورتالىق قوي, ءوزىڭ نە كەلەشەك بالالارىڭ باسىما كەلىپ تۇراسىڭدار». الەكەڭنىڭ العان ەكىنشى جاماعاتىنان تۋعان ۇلدارى – جاھانشا, جاقيا, زۇلقاش-زۇلقارنايىن ورىنبوردا وقىپ جۇرگەندە ۇلكەن شەشەسىنىڭ باسىنا بارىپ تۇرىپتى» دەگەن جولدار بار. زەرتتەۋشىلەر بۇل پىكىردى مۇلدە ەسكەرگىسى كەلمەستەن زاۋرەشتىڭ زيراتىن ءالى كۇنگە ىرعىزدان ىزدەۋدە.
ىزدەگەندە, كەيىنگى جاريالانىمداردا بىرىڭعاي «المۇحامەد پەن زاۋرەش 1876 جىلى ىرعىزدا تۇرىپ, جۇمىسى 1877 جىلى ورىنبورعا اۋىسقان, دەمەك زاۋرەش 1876 نەمەسە 77 جىلى دۇنيە سالعان» دەگەن ءومىرباياننان الشاق جاڭىلىستى جول بۇرىپ اكەتەدى. «زيراتىن تاپتىم, زاۋرەش ىرعىزدا جاتىر» دەگەن ازاماتتىق-پارىزدىق ىزگى نيەت جەتەلەيدى. «زاۋرەشتىڭ بەيىتى ىرعىزدا, ول انىق جاي» دەگەن نىق سەنىمدى تۇجىرىم تاپجىلمايدى. «زاۋرەشتىڭ ىرعىز توپىراعىنا جامباسى تيگەنى ءدال وسى 1876 جىل سياقتى» دەيتىن جورامال جارىسادى. سويتەدى دە, بارلىق ىزدەنىس ىرعىزداعى تورەلەر قاۋىمىنداعى كونە قۇلپىتاسقا كەلىپ تىرەلەدى. المۇحامەد سەيداليننىڭ ماڭگىلىك دامىل تاپقان مەكەنىنىڭ جان-جاعىن الا التى ادامنىڭ سىپاسى جاتقان دەيدى. جەرگىلىكتى كونە كوز قاريالاردان قالعان اڭگىمە بويىنشا قۇبىلاعا قاراي ىلگەرىلەۋ قويىلعان المۇحامەد سۇلتاننىڭ ءوزى, الدىڭعى ەكەۋى ايەلدەرى, كەيىنگى شاعىن تومپەشىكتەر بالالارى دەپ بولجانادى. باسىنا قويىلعان ءتورت قىرلى قۇلپىتاس سىنىپ قۇلاعان, جازۋلارى ەسكىشە ءارى ءوشىپ كەتكەن. ءار جىلدارى كەلىپ وقىعان مامانداردىڭ ايىرىپ وقىعاندارى تەك ء«ال... سەيداليننىڭ بالاسى احمەتكەرەي سۇلتان» جانە «مۇحتارى سۇلتان» دەگەن ۇزىكتەر مەن «1889» دەگەن جىل بولىپتى.
وسى دەرەكتەردى نازارعا الىپ ءبىز ارحيۆ قۇجاتتارىنا قايتا ورالايىق. وردالى قىزمەتى توقتاپ, سۇيىكتى جارىنان ايىرىلعان المۇحامەد ەندى سالت ات, ساباۋ قامشى كۇيى نيكولاەۆسكىگە كەلىپ ورنالاستى. بىرەر جىل تۇل بويداق ءجۇرىپ, وسى ولكەنىڭ بەدەلدىسى, كورشىلەس تورعاي ۋەزى باستىعىنىڭ كىشى كومەكشىسى پودپولكوۆنيك سۇلەيمەن جيھانگەروۆتىڭ قىزى حاليفاعا ۇيلەندى. زاۋرەشتەن قالعان پەرزەنتى فاتيمانىڭ تاعدىرى كەيىنگى بىزگە بەلگىسىز, بالكىم, ناعاشى جۇرتى الدە سەيدالى جاق اعايىننىڭ ءبىرى باۋىر باستى ما؟ ال حاليفادان 1871 جىلى راحيما, ودان زىليحا, جاھانشاح, داۋلەتشاح, جاقيا, احمەتكەرەي, زۇلقارناي ەسىمدى تەتەلەس جەتى ۇل-قىز ءسۇيىپ ۇرپاعىن جايدى. ەڭ كەنجەسى زۇلقارناي 1886 جىلى 21 قىركۇيەكتە دۇنيەگە كەلدى.
بۇل كەزدە تورعاي وبلىسىنىڭ ءتورت ۋەزى – ەلەك, ىرعىز, تورعاي جانە نيكولاەۆتىڭ سوڭعى اكىمشىلىك ورتالىعىندا المۇحامەدپەن قاتار نەمەرە ءىنىسى تىلەۋمۇحامەد ۋەز باستىعىنىڭ كىشى كومەكشىسى ەدى. كىشى اتالعانىمەن, جاڭا جۇيە بويىنشا بۇل قازاق شەنەۋنىكتەرى قويىلاتىن ەڭ جوعارى لاۋازىم بولاتىن. ايتپەسە, اسا زيالى, ەتنوگراف, رەسەي گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ مۇشە-قىزمەتكەرى تىلەۋ سۇلتان كەز كەلگەن ورىس اكىمىنەن ءبىر باس جوعارى تۇرار تۇلعا-تىن. ۋەز باستىعى – وياز, ۆولوست بيلەۋشىسى – بولىس, اۋلنىي ستارشينا – اۋىلناي دەپ اتالا باستاعان كەز. ءسويتىپ اعايىندى سەيداليندەر توبىل بويىن تۇرلەندىرىپ, تىلەۋ كەيىننەن قوستانايدىڭ ىرگەسىن قالاسسا, المۇحامەد 1887 جىلى ىرعىزعا تۇراقتى قونىس اۋداردى. ىبىراي ءالتىنساريننىڭ: «ىرعىزدا ءبىتىمشى سوت قىزمەتىندە قازاقتىڭ ءبىلىم الۋىنا اسا ىنتالى جانە بۇگىندە وندا قىز بالالار ءۇشىن ساحارادا تۇڭعىش 20 ورىندىق ۋچيليششە اشۋعا كومەكتەسكەن المۇحامەد سەيدالين تۇرادى» دەپ جازعانى 1889 جىل.
ولاي بولسا, سەيداليننىڭ ىرعىزعا زاۋرەسىز, انگە قاتىستى وقيعانىڭ ءىزى ابدەن سۋىعاننان كەيىن جولى ءتۇسىپتى. وسىندا ەكىنشى جاماعاتى حاليفا دا دۇنيە سالىپ, ورنىنا تۋعان ءسىڭلىسى جاس ۇمماگۇلسىم كەلىپ اپاسىنىڭ وشاعىن ۇستادى. ءومىرىنىڭ سوڭعى ون جىلىندا بۇل قوساعىنان سۇيگەن گۇلجاۋھار, گۇليحان, رابيعا, سماعۇل, مۇسا, سۇيىنگەرەي ەسىمدى التى ۇل-قىزدىڭ كىندىك كەسكەن جەرى ىرعىز قالاسى. گۇلسىمنەن تۋعان پەرزەنتتىڭ ۇلكەنى 1888 جىلعى گۇلجاۋھار – الاش ارداقتىسى احمەت ءبىرىمجانوۆتىڭ جارى, بەلگىلى قازاق عالىمدارىنىڭ اناسى.
المۇحامەد اراسىندا از ۋاقىت كيەۆ گۋبەرنياسىنىڭ رادومىسلوۆ وكرۋگىندە سۋديا بولىپ ورالعانى بولماسا, ىرعىزدا ون جىل عۇمىر كەشتى. ولكەتانۋشىلار زاۋرەشتىڭ زيراتى دەپ ەسەپتەيتىن قورىمداعى قۇلپىتاس – ءوزىنىڭ, سوڭعى ەكى ايەلىنىڭ, ۇلى احمەتكەرەيدىڭ جانە جاستاي كەتكەن بىرەر بالالارىنا قويىلعان قۇلپىتاس بولۋى. اۋلەتتىڭ بىرەر ۇل-قىزىنىڭ ەسىمى كەيىنگى جىلدارى ارحيۆتە ايتىلمايدى. ايگىلەرىنىڭ ءبىرى زۇلقارناي ورىنبور گيمنازياسىندا وقىپ ءجۇرىپ ساياسي ۇيىمعا قاتىسقانى ءۇشىن وقۋدان شىعارىلىپ, 1909 جىلدىڭ جازىندا سامار گۋبەرنياسىنىڭ بۇزاۋلىق قالاسىندا تۇراتىن قارىنداسى گۇلجاۋھار مەن احمەت بىرىمجانوۆتارعا كەلەدى. 21 تامىز كۇنى كەشتە تەتە وسكەن اعالى-قارىنداس ەكەۋى ۇلكەن انالارىنا ارنالعان «زاۋرەش» ءانىن قوسىلا شىرقاپ, مۇڭلى نازدىڭ اسەرىمەن ون ءبىر شۋماعىن قاعازعا تۇسىرگەن. اياعىنا: «جاكەن, زۇلقاش, پود ديكتوۆكۋ. بۋزۋلۋك. د. نيكيتينا» دەپ جازىپ قويعان. وسى شۋماقتار جەتپىس جىل ساقتالىپ, گۇلجاۋھاردىڭ ۇلى – قازاقتىڭ حيميك-عالىمى باتىربەك ءبىرىمجانوۆ 1979 جىلدىڭ 21 تامىزىندا قولجازباعا قوسىمشا جازعان ەستەلىگىندە المۇحامەدتىڭ ءۇش ۇلى ورىنبوردا وقىپ جۇرگەندە اكەسىنىڭ تاپسىرۋى بويىنشا ۇلكەن شەشەسىنىڭ باسىنا بارىپ تۇرعانىن كەلتىرگەن.
قازاق دالاسىندا قانشاما قۇلپىتاس تۇر! قانشاسى كەڭەس زامانىندا وزگەلەردىڭ وزبىرلىعىنان قۇرىلىسقا ىرگەتاس ءۇشىن قيراتىلىپ, قوسپاعا قيىرشىق ءۇشىن ۇگىتىلىپ كەتتى. بىراق ورىنبور كوپشىلىك ورىن, قازاق-تاتار مۇسىلماندىعىنىڭ ورتالىعى, قالا زيراتىنداعى بەلگىلەردىڭ دەنى ءبۇتىن تۇر. ارحيۆتە مەشىتتەر جۇرگىزگەن مەتىركە كىتاپتار بولۋى. المۇحامەدتەي وقالى وفيتسەردىڭ جاماعاتى زاۋرەشتىڭ دەرەگى جازىلۋى, قۇلپىتاسى دا ساقتالۋى ابدەن مۇمكىن. ىزدەيتىن جان بولسا, ءبىر دەرەگى انىقتالماق. ال ىرعىز ەلى ارداقتى ازامات پەن اياۋلى سۇلۋدىڭ رۋحتارىنا ارناپ ماحاببات مۇناراسىن تۇرعىزامىز دەسە, المۇحامەد-زاۋرەش جۇبىنىڭ اندەگى جۇرەك سىرىن باياندايتىن بەينەلى ەسكەرتكىش بولارىنا كۇمان بار ما!
يليا جاقانوۆ اعامىز كوپ ىزدەنىسىندە وزىنە ءتۇرلى كوزدەردەن ءمالىم بولعان التى سەيداليننىڭ ىشىنەن تانىپ: «زاۋرەشتىڭ كۇيەۋى – وسى المۇحامەد دەگەن ويعا نىق توقتالدىم» دەپ سۇيىنشىلەگەن ەدى. ءبىزدىڭ قولىمىزدا التى ەمەس, وتىز بەس سەيداليننىڭ ءومىربايان دەرەگى تۇر.
ارقايسىسىنان ءبىر ماقالا, كەيبىرىنەن كىتاپ جازۋعا بولاتىنداي ونەگەلى ومىرلەر. ءبىز تەك ارعى بابالارى سەيدالى تۋرالى تۇزەتۋ بەرە كەتەيىك. ءان تاريحى جايلى جوعارىداعى جاريالانىمداردىڭ بىرىندە زاۋرەشتىڭ جارى المۇحامەدتىڭ ۇلى اتاسى رەسەيدەگى پۋگاچەۆتىڭ ءدۇبىر-دۇربەلەڭىنە ارالاسىپتى. راس, سەيدالى سۇلتان دا كوتەرىلىس كوسەمىنىڭ سالاۋات باشقۇرتقا بارابار سەرىكتەسىندەي ايتىلاتىن. ەرلىك ەپوپەياسى سانالعان سول ءبىر وقيعاعا قازىر كوزقاراس وزگەرگەن. الايدا بۇل سەيدالى – ابىلقايىردىڭ ەمەس, ءىنىسى بۇلقايىردىڭ نەمەرەسى. دوسالى سۇلتاننىڭ ۇلى. ابىلقايىر – نۇرالى حان – سەيدالى – كۇنتورە – المۇحامەد تارماعىنا قاتىسى جوق. ال زاۋرەشتىڭ اۋلەتتىك بۋىنى: ابىلقايىر – نۇرالى حان – شوكى سۇلتان – مەدەتقالي – زاۋرە. «زاۋرەشتىڭ» ءان اتاسى مۇحيت سال دا وسى تەكتەن تارايدى (ابىلقايىر – نۇرالى حان – قاراتاي سۇلتان – ەركىنعالي – مەرالى – مۇحيت (مۇحامەتكەرەي).
ءان اتاسى دەپپىز-اۋ, مۇحيت «زاۋرەشتى» قاشان شىعارعان؟ «مۇحيت پەن مەدەت ەكەۋى زاۋرەش قايتقاننان ون كۇننەن كەيىن ىرعىزعا كەلىپتى, ويىل, ەمبى ارقىلى جول ءجۇرىپ» دەيدى ءبىر زەرتتەۋدە. «مۇحيت قابىر باسىندا قونىپ قالادى, ەرتەڭىنە قارالى توپ قايتىپ كەلگەندە ءانشى «زاۋرەشتى» شىرقاپ تۇر ەكەن» دەلىنەتىن لاقاپ تا جازىلدى. «قازاسىنا جايىق بويىنان مەدەت تورەگە ەرىپ سال مۇحيت تا كەلگەن دەيدى» دەپ ونەرتانۋشى ب.كارتەن ەل اۋزىنداعى اڭگىمەنى العا تارتادى. اسەم سازشى, كوسەم ءسوزشى ي.جاقانوۆ تا: «مەدەتتەي مۇڭدى اكەنىڭ سولىقتاعان كوڭىلىنە «زاۋرەشتەي» ءان عانا ءدارۋ بوپتى» دەپ مۇحيتتىڭ وقيعا باسى-قاسىندا بولعانىن مەڭزەيتىندەي. ال ءانشى شىعارماشىلىعىن كەزەڭگە ءبولىپ جۇيەلەگەن كەيىنگى ءبىر ونەرتانۋ ديسسەرتاتسياسى «زاۋرەشتى» مۇحيت مۇراسىنىڭ مارەلى تۇسىنا ەنشىلەپتى. ياعني ءوزىن «مۇحيت باباڭ» اتاپ, وسيەت-تولعاۋعا بەت بۇرىپ, سالدىقتان سوپىلىققا بەيىمدەلگەن ءبايىتتى شاعىندا تۋعان سىرلى ساز, زارلى جىر سانايدى.
بىراق زاۋرەشتانۋشىلار ءان-رەكۆيەمنىڭ اسەرىنەن شىعا الماي, ءدال سول جىلى مۇحيتتىڭ سۇلۋ ات ءمىنىپ, ءساندى كيىنىپ, ساۋىقشى نوكەر ىلەستىرىپ, جاستىق كەزدىڭ سىلاڭ-سىر ءان-كۇيىنەن اجىراي قويماعان – نەبارى 25 جاستاعى سەرى ەكەنىن ەسكەرمەيدى. انقۇمار الەۋمەتتى ءالى دە ءسۇيىنىشتى, ساعىنىشتى «اينامكوزدەي», كوڭىل كوركى «الۋاشتاي», كولبەڭ كەزەڭ «كوك ايداي» مەن «كەربەزدەي» عاشىقتىق, اسەمپاز اۋەن ىرعاعىنا بولەۋمەن جۇرگەن شاعى. سوندىقتان ارناۋ ءان كۇيزەلىستى كوڭىلگە قابىر باسىندا بەبەۋلەتىپ جۇباتۋ ايتپاي, مەدەتتىڭ قايعىدان اھ ۇرعان لەبىزى ەلگە تاراپ, مۇحيتتىڭ قۇلاعىنا جەتكەننەن كەيىن بارىپ شىققان دا بولۋى.
«زاۋرەش» ءانىنىڭ ساحنادان شىرقالار ءۇش شۋماعىنىڭ سىرتىنداعى شەر-تولعاۋعا ۇلاسار نۇسقاسىندا دا ىرعىز وزەنى ايتىلمايدى. جولدا كەزدەسكەنى:
«شىڭعىرلاۋ سۋ بولسا دا
جايىق ەمەس,
بىزدەرگە ايتۋ وسيەت
لايىق ەمەس...», –
دەپ ءبىر ءسات وكىنىش لەبىن باسىپ, جىلاۋلى جانىن جۇباتقانداي. ورىستار ۋتۆا اتايتىن سىلدىر وزەن شىڭعىرلاۋ ورىنبوردىڭ جولىندا, كەزىندە بايماعامبەت سۇلتان ورداسىن تىككەن وتكەل باسى, زاتون بويى. ورىنبورعا تۇستىك ءارى كەتسە كۇندىك جەر. المۇحامەد ستاۆكاسى دا وسى توڭىرەكتە ەكەنىنە تالاس جوق. بۇل دا مەدەت ساپارىنىڭ باعىتىن بىلدىرمەك.
بۇل ومىرگە كىم كەلىپ, كىم كەتپەگەن! ءجۇز جاسىرعانىنا ءجۇز ەلۋ جىل وتكەن ساحارانىڭ قاراپايىم پەندەسى زاۋرەش قىزدىڭ الىستا قالعان ازالى وقيعاسى بۇگىندە كىمدى سەلت ەتكىزەر. ونداي جاننىڭ عۇمىر كەشكەنى دە ءمالىمسىز قالماق ەدى. ەندەشە, اتىن وشىرمەي كەلە جاتقان – مۇحيت سال شىعارىپ, مۇقىم جۇرت سامعاتىپ, ۇرپاققا ۇمىتپاي جەتكىزگەن جوقتاۋ سارىن, جاۋھار جىردىڭ قۇدىرەتى دە. عاسىر اسىپ اۋەلەگەن اسىل ءاننىڭ الەۋەتى ءبىر مۇحيت مۇراسى شەڭبەرىنەن شىعىپ, حالىقتىڭ رۋحاني زەردەسىنە ورنىعىپ قالعانى قانداي عانيبەت.
قازاق ونەرىنەن ويىپ ورىن الاتىن ءبىر تۇقىمنان تارايتىن كورىكتى توپ تۋرالى گازەتتە بۇرىنىراق جاريالانعان ءبىر ماقالامىزدا (ت.بورانعالي ۇلى, «اۋەنىمەن ايگىلى ابىلقايىر اۋلەتى», «ەق», 2009, 20 جەلتوقسان) جاريالانىم كولەمىنىڭ مۇمكىندىگىنەن مۇحيتتىڭ «زاۋرەشى» تۋرالى ءبىر ازاتجول عانا پىكىر جازا العان ەدىك. ال ءسوز بەن سازدىڭ ساۋلەتكەرى يليا جاقانوۆ پەن مۇحيتتىڭ – رۋحاني, عاريفوللانىڭ – الدىن كورگەن شەجىرەشى-شاكىرت ءبورىباي كارتەن جازعان «زاۋرەش» ءانى تۋرالى زەرتتەۋلەر كوركەمدىگىمەن, تانىمدىق-سۇلۋلىعىمەن ساحنالىق, بەينەباياندىق, اۋەنسازدىق قويىلىمدارعا ءماتىن, ستسەناري, ليبرەتتوعا دايىن تۇرعان دىڭگەكتى دۇنيەلەر. ءبىز قوسقان دەرەگى نانىمدى مالىمەتتەر ەسكەرىلىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ.
...وسىدان ەكى جىل بۇرىن الماتىعا 92 جاستاعى فاتيما بوكەيحانوۆا اپايعا سالەم بەرە باردىم. كونەنىڭ كوزى, التىننىڭ سىنىعى, مۇحيت سال سەكىلدى ابىلقايىر اۋلەتىنىڭ وكىلى. قۇرمانعازى وركەسترىن قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى كۇيشى ماحامبەت بوكەيحانوۆتىڭ نەمەرە قارىنداسى, ونىڭ ءىنىسى ءدۇبىرلى دومبىراشى, قايراتكەر عابدولحاكىمنىڭ قىزى. ءوزى ساقتاعان سارعايعان سۋرەتتەر اراسىنان اسكەري كيىمدى كەلبەتتى ءجاسوسپىرىم كۋرسانتتىڭ فوتوسىن ءاجىمدى ساۋساقتارىمەن سيپاپ: «مىناۋ مەنىڭ پاپام» دەپ قارت كوڭىلىمەن ەلجىرەگەن ەدى. اكەسىنىڭ 15 جاسار كەزگى بەينەسى, كەشەگى 37-دە كەتكەن. قيلى كەزەڭدەر ەسىنە ءتۇستى مە, كەنەت ءالسىز بولسا دا اۋەندى باياۋ ۇنىمەن «زاۋرەشتى» باستاپ كەتكەن ەدى...
«ۋا, زاۋرەش, سەنىڭ ءۇشىن ەلدەن كەلدىم...» – ءبىر جارىم عاسىردى كوكتەي ءوتىپ كەلە جاتقان ءان-تاعدىردىڭ اۋەنى الەمدى تەربەي بەرگەي!
تىلەكقابىل بورانعالي ۇلى
