700 ملرد-قا جۋىق قاراجات جينالعان
«كاسىپكەرلەر مەن تۇتاستاي قوعامدا «وندىرۋشىلەردىڭ كەڭەيتىلگەن مىندەتتەمەلەرى وپەراتورى» (وكم) دەپ اتالاتىن كومپانيانىڭ قىزمەتىنە قاتىستى كوپ سۇراق تۋىندادى.
ءتىپتى بۇل جەكە كومپانياعا قارسى بەلگىلى ءبىر قوعامدىق قوزعالىس پايدا بولدى.
ۇكىمەتكە «وندىرۋشىلەردىڭ كەڭەيتىلگەن مىندەتتەمەسى وپەراتورى» جشس-نىڭ كادەگە جاراتۋ الىمىن جيناقتاۋ مەن كادەگە جاراتۋ الىمىنا قۇزىرەت ەتۋدى توقتاتاتىن شارالاردى قابىلداۋدى تاپسىرامىن. مۇنىمەن شەتەلدەگىدەي مەملەكەتتىك ۇيىم اينالىسۋعا ءتيىس. الىمداردىڭ وزىنە توقتالساق, ولاردىڭ مولشەرلەمەسىن قايتا قاراستىرۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ كادەگە جاراتۋ, اۆتوكولىك ونەركاسىبى جانە اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن قۇراستىرۋ جونىندەگى فۋنكتسيالارى قولدانىستا قالادى. اتالعان ماسەلەنى بيزنەس جانە قوعاممەن مۇقيات تالقىلاۋ قاجەت. كادەگە جاراتۋ الىمى ەسەبىنەن وتاندىق اۆتوكولىكتەر مەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن ساتىپ الۋشىلارعا ۆاۋچەرلەر ۇسىنۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋ كەرەك. ونى قولدانۋدىڭ باسقا دا قوعامدىق پايدالى تەتىكتەرى قاراستىرىلسىن» دەگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭادان جاساقتالعان ۇكىمەتكە وزەكتى ماسەلەنى شەشۋدى تاپسىرعان ەدى.
وكم وپەراتورىنىڭ قىزمەتى 2015 جىلى ۇكىمەتتىڭ پارمەنىمەن جولعا قويىلعان ەدى. سول ۋاقىتتان بەرى كادەگە جاراتۋ نەمەسە ۋتيليزاتسيالىق الىم تۇرىندە جيناقتالعان قاراجاتتىڭ كولەمى – 691,9 ملرد تەڭگە. بۇل تۋرالى ۇكىمەت وتىرىسىندا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى سەرىكقالي برەكەشەۆ ايتتى. ۆەدومستۆو باسشىسى بۇل اقشانىڭ بارلىعى ماقساتىنا سايكەس جۇمسالعانىن جەتكىزدى.
«اتاپ ايتقاندا, وتاندىق اۆتوكولىك وندىرۋشىلەرگە 338,9 ملرد تەڭگە مولشەرىندە كادەگە جاراتۋ تۇرىندەگى بۇرىن تولەگەن قاراجاتتارى قايتارىلدى. ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە 102 ملرد تەڭگە جانە سالىقتارعا 49,1 ملرد تەڭگە جۇمسالدى.
بۇگىندە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردە قالعان قاراجاتتىڭ 220,6 ملرد تەڭگەسى جاتىر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس مينيسترلىك بيزنەستىڭ, قوعامنىڭ جانە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن مىنا ماسەلەلەردى پىسىقتايدى: بىرىنشىدەن, جەكە مەملەكەتتىك وپەراتوردى نەمەسە ونەركاسىپتى دامىتۋ قورىنىڭ بازاسىندا قۇرۋ. ەكىنشىدەن, كادەگە جاراتۋ تولەمىنىڭ كوەففيتسيەنتتەرىن قايتا قاراۋ. ۇشىنشىدەن, كادەگە جاراتۋ الىمى ەسەبىنەن وتاندىق كولىك قۇرالدارى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ساتىپ الۋشىلارعا ۆاۋچەرلەر بەرۋ قاراستىرىلادى», دەدى س.برەكەشەۆ.
ەكونوميكانى شاتقاياقتاتىپ تۇرعان كومپانيا
وكم وپەراتورىنىڭ جۇمىسىنا سىن ءبىرىنشى رەت ايتىلىپ تۇرعان جوق. «Egemen Qazaqstan» باسىلىمى بىرىڭعاي وپەراتورعا قاتىستى ماقالالاردى ەكى جىل قاتارىنان ۇزبەي بەرىپ كەلدى. بۇل ۇيىمنىڭ ءتيىمسىز جۇمىسىن «بايتاق-بولاشاق» ەكولوگيالىق اليانسىنىڭ توراعاسى ازاماتحان ءامىرتاي دا سىنعا العان بولاتىن. قوعام بەلسەندىسىنىڭ ايتۋىنشا, وكم وپەراتورى 3 جىل ىشىندە شامامەن 1 ملرد دوللار قاراجات جيناعان. جىل سايىن بۇل كومپانيا مەملەكەت ەكونوميكاسىنان 150 ملرد-قا جۋىق اقشانى سۋىرىپ الادى. ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ شاتقاياقتاپ تۇرۋىنىڭ ءبىر سەبەبى دە وسىدان دەپ سانايدى ەكوبەلسەندى.
«مىسالعا, اۆتوشينالاردى الىپ قاراستىرايىق. ونىڭ ءبىر داناسى ءۇشىن وكم ۋتيليزاتسياعا دەپ 37 تەڭگە الادى. ونى قالاي جۇمسايدى؟ شامامەن 7 تەڭگە وپەراتسيالىق شىعىندارعا كەتسە, 26,5 تەڭگەسى (بۇكىل سومانىڭ 70%) لوگيستيكاعا, ياعني كولىكتىك شىعىندارعا جۇمسالادى. تەك 3,5 تەڭگەسى عانا قايتا وڭدەۋگە باعىتتالادى. وكم جۇمىس ىستەمەي تۇرىپ شينانى جيناۋمەن اينالىساتىن ۇيىمدار شيكىزاتتى زاۋىتقا وزدەرى تاسىپ كەلدى. الايدا وكم بۇل شيكىزاتتى كادەگە جاراتامىز دەپ وزدەرى جيناۋدى باستاعان سوڭ جوعارىداعى ۇيىمدار وسى قىزمەتتى توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. دەمەك, قايتا وڭدەۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندارعا اۆتوشينالاردى ساتىپ الىپ, وزدەرىنە تاسىمالداۋعا تۋرا كەلدى. بۇل وزىندىك قۇننىڭ جوعارىلاۋىنا اكەلدى. 2016-2017 جىلدىڭ ارالىعىندا وڭدەلگەن شيكىزات ءۇشىن زاۋىت بىرىڭعاي وپەراتوردان 120 ملن تەڭگە كولەمىندە قاراجات كۇتتى. بىراق بۇل اقشا زاۋىتقا بەرىلگەن جوق. بۇعان ءبىر قۇجات جەتىسپەيدى دەگەندەي سەبەپ ايتىلسا كەرەك. زاۋىت نەسيە اقشاسىنا سالىنعاندىقتان 2017 جىلى كاسىپورىننىڭ شوتى بۇعاتتالىپ, ءوندىرىس توقتادى. قازىر جوعارعى سوتتىڭ شەشىمىمەن زاۋىت يەلەرىنەن تارتىپ الىنىپ, اكتسيونەرلەرى بورىشكەر اتاندى. جۇمىس ورىندارىن اشىپ, وڭدەلگەن قالدىقتى ەكسپورتقا شىعارىپ تۇرعان زاۋىت وسىلايشا جويىلدى. وسىنداي مىسالدىڭ وزىنەن وكم جۇمىسىن باعامداۋعا بولادى.
نەلىكتەن جەكەمەنشىك كومپانياعا ۋتيليزاتسيالىق الىمدى باسقارۋ بەرىلدى؟ وكم وپەراتورى ىسكە قوسىلعالى بەرى قالدىق وڭدەۋ سالاسىندا ءوسىم تىركەلدى مە؟ جوعارىداعى مىسال مۇنى جوققا شىعارىپ تۇر», دەدى ا.ءامىرتاي.
تاريف حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا قاراي قاراستىرىلۋى كەرەك
اۆتوكولىك نارىعىنىڭ بەلگىلى ساراپشىسى ولجاس وقاستىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى ۋتيليزاتسيالىق الىم حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا بايلانىستى قايتا قاراستىرىلعانى ءلازىم.
«قازاقستاندا كولىك جىلدان-جىلعا قىمباتتاپ بارا جاتىر. بۇعان بىرنەشە فاكتور اسەر ەتەدى. ۋتيليزاتسيالىق الىمنىڭ سوماسى جاڭا كولىك ساتىپ الاردا اسا ءرول وينامايدى. بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ نارىقتىڭ اۋقىمى كىشكەنتاي. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز اي سايىن قۇلدىراپ جاتىر. كولىككە قاجەتتى بولشەكتەر بىزگە شەتەلدەن كەلەتىنىن ۇمىتپايىق. كولىككە قاتىستى ۋتيليزاتسيا الىمىن جويىپ جىبەرسەڭ دە ەۋرو-4 ستاندارتى قالادى عوي. مىسالى, گرۋزيادان اكەلىنگەن 2003 جىلعى «Toyota Camry» كولىگى ءبارىبىر العاشقى تىركەۋدەن وتە المايدى. اششى بولسا دا شىندىقتى ايتۋىمىز كەرەك, حالقىمىز «تەگىن» دۇنيەنى جاقسى كورەدى. مۇمكىندىك بولسا, ققس الىپ تاستاۋدى قولدايتىندار بار. ءتارتىپ بولماسا, زاڭ قاداعالانباسا, ءتۇبى ارتتا قالعان ءبىر مەملەكەتكە اينالامىز. ۋتيليزاتسيالىق الىم بولۋى كەرەك, الايدا ونىڭ سوماسى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى تومەندەۋىنە بايلانىستى قايتا قاراستىرىلعانى ءلازىم», دەدى و.وقاس.
الەمدىك ستاندارت ەسكەرىلۋگە ءتيىس
Qazaq Aqbas رەسپۋبليكالىق پالاتاسىنىڭ توراعاسى قۋانىش سۇلەيمەنوۆ ايتقانداي, شارۋالارعا ارنالعان كادەگە جاراتۋ الىمىنىڭ مولشەرى اگرارشىلاردىڭ قالتاسىن قاقپايتىنداي, بىراق الەمدىك تالاپقا سايكەس قاراستىرىلۋى قاجەت.
«ەۋروپا جانە باسقا دا وركەنيەتتى ەلدەردە تەحنيكانىڭ كولەمىنە بايلانىستى ءوز مولشەرلەمەسى بار. الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەس ولشەمدەر جاسالىپ, ۇكىمەت سومانى بەلگىلەۋگە ءتيىس دەپ سانايمىن. ماسەلەن, قازىر شامامەن 3 ملن تەڭگەنىڭ كولەمىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن اكەلسەڭ, وكم وپەراتورى ۋتيليزاتسيالىق الىمنىڭ قاراجاتىن ەكى-ءۇش ەسەگە قىمباتتاتىپ, اقىرى ونىڭ باعاسى 12-20 ملن تەڭگەگە دەيىن شىعادى. بۇل شارۋالارعا وتە قيىن. سوندىقتان ونىڭ باعاسى دا, سالىعى دا تومەن بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل الەمدىك تالاپقا ساي كەلەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرى – ەل ەكونوميكاسىنا ۇلەس قوسىپ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ىسكەر جاندار. اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ كومەگىمەن حالىق جۇمىسپەن قامتىلىپ, ىشكى ازىق-ت ۇلىك ءونىم نارىعى قالىپتى رەجىمدە جۇمىس ىستەپ كەلەدى. وسىنى ۇمىتپايىق», دەدى ق.سۇلەيمەنوۆ.
ماڭىزدى سالانى جەكەنىڭ قولىنا تاپسىرماعان ءجون
ەكونوميست ماقسات حالىقتىڭ ايتۋىنشا, پرەزيدەنتتىڭ بۇل ماسەلەگە بايلانىستى ايتقاندارى قۇپتارلىقتاي. نەگە دەسەڭىز, اتالعان سالاداعى قاراجات اينالىمى ميللياردتان اسىپ جىعىلادى. مۇنشالىقتى قوماقتى اقشا مەملەكەتكە سالىق تۇرىندە قايتارىلىپ, ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى رەتتەۋگە جۇمسالۋى ءتيىس. ەڭ باستىسى, وڭىرلەردەگى حالىقتىڭ تابىسى بىركەلكى بولماعاندىقتان الىم مولشەرى دە ازاماتتاردىڭ كىرىسىنە ساي بەلگىلەنۋى قاجەت.
«الەم ەلدەرى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىنا جەتۋدى كوزدەگەندىكتەن كادەگە جاراتۋ الىمىنىڭ ماڭىزدىلىعى ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق تۇرعىدان ارتارى انىق. دامىعان ەلدەردە تۇرعىندار ءار تۇرمىستىق قالدىق ءۇشىن قارجىلاي تۇرعىدا ىنتالاندىرىلادى. سول سەبەپتى دە اتالعان مەملەكەتتەردىڭ ەكولوگياسى تازا, تۇرمىسقا جايلى. كادەگە جاراتۋدىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى دا وسىندا. بىزدە دە وسىنى قولعا السا, كوشەدەگى پلاستيكتەردىڭ ماسەلەسىن شەشۋگە بولار ەدى دەپ ويلايمىن. وكم وپەراتورىنا كەلسەك, پرەزيدەنت تۇتاستاي ۋتيليزاتسيالىق الىمدى جوققا شىعارمادى. تەك ونى جەكەنىڭ قولىنان الۋدى, ناقتىراق ايتقاندا, وكم وپەراتورىن تارقاتىپ, بۇل قىزمەتتى ۇكىمەت رەتتەۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتتى. بۇل تۇسىنىكتى, سەبەبى ودان قوماقتى قاراجات تۇسەدى جانە جيناقتالاتىن سوما مەملەكەتكە سالىق رەتىندە قايتارىلۋعا ءتيىس. ەكىنشىدەن, بىزدە بۇل الىمنىڭ مولشەرى حالىقتىڭ تابىسىمەن سايكەس كەلمەيدى. ول راس. ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندەگى حالىقتىڭ تابىسى بىركەلكى ەمەس. الدەقايدا تومەن. وسى تۇرعىدان سالىستىرعاندا ۋتيليزاتسيالىق الىمنىڭ مولشەرلەمەسى بىزدە تىم جوعارى», دەدى م.حالىق.
ساراپشى كەلتىرگەندەي, وسىنىڭ سالدارىنان جاناما تۇردە ەلىمىزدەگى اۆتونارىقتا كولىكتىڭ باعاسى شارىقتاپ, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكا پاركى ەسكىرگەن تەحنيكادان ارىلا الماي تۇر.
