ايشا اپايدىڭ ايناسى

قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, توقسان ءتورت جاستاعى ايشا ابدۋل­لينا بەس قاباتتى بەتون ءۇيدىڭ قا­را­پايىم عانا, قوڭىرقاي, ەكى ءبول­مەلى پاتەرىندە تۇرادى. جۇمات شا­نين اتىنداعى وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنان ءالى كۇنگە دەيىن قول ۇزگەن جوق. جاڭا ءرول تاپسى­رى­لا قالسا, جاسارىپ كەتەدى. قارا شا­ڭىراقتىڭ ۇجىمى قوياردا-قويماي شاقىرىپ الادى. جۇمىسقا دا. جينالىسقا دا. بىلايعى باسقو­سۋ­لارعا دا. ايشا اپايسىز ورتالارى وي­سىراڭقىراپ تۇرادى. ايشا اپاي­دىڭ اۋراسىن ايتساڭىزشى. اينا­لاسىنا اق ساۋلە شاشىپ كەلە جاتادى عوي. اشۋلانۋى اندا-ساندا عانا. كەي­بىرەۋلەر كوپە-كورىنەۋ كول­گىر­سىپ, شىندىق شىرقىراي باستاعان­دا, شىداي المايدى. ء“اي, بولدى ەندى, قويىڭدار” دەيتىنى بار. كەي-كەيدە كوكمىلجىڭدىقتى كوتەرە الماي, كىرتيىڭكىرەپ قالاتىنى جوق ەمەس. ساحنا ونەرىنىڭ ساڭلاق سىنشى­سى اشىربەك سىعاي ءوزىنىڭ “وي ءتو­رىندە – تەاتر” اتتى كىتابىندا اي­شا ابدۋللينا تۋرالى ءمانىستى ماقا­لا جاريالاعان. “ايتۋلى اكتريسا­مەن ساحنا تورىندە بەتپە-بەت كەلمە­گەن اۆتورلار از دەۋگە بولادى. م.اۋەزوۆ, ۆ.شەكسپير, ن.ترەنەۆ, ن.گوگول, ا.وستروۆسكي, ش.قۇ­سايى­نوۆ, ءا.ابىشەۆ, ك.گولدوني, ع.مۇسىرەپوۆ, د.يسابەكوۆ, ى.سا­پار­باەۆ, ت.احتانوۆ, ق.مۇحامەد­جا­نوۆ, س.ءجۇنىسوۆ, و.بوكەي, س.مۇ­قانوۆ, س.احماد سىندى تاعى باسقا قالامگەرلەردىڭ تۋىندىلارىندا كوسىلە قايرات كورسەتكەن اكتريسا ەڭبەگى الدەقاشان تەاتر تاريحىندا التىن ارىپپەن تاڭبالانعان”, – دەپ جازادى اقتاڭگەر قالامگەر. ايشا ابدۋللينانىڭ اتى قازاق تەاترى تاريحىندا التىن ارىپپەن جا­زىلعانى راس. بىراق بۇل بيىككە جەت­پەكتىڭ جولى ءتىپتى دە وڭاي بول­عان جوق. ول الماتىنىڭ قاق ورتا­سىندا, وتكەن عاسىردىڭ ون التىن­شى جى­لىندا دۇنيەگە كەلگەن ەدى. شە­شەدەن جاستاي قالدى. اجەسىنىڭ قو­لىندا ءوستى. تۋعان اناسىنىڭ ءتۇرىن ەلەس­تەتە المايدى. سۋرەتى دە قالماپتى. ارتىستىككە اۋەستىگى, الدەكىم­دەر­دىڭ قىلىق-ق ۇلىقتارىن اينىتپاي سالىپ بەرمەككە بەيىمدىلىگى جاس­تايى­نان-اق جارقىراي كورىنگەن. اجەسىنىڭ قار­سىلىعىنا قاراماستان, الماتىداعى قازاق دراما تەات­رى­نىڭ ارنايى ستۋدياسىنا ءتۇستى. ال­ىپ­تاردان وقىپ-توقىدى. ءتالىم ال­دى, ۇلگىلەرىن ءۇي­رەندى. كۇلاش بايسەيى­توۆا تاعدىرلاس سىڭلىسىندەي سەزىندى. ۇنەمى وبەكتەپ, جول كور­سەتىپ, ءجونىن ايتىپ, جانى قالماي تاربيەلەيتىن ەدى. قۇرمانبەك, قالي­بەك, سەراعا, ەلاعالار, قاپان, ءشا­كەن, كامالدار ساحنا سىرىنا قا­نىقتىردى. كەيىن كۇلاش پەن قۇر­مانبەكتەر وپەرا تەات­رىنا اۋىس­قاندا, قاتتى اڭساي­تىن. ۇستازدا­رىن. 1936 جىلى ءماس­كەۋ­دەگى ون­كۇن­دىكتەن ورالعاندا ءبىر توپ تالانتتى جاس ونەرپازدارمەن ءبىر­گە بەيىمبەت ءمايليننىڭ تاۋ ءىشىن­دەگى كيىز ۇيىندە قوناق بولعانى, ۇلى جازۋشىنىڭ مۇنىڭ ماڭدايىنان يىسكەگەنى كوز الدىندا ءالى. نەسىن ايتاسىز, عاجاپ ەدى عوي سول جىلدار! اشىربەك سىعايدان اسىرىپ ايتا المايسىز-اۋ. ول بىلاي دەپ جازادى: “ۇسىنىلعان رولدەردى ۇلكەن دەمەي, كىشى دەمەي, شىعارماشىلىق شا­بىت­پەن يگەرە بەردى. كۇنشىلدەرگە قىڭ­بادى دا. جەل ءسوز بىتكەندى قۇ­لاعىنا قىستىرمادى. تابيعاتىنان تالانتقا مول, العىر بولمىس العا قاراي ۇمتىلۋدان, ىلگەرى باسۋدان تانبادى. ول قازاق جانە الەم حا­لىقتارىنىڭ كلاسسيكالىق, كەڭەستىك كەزەڭمەن تۇستاس جانە قازىرگى زامان دراماتۋرگيالارى نەگىزىندە قويىل­عان كوپتەگەن سپەكتاكلدەردە جا­راتىلىسى بولەك, تۋما دارىنعا ءتان شەبەرلىكپەن سۋارىلعان, تالاي­لار­دى تاڭداي قاقتىرعان, ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ مەرەيىن كوتەرە تۇسكەن كۇردەلى دە كۇرمەۋى مىقتى سان بەينەلەردى سىعىمداي سومدادى”. ايشا ابدۋللينا العاش ال­ما­تىڭىزدا, كەيىننەن شىمكەنتىڭىزدە سومداعان ساحنالىق بەينەلەر قاتا­رىندا كىمدەر بار ەدى؟ مىنەكيىڭىز, ماڭىز بەرىپ قاراڭىز. اقجۇنىس, بايان, ايمان جانە شولپان, گۇل­چەحرا, حاديشا, فارمون حانىم, دەز­دەمونا, بەاتريچە, ساليحا, ال­تىن, قۇرتقا, ءسارۋار, التىناي, ني­نا, نەسىبەلى, گۇلجان, راۋشان, التىنشاش, قىرمىزى, بانۋ... جۇمات شانين اتىنداعى وب­لىس­تىق قازاق دراما تەاترىنىڭ بۇ­رىنعى ديرەكتورى, بۇگىندە زەينەت­كەر احمەت وتەباەۆپەن بىرگە ايشا اپايدىڭ پاتەرىندە وتىرمىز. ەسكى سەرۆانتتىڭ ۇستىندە ون توعىز جاسار كەزىندە تۇسكەن سۋرەتى ۇلكەيتىلىپ قويى­لىپتى. جاستىق دەگەنىڭىزدىڭ ءوزى سۇلۋلىق ەمەس پە؟! ايشا اپاي ءبىزدىڭ سول سۋرەتكە قاراپ قالعا­نىمىزدى اڭعا­رىپ, اقتارىلا سىر شەرتتى. الماتى­داعى قازاق دراما تەاترىندا ءجۇر­گەندە تالاي-تالاي تالانتتى جىگىتتەر عاشىق بولعان عوي. ايشا سۇلۋ تەك تەاتردى عانا ويلاپ, تەك رولدەردى عانا ويناپ جۇرە بەرىپتى. اينا­لاسىندا قۇرى­لىپ جاتار جىقپىلدى تورلاردى ەلەمەگەن ەكەن. ءوزى وسەك دەگەندى جەككورەتىن. بىرەۋ­لەر ۇدەتىپ بارا جاتسا, بۇرىلىپ كە­تەتىن. تىڭدا­مايتىن. بىرەۋلەردىڭ سىرتىنان ءبىر ءسوز ايتپايتىن. كىسى جامانداپ كور­مەپتى. ءسويتىپ ءجۇر­گەندە, ج. دەيتىن جىگىت ويىن ءبىلدىر­گەن. سۇيەتىنىن سەز­دىرگەن. سوندا عانا ساحناداعى ومىرگە, ونەر دەيتىن وزگەشە الەمگە ەرەكشە ەلىتىپ, ءوزىن ءوزى مۇلدە ۇمى­تىپ كەت­كەنىن, تۇرمىس ماسەلەسىنە ءمانىس اۋ­دارماي جۇرگەنىن ىشتەي مويىنداۋعا ماجبۇرلەنگەن. الگى جىگىت وزگەلەرگە قاراعاندا باتىلداۋ ەكەن. ەشكىم جولاي الماي, باتپاي جۇرگەن ايشاعا ءسوز سالدى. ج. ءبىر كۇنى ايشانى شى­عارىپ سالماق بولدى. رەپەتيتسيادان كەش شىققان ەدى. ەكەۋى دە. ءۇيى اجەپ­تاۋىر الىس­تاتۇعىن. جول-جونەكەي قاباعان يت تۇتقيىلدان ءتيىستى. ءبىر قاراسا, ساحنادا باتىل كورىنەتىن الگى ءارتىس جىگىت قاشىپ بارادى ەكەن. ارسىل­داي ءۇرىپ, جەتىپ كەلگەن ءداۋ توبەت ايشا­نىڭ الدىندا بىردەن باسەڭ تارتىپ, بۇرىلىپ كەتە بارعان. سودان, نەسىن ايتاسىز, تەاترداعى “باتىرلارعا” كوڭىلى قالعان. سول كۇندەردە انۋاربەك جولىقتى. ءمۇل­دە باسقا سالادا قىزمەت ىستەيتىن, جاساندىلىعى جوق, كوپ سويلە­مەي­تىن جىگىت ەكەن. “يتتەن قورىق­پاي­سىڭ با؟” – دەپ ازىلدەدى العاش تا­نىس­قاندا. انۋاربەك باسىن شاي­قاعان. تەاترداعى “عاشىقتاردىڭ” اسەرى بول­دى ما, الدە باسقا دا ءبىراز-ءبىراز كۇنشىلدەردىڭ سەبەبىنەن بە, ايتەۋىر ايشانىڭ اينالاسىندا “اۋا رايى” كۇرت سۋىتىپ سالا بەرگەن. “شىم­كەنتكە مىقتى ارتىستەر كەرەك ەكەن”, – دەستى العاشقىدا. “سەن بارما­عاندا كىم بارادى, ايشا؟” – دەستى ەكىنشىدە. “شىم­كەنت سەنى كۇتىپ وتىر”, – دەستى ۇشىنشىدە. الماتى تەاترىندا ايشانىڭ جۇل­دىزى جارقىراپ تۇرعان جىلدار­تۇعىن. 1943 جىلى “قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى” اتانعان. 1946 جىلى “قۇرمەت بەلگىسى” وردەنىن ومىراۋىنا تاققان. “شىمكەنتكە بارمايمىن!” – دەپ قىرسىعۋعا دا بولار ەدى. باتىلى جەتەر ەدى. ءويت­پەدى. كۇنشىلدىككە بوي الدىرعان بەيباق­تار­مەن باقتالاس بولماقتان بەزىندى. كۇش-قايراتىن, تالانت-دارىنىن تارك ەتكىسى كەل­مەدى. شىمكەنتكە تارت­تى دا كەتتى. “مەن ءوزى ءرول تاڭدامايمىن. مۇن­دا دا ءسويتتىم. ەشكىممەن ۇرىسقان ەمەسپىن. ۇستاسقان ەمەسپىن. اينا­لايىندار, مەنىڭ اينام – ادالدىق. سول ادالدىق دەيتىن اي­ناعا ءبىر قاراپ قويىپ, بوي-باسىمدى تۇزەپ قويىپ, ىشىمنەن ءبىر كۇرسىنىپ الاتىنمىن-داعى, جۇمىسقا كىرىسىپ كەپ كەتە­تىنمىن”, – دەيدى ايشا ابدۋللينا. شىمكەنتتەگى شانين تەاترىنا كەلگەندە ايشا اپايىڭىز قىرىق­تىڭ قىرقاسىنداتۇعىن. ارادا ون جىلدان استام ۋاقىت وتكەن. 1958 جىلى “الماتى كوك­تەمى” اتتى تەاتر فەستيۆالى بولعان. شانين تەاترى اپارعان ءتورت سپەك­تاكلدە دە ايشا ابدۋللينا باستى رولدەردە ويناعان. سول “الماتى كوكتەمى” “ايشانىڭ كوكتەمىنە” اينالعان. قويىلىمداردى دا, ايشا ابدۋللي­نانىڭ رولدەرىن دە مۇحتار اۋەزوۆ, احمەت جۇبانوۆ, تاحاۋي احتانوۆ, قالتاي مۇحامەدجانوۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ سىندى الىپتار جوعارى باعالاعان. ايشا اپايعا “قازاق­ستان­نىڭ حالىق ءارتىسى” اتاعى بەرىلگەن. ويحوي, ول جىلداردا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق قازاق دراما تەاترىنىڭ دا جۇلدىزى جوعارى ەدى-اۋ. ول جىلداردا باس رەجيسسەر عاينيجامال حايرۋلليناتۇعىن. ول جىلداردا شانين تەاترىندا سەيىت دوسماعامبەتوۆ, مۇحتار نايمان­باەۆ, مۇحتار وتەباەۆ, اعمان ىسىرايىلوۆ, وتىزباي جۇمابەكوۆ, جۇمابيكە سەرىكباەۆا سىندى ساڭلاقتار كوپتۇعىن. الپىس جاسقا تولعاندا الدەبى­رەۋ­لەر الەك سالدى. ايشا مەن جۇ­ما­بيكەنى تەاتردان كەتىرۋ كەرەك دەستى. جۇمابەككە شاتاق شىعاردى. ايشا ۇندەمەدى. الماتىعا جولى تۇسكەن. كەنەت مادەنيەت ءمينيسترى جولىعىپ قالدى. حال-احۋال سۇرادى. تەاتردان كەتپەك ويى بارىن ءبىلىپ الدى. سۋىرتپاقتاپ. شىمكەنتكە قايتا ورالسا, انەۋكۇنگى الەك سال­عاندار تولايىم-تۇتاس وزگەرگەن. باسقاشا سايرايدى-اي. ء“ارتىس دەسە, ءارتىس قوي بۇلار”, – دەدى بۇل ىشتەي ك ۇلىپ. اينالاسىنا قاراپ قويىپ. بۇرىنعى مىنەزىنەن اينىمادى. ءرول بەرسە, وينايدى. جۇرت ءتانتى. دۋ-دۋ قول شاپالاقتايدى. ءرول بەر­مەسە, جالىنبايدى. جاعىمپازدان­بايدى. تەاترداعى ورتا بۋىن بار, كەي­ىنگى تولقىن بار, اقىل-كەڭەسىن ايا­مايدى. كۇنى كەشەگى جاس جۇلدىز­دار قۇپيا راقىمبەرديەۆا, ايجان جۇمابەكوۆا, راۋشان سالوۆا, كۇل­شات ەسباي بۇگىندە الدىڭعى بۋىن قاتارىندا سانالادى. ءبارى دە سىي­لاس, سىرلاس. ۇيىنە اپتا ارالاتپاي كەلىپ تۇرادى. ءبىر قاراسا, قاتتى تاڭىرقايدى. ۋاقىت قانداي جۇيرىك. قولى بوساسا, بىشكەككە تارتىپ كەتەدى. وندا قىزى ايگۇل مەن كۇيەۋ بالاسى سەيىت بار. نەمەرەلەرى بار. قىزى كوپ جىل بويى قىرعىز­ستاننىڭ ءارحيۆىن باسقاردى, سەيىت پروفەسسور. ايگ ۇلى جەتپىس جاستان استى. ءالى كىشكەنتاي كەزىندەگىدەي كورەدى. ايشا اپاي. ايتپاقشى, بيىلعى ناۋرىز مەيرامىنىڭ الدىندا وڭتۇستىككە ەلباسى كەلگەن. كوكساراي سۋ رەت­تە­گىشىنىڭ العاشقى كەزەگىن اشقان. شىم­كەنتتەگى كەراموگرانيت زاۋى­تىن كورگەن. سونسوڭ وبلىستىق في­لارمونيانىڭ جاڭا عيماراتىن ارالاعان. بۇل باياعىدا, الماتىدان وسىندا اۋىسقاندا قازاق دراما تەاترى ەدى-اۋ. ايشا اپاي باستاعان ونشاقتى ونەر يەسى (اراسىندا ءسىزدىڭ ءتىلشىڭىز دە بار) سول فيلارمونيانىڭ عاجاپ زالىندا, پرەزيدەنتتىڭ قولىن ال­عان. ايشا اپايىمىز: “اينالايىن! مەنىڭ جاسىم توقسان تورتتە. اناڭ ءتىرى بولعاندا, ماڭدايىڭنان كۇندە يىسكەيتىن ەدى عوي. اق ماڭدايىڭنان يىسكەيىنشى!” – دەدى. ەلباسىمىز قاتتى تولقىپ, باسىن ءيدى. ايشا اپاي جانارى جاساۋراپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماڭدايىنان ءسۇيدى. ءبىز بۇل ماقالامىزدى “ايشا اپاي­دىڭ ايناسى” دەپ اتادىق. اي­تۋلى اكتريسانىڭ ءوزى مەڭزەگەندەي, ايشا اپايدىڭ ايناسى – ادالدىق. ونەرگە ادالدىق. ومىرگە ادالدىق. ادامدىققا ادالدىق. تەاترعا ادال­دىق. ساحناعا ادالدىق. ايشا اپايى­ڭىز وسى كۇنگە دەيىن ادالدىق اينا­سىنا قاراپ بوي تۇزەيدى. وي تۇزەيدى. انە, ول وبلىستىق تەاترعا قاراي باياۋ اياڭداپ كەتىپ بارادى. وزىنەن-ءوزى ك ۇلىمسىرەپ قويادى. مارحابات بايعۇت. شىمكەنت.