قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ رەسەيلىك عىلىمي قوعامداستىق دەگدارلارىنىڭ الدىندا بەدەلدى ءمىنبەردەن العاش رەت جۇرتشىلىق نازارىنا «مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعىن قۇرۋ تۋرالى جوبانى» (مەو) ۇسىنعانىنا 20 جىل تولىپ وتىر.
كسرو ىدىراعاننان كەيىنگى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە قالىپتاسقان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق بايلانىستار ءجىبى بىرت-بىرت ءۇزىلىپ, ءتىپتى, اسكەري قاقتىعىسقا دەيىنگى كوپتەگەن جانجالدار پايدا بولعان تۇستا, مۇنىڭ ايتارلىقتاي ۇلكەن وقيعا بولعانىن بۇگىندە ءبىز جاقسى تۇسىنەمىز. ادامدار ۇلتارالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى ءبىر-بىرىنەن ىرگە اجىراتۋعا دەيىن بارسا, وسىنىڭ سالدارىنان بوسقىندار دا پايدا بولىپ, ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى دە كۇرت قۇلدىراپ كەتتى. سول كەزدەرى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر ءوزدەرىنىڭ اراسىنداعى كوپتەگەن قارىم-قاتىناس پروبلەمالارىن شەشۋ جولىندا ايتارلىقتاي قاراما-قايشىلىقتارعا دا باردى. ال ولارعا ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ مۇلدە جاڭا ستراتەگياسىن قۇرىپ, وزگەرىسكە ۇشىراعان گەوساياسي شىندىققا سايكەس كەلەتىن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ قاعيداتتى تۇرعىدان مۇلدەم جاڭا تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋ قاجەت بولدى.
1994 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا وتكەن ممۋ-دەگى تاريحي كەزدەسۋدىڭ قاتىسۋشىسى بولا وتىرىپ, مەن وسىناۋ باتىل دا ادۋىندى ينتەگراتسيالىق جوباعا قاتىستى تاڭدانىستارىن جاسىرا الماعان بەلگىلى رەسەي عالىمدارىنىڭ بەت-جۇزدەرىن كوردىم. بەينەلەپ ايتقاندا, بۇل قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بولاشاققا كورەگەن كوزقاراسى ەدى. الەم تاريحىندا عالامات كورىپكەلدىك وراسان ءرول اتقاراتىنىن دا اتاپ وتكەن ءجون. ساياساتكەردىڭ ويى مەن ەرىك-جىگەرى ۋاقىتتان وزىپ, قورشاعان الەمدى وزگەرتە, قالىپتاسقان ستەرەوتيپتەردى بۇزا وتىرىپ, ءمۇمكىندىكتىڭ شەگىن كەڭەيتە الادى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ باستاماسىنىڭ قۇندىلىعى ءوزىنىڭ زامانداستارىنا قاراعاندا, كوپ نارسەنى كورە بىلۋىنە بايلانىستى بولىپ وتىر. ەلباسىنىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋ جانە تەرەڭدەتۋ باعىتىنداعى ۇسىنىسى پوستكەڭەستىك ءومىر شىندىعىنا قاتىستى سىن-قاتەرلەرگە ءتيىمدى جاۋابى بولىپ تابىلدى. اسا قيىن جاعدايلاردا قازاقستان باسشىسى ءوزىن تەك اسا كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە عانا ەمەس, سونداي-اق, ويشىل-ستراتەگ رەتىندە دە كورسەتە ءبىلدى.
سول كۇنى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ماسكەۋ مەرياسىندا ىسكەر توپتار الدىندا ءسوز سويلەپ, سودان كەيىن جۋرناليستەردىڭ ورتالىق ۇيىندە جەتەكشى رەسەي باق-تارى باسشىلارىمەن دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى.
بۇل كەزدەسۋلەرگە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدەگى جاعدايلار تۋرالى تولىق اقپاراتتارعا يە تالاسسىز كاسىپقويلار جينالدى. تانىمال ساراپشىلار, جەتەكشى ەلەكتروندى جانە ءباسپاسوز ماسسمەديانىڭ رەداكتورلارى پرەزيدەنتتىڭ ەمەۋرىنىنەن-اق ونىڭ ينتەگراتسيالىق يدەياسى مەن ءتۇبەگەيلى جاڭالىعىنىڭ ءمانىن اينا-قاتەسىز ءتۇيسىندى. سوندىقتان دا بولار, اۋديتوريانىڭ بۇل يدەياعا قىزىعۋشىلىعى جەدەل ارتا ءتۇستى. سول ساتتە مەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزىنىڭ يدەياسىن جەتكىزۋگە قاجەتتى جالعىز عانا دۇرىس جولدى ءدال تابا بىلگەنىن بۇكىل بولمىس-بىتىمىممەن ايقىن سەزىندىم. وسىلايشا بۇكىل جينالعاندار اتالعان تاقىرىپتاعى اشىق اڭگىمەگە كوشتى. بۇل سول كەزدەگى جاڭا تاۋەلسىز مەملەكەتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس قانداي باعىت الادى دەگەن تۇرعىداعى ءبۇكىل قوعامدى تولعاندىرعان ءوتكىر ماسەلە ەدى. وسى كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىعى تاريحي وقيعاعا كۋاگەرلەر بولىپ وتىرعاندارىن ناقتى ءتۇسىندى. ال بۇل ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ «وركەنيەتتى اجىراسۋ يدەولوگياسى» سەكىلدى حاوستى الماستىراتىن قازىرگى زامانعى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ناقتى جيناقتالعان جانە ويلاستىرىلىپ نەگىزدەلگەن يدەيانى بەلسەندى ىلگەرىلەتۋدىڭ باسى بولاتىن. رەسەي باق-تارى جەتەكشىلەرىنىڭ كوپتەگەن جىلدار بويى قالىپتاسقان زور تاجىريبەلەرى مەن سەزىمتالدىعى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تاريحي باستاماسىن لايىقتى دەڭگەيدە باعالاۋعا مۇمكىندىك بەردى.
1994 جىلدىڭ 8 ماۋسىمىندا ەۋرازيالىق وداق (ەاو) جوباسى باس رەداكتورى بەلگىلى ساياساتتانۋشى جانە باسپاگەر ۆيتالي ترەتياكوۆ بولعان سول كەزدەگى تانىمال جانە ىقپالدى «نەزاۆيسيمايا گازەتادا» جاريالاندى. وسى جاريالانىمنىڭ ارقاسىندا جوبا ناقتى تالداۋ مەن جان-جاقتى تالقىلاۋلارعا قولجەتىمدىلىك الىپ, ساياساتكەرلەر, عالىمدار, ديپلوماتتار, شىعارماشىل ينتەلليگەنتسيا وزدەرىنىڭ ۇنقوسۋلارىن گازەتكە جولداپ جاتتى.
ەاو جوباسى 1994 جىلدىڭ 14 ماۋسىمىندا رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ پارلامەنتتەگى فراكتسياسى مەن رەسەي ءسىم-ءىنىڭ ديپلوماتيالىق اكادەمياسى ءبىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان «ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ پەرسپەكتيۆالارى» دەپ اتالعان ءدوڭگەلەك ۇستەلدە, 18 ماۋسىمدا «ەۋرازيالىق قوعامداستىق: ءارتۇرلىلىكتەگى ورتاقتىق» كونفەرەنتسياسىندا, 5 شىلدەدە مەمدۋمادا ءوتكەن «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنىڭ پايدا بولۋى, ونىڭ قازىرگى جاعدايى مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارى» تاقىرىبىنداعى پارلامەنتتىك تىڭداۋدا تالقىلاندى. بۇل شارالارعا قاتىسۋشىلار, پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ورنىقتىرۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارىن كەيدە, ءتىپتى, قاراما-قايشى تۇرعىدا كورگەندەرىنە قاراماستان, ەاو جوباسى سول كەزدە ۇسىنىلعان ينتەگراتسيالىق يدەيالاردىڭ ءىشىندەگى اسا نەگىزدەلگەنى ەكەندىگىمەن كەلىسۋگە ءماجبۇر بولدى. ويتكەنى, ەاو قۇرۋ كوپشىلىككە ايتارلىقتاي وڭتايلى كورىندى, سەبەبى, بۇل يدەيا تمد ەلدەرى تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ تىلەك-تالاپتارىنا جاۋاپ بەردى.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ پايىمىنشا, مەملەكەتتەردىڭ ەۋرازيالىق وداعى ءار قاتىسۋشى ەلدىڭ ۇلتتىق-مەملەكەتتىك مۇددەسى جۇزەگە اسىرىلاتىن تەڭ قۇقىلى تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ وداعى بولۋى ءتيىس جانە ارقايسىسىنىڭ جيىنتىق الەۋەتى تولىقتاي پايدالانىلۋى قاجەت. بۇعان قوسا, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنان ايىرماشىلىعى, بىرلەسۋ نەگىزى باسقا ەمەس, ەكونوميكالىق ءوزارا بايلانىستار بولۋى شارت.
ەاو ەلدەرىنىڭ نارىقتىق جاڭعىرتۋلار جۇرگىزۋدەگى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى قادامدارى ۇيلەسىمدىلىگىمەن ءارى الەمدىك ەكونوميكالىق جۇيەگە ورتاق كىرىگۋىمەن ەرەكشەلەنۋى كەرەك. مۇنداي مىندەت ءوڭىر مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق, كەدەندىك, ساۋدا جانە الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق كەڭىستىك قۇرۋ جولىمەن جۇزەگە اسۋى ءتيىس. ەاو-نى رەسىمدەۋ ەگەمەندىككە نۇقسان كەلمەيتىندەي, مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسپاۋ, ءوز ەلىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىم ءتارتىبىن ايقىنداعان ءار حالىقتىڭ قۇقىنا قۇرمەتپەن قاراۋ جاعدايىندا جۇرگىزىلۋى كەرەك. ينتەگراتسياعا پراگماتيكالىق كوزقاراس, ەكونوميكالىق ماقساتكەرلىك پەن ءبىرلەستىكتىڭ ەركىندىگى بولۋى قاجەتتىگى ەاو قالىپتاستىرۋداعى باسىم قاعيداتتار رەتىندە مويىندالۋى ءتيىس-ءتىن.
ەۋرازيا مەملەكەتتەرى ينتەگراتسياسىنىڭ باستى ماقساتتارى رەتىندە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ءوڭىردى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. سونداي-اق, جوبادا ەاو-دا ەۋروپالىق وداق ۇلگىسىندەگى ۇلتۇستىلىك ورگان قۇرىلاتىنى اتاپ وتىلسە, ول مەملەكەتتەردىڭ ءتۇرلى سالالارداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستارىن رەتتەۋ فۋنكتسياسىن وزىنە الۋى ءتيىس بولدى.
ەۋرازيالىقتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار مەن تەورەتيكتەرى – پ.ن.ساۆيتسكي, گ.ۆ.فلوروۆسكي, ن.س.ترۋبەتسكوي, گ.ۆ.ۆەرنادسكي, س.م.سولوۆەۆ, ل.ن.گۋميلەۆ – ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ ورتاقتىعىن تابيعاتتىڭ ءوزى ايقىنداپ بەرگەن دەپ ەسەپتەسە, ونىڭ تاريحي دامۋىنداعى شەشۋشى نەگىزدى تابيعي-گەوگرافيالىق جانە الەۋمەتتىك-مادەني فاكتورلاردىڭ ءوزارا تىعىز ءىس-قيمىلىنان كوردى. ەۋرازياشىلاردىڭ سەنىمىنشە, ەۋرازيا حالقى باسەكەلەستەر ەمەس, كەرىسىنشە, وداقتاستار. ويتكەنى, ناق وسى ەۋرازيا كەڭىستىگىندە حالىقتار باۋىرلاستىعى بۇرىن ەشقايدا كەزدەسپەگەن دەڭگەيدە قانات جايسا, ولاردىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني بىرلەستىكتەرگە دەگەن ۇمتىلىستارى دا سول دەڭگەيدە كورىنىس تاپتى. گ.ۆ.ۆەرنادسكيدىڭ مەملەكەت قۇراۋشى ۇدەرىستەر تۋرالى تەورياسىنا سۇيەنەتىن بولساق, ەلدەردىڭ ەۋرازيا كەڭىستىگىندە ءوزارا پايدا مەن ەركىندىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن بۇكىلەۋرازيالىق بىرلەستىگى پايدا بولاتىنى شىعار كۇندەي اقيقات.
قازىرگى ءومىر شىندىعى جاعدايىندا قازاقستان باسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەاو قۇرۋ يدەياسى ەۋرازيالىقتىڭ ءىس ءجۇزىندەگى جاڭا كەزەڭىنىڭ باستاۋى بولدى. بۇل ورايدا, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەكشە ەڭبەگى مىنادا: ول ەۋرازيالىق تەورياسىن ساياسي تاجىريبە ارقىلى كۇشەيتۋگە قول جەتكىزىپ, سول ارقىلى ەۋرازيالىق تۇجىرىمداماسىن ومىرگە قابىلەتتى جانە ءتيىمدى ەتە ءتۇستى. وسىلايشا, قازاقستان پرەزيدەنتى ۇسىنعان ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ستراتەگيا حح عاسىردا ءتۇرلى قۇرلىقتاردا جۇزەگە اسىرىلعان ءوڭىرلىك ينتەگراتسيالاردىڭ الەمدىك ۇلگىلەرىنە نەگىزدەلدى. ەاو جوباسى ينتەگراتسيالىق مودەلدىڭ الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان مويىندالعان كلاسسيكالىق ۇلگىسىنە دە ارقا سۇيەدى. بۇل مودەلدى ينتەگراتسيالىق ەۆوليۋتسيا تەورياسىنىڭ اۆتورى, امەريكالىق ەكونوميست ب.بالاشا ءوزىنىڭ ارقاۋلى ەڭبەگى – «ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ تەورياسى» (1961 ج.) كىتابىندا ۇسىنعان بولاتىن. ب.بالاشا حالىقارالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانىڭ بەس فورماسىن ءبولىپ كورسەتتى: ەركىن ساۋدا ايماعى, كەدەن وداعى, ورتاق نارىق, ەكونوميكالىق وداق جانە تولىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا.
ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا يدەياسى 1995 جىلدىڭ 20 قاڭتارىندا بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەيدىڭ كەدەن وداعى تۋرالى كەلىسىم جاساسۋىمەن پراكتيكالىق تۇرعىدا جۇزەگە اسىرىلسا, وعان 1996 جىلى قىرعىزستاننىڭ, 1999 جىلى تاجىكستاننىڭ قوسىلۋىمەن قازىعى بەكي ءتۇستى. 1996-1998 جىلدارى كەدەن وداعى تۋرالى كەلىسىمدى دامىتۋ ماقساتىندا تاعى دا بىرقاتار مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر قابىلداندى. بىراق ولار جۇمىس ىستەپ جارىتپادى, ويتكەنى, سول كەزدەرى دەزينتەگراتسيالىق ءۇردىستەر ءالى دە ايتارلىقتاي كۇشتى بولاتىن.
1999 جىلدىڭ 26 اقپانىندا كەدەن وداعى جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك تۋرالى شارتقا قول قويىلدى, بىراق ورتاق سىرتقى شەكاراسى مەن ورتاق باسقارۋ جۇيەسى بار ءبىرتۇتاس كەدەن اۋماعىن قالىپتاستىرۋ جوسپارى تاعى دا جۇزەگە اسپادى. سوندىقتان 2000 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدەگى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر بارىسىن ءتيىمدى ينتەگراتسيالىق مودەلدەردى تاجىريبەلەر مەن قاتەلىكتەر ارقىلى ىزدەۋ ۋاقىتى بولدى دەپ سيپاتتاعان ءجون.
ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ تاعدىرشەشتى كەزەڭى 2000 جىلعى 10 قازاندا استانادا بەس مەملەكەت باسشىسىنىڭ (بەلارۋس, قازاقستان, قىرعىزستان, رەسەي جانە تاجىكستان) ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىق (ەۋرازەق) – ناقتى جازىلعان فۋنكتسيالىق قۇرىلىمدارى مەن قىزمەتىنىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى, انىق تا ايقىن ماقساتتارى بار حالىقارالىق ۇيىم قۇرۋى بولدى. ەۋرازەق جانىنداعى باقىلاۋشى مارتەبەسىن ارمەنيا, مولدوۆا جانە ۋكراينا الدى. 2006-2008 جىلدارى قوعامداستىق قۇرامىنا وزبەكستان ەندى. قوعامداستىق ءوزىنىڭ اياسىندا كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك (بەك), سونداي-اق, ەۋرازەق-ءتىڭ الەمدىك ەكونوميكا مەن حالىقارالىق ساۋدا جۇيەسىنە ينتەگراتسيالانۋىن ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا قۇرىلعان بولاتىن. قوعامداستىق ەلدەرى قىزمەتىنىڭ ستراتەگيالىق باعىتى ولاردىڭ ىرعاقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن, تابيعي, ەكونوميكالىق, عىلىمي جانە ادامي الەۋەتىنىڭ جيىنتىعىن ءتيىمدى پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. بۇل قوعامنىڭ پروگرەسسيۆتى دامۋى مەن ادامي ءارى بيولوگيالىق رەسۋرستارىن قامتاماسىز ەتىپ, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز تۇرعىندارىنىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءوسۋى مەن ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيلەرىن جوعارىلاتادى.
ەۋرازەق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلعان ساتتەن بەرى 13 جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. وسى ۋاقىتتىڭ بارىندە ول الدىنا قويىلعان مىندەتتەردىڭ ءبارىن تابىستى ورىنداپ كەلەدى. ءوز قىزمەتىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە-اق قوعامداستىق كاسىپورىندار مەن ۇيىمدار اراسىنداعى ىسكەرلىك بايلانىستاردىڭ تەرەڭدەۋىن قامتاماسىز ەتتى. ەركىن ساۋدا ايماعىنىڭ ارقاسىندا قوعامداستىق قۇرىلعان سەگىز جىل ىشىندە ەۋرازەق ەلدەرى اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا-ساتتىق كولەمى ءتورت ەسەدەن استامعا ءوستى. وسى تابىستار ناتيجەسىندە 2010 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بەلارۋس, قازاقستان جانە رەسەي اراسىنداعى كەدەن وداعى قىزمەتىنە كىرىسىپ, 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن ول بارلىق حالىقارالىق ستاندارتتار بويىنشا تولىق ءپىشىندى رەجىمدە جۇمىس ىستەي باستادى. وسى كەزەڭدە قوعامداستىقتىڭ بەس مۇشەسىنىڭ ۇشەۋى كەدەن وداعىنا ءوتتى. بۇل ۇدەرىس تەڭ دەڭگەيلى ينتەگراتسيانىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس جۇزەگە استى. ءسويتىپ, كەدەن وداعىنىڭ تولىق ءپىشىندى جۇمىسى كووپەراتسيالىق بايلانىستاردىڭ كەڭەيۋىنە, كاسىپورىندار مەن تۇرعىنداردىڭ شىعىندارىن جانە قارجىسىن قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ءناتيجەسىندە, مۇشە ەلدەردىڭ ءوزارا تاۋار اينالىمى 2010 جىلى 29 پايىزعا, 2011 جىلى – 34, ال 2012 جىلى 7,5 پايىزعا ءوستى.
كەدەن وداعى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ازاماتتارىنا نە بەردى دەگەنگە كەلەتىن بولساق, بۇگىندە قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى 7,5 مىڭ شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان شەكارادا مىڭداعان رەسەيلىك جانە قازاقستاندىق كەدەنشىلەردىڭ قاجەتى بولماي قالدى. وسىنىڭ ارقاسىندا شەكارالاس وبلىستاردىڭ ميلليونداعان ادامى (رەسەي جاعىنان 26 ميلليون تۇرعىنى بار 12 ءوڭىر, قازاقستان جاعىنان 6 ميلليونداي تۇرعىنى بار 7 ءوڭىر) كەدەندىك رەسىمدەردى ورىنداماي-اق شەكارانى ەركىن كەسىپ ءوتىپ ءجۇر. بۇل ءۇش ەلدىڭ ءبىرتۇتاس كەدەن اۋماعى ىشىندە ەركىن قوزعالىستاعى تاۋارلار تۋرالى ايتپاعاننىڭ وزىندە كەدەن وداعىنىڭ باستى تابىستارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.
ينتەگراتسياداعى ايتارلىقتاي سەرپىنگە 2010 جىلى قول جەتكىزىلدى. رەكوردتى قىسقا مەرزىم ىشىندە – بار-جوعى ءبىر جىل بەدەرىندە – جوعارى كاسىبي دەڭگەيدە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى قالىپتاستىراتىن 17 نەگىزگى كەلىسىمدەر پاكەتى دايىندالدى. بۇل تاراپتاردىڭ ۆيتسە-پرەمەرلەرى, مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ باسشىلارى اپتا سايىن بەينەكونفەرەنتسيالاردىڭ كومەگىمەن ارقاۋلى قۇجاتتاردى سايكەستەندىرگەن وتە كۇردەلى دە جانكەشتى جۇمىستار كەزەڭى ەدى. ونىڭ ۇستىنە, مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءار كەلىسىمنىڭ سوڭىنا ونى جاساۋدا جەكە جاۋاپكەرشىلىك ارقالاعان ۆيتسە-پرەمەرلەر مەن مينيسترلەر بەكىتىلگەن بولاتىن. بۇل قۇجاتتاردى ساراپشىلار دەڭگەيىندە ۇيلەستىرۋدىڭ كوپتەگەن ايلارعا سوزىلاتىن ادەتتەگى ارەكەتتەرىنەن ارىلۋعا دا ءمۇمكىندىك بەردى. وسىلايشا مەملەكەت باسشىلارى 17 كەلىسىمنىڭ بارىنە 2010 جىلدىڭ قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا قول قويىپ ۇلگەرسە, 2011 جىلى تولىقتاي راتيفيكاتسيالاندى. 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان بەك-ءتى قۇرۋدىڭ پراكتيكالىق كەزەڭى باستالسا, ول تولىق پىشىندە 2015 جىلدان باستاپ جۇمىس ىستەۋى ءتيىس.
2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان كەدەن وداعى مەن بەك-ءتىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ۇلتۇستىلىك رەتتەۋشى ورگانى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا قىزمەتىنە كىرىستى.
بۇل جەردە بيزنەس پەن تۇرعىندار ءۇشىن نەگىزگى ءرولدى ۇيىمداستىرۋشى قۇرىلىمدار رەتىندە كەدەن وداعى مەن بەك-ءتىڭ وزدەرى عانا ەمەس, ءبىرتۇتاس نارىق قۇرۋمەن بايلانىستى ساۋدا-وندىرىستىك ۇدەرىستەر مەن زاڭنامالىق وزگەرىستەر اتقارادى. وسىلايشا, كاسىپورىنداردىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتەرى كۇشەيىپ, مەملەكەتارالىق وندىرىستىك جانە ساۋدا بىرلەستىكتەرى, بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىلادى. ءۇش ەلدىڭ ءبىرتۇتاس نارقى ءوزارا جانە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار مەن يننوۆاتسيالار ءۇشىن تارتىمدىراق بولا تۇسەدى, كاسىپكەرلەر ەكونوميكانى جەدەل دامىتۋ مەن جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قوسىمشا رەسۋرستارعا يە بولادى. سونداي-اق, بەك-كە مۇشە ەلدەردىڭ وراسان زور ترانزيتتىك الەۋەتى بۇرىنعىدان دا تيىمدىرەك پايدالانىلادى. ازاماتتار ءۇشىن ترانسشەكارالىق بايلانىستار ايتارلىقتاي جەڭىلدەپ, ولار وزدەرىنىڭ كۇش-جىگەرلەرى مەن ەڭبەك ماشىقتارىن ەڭبەكتىڭ ورتاق نارقىنا سالا الادى. بۇل ارادا ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ زاڭمەن قورعالاتىنىن, ولارعا جانە ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە ءمىندەتتى مەديتسينالىق جانە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتتەرى قولجەتىمدى بولاتىنىن اتاپ كورسەتكەن ءجون.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ 2011 جىلدىڭ 25 قازانىندا «يزۆەستيا» گازەتىندە جاريالانعان «ەۋرازيالىق وداق: يدەيادان بولاشاقتىڭ تاريحىنا» دەپ اتالاتىن ىرگەلى ماقالاسىندا: «كەدەن وداعى – بۇل ينتەگراتسيانىڭ بۇكىل تمد كەڭىستىگىندەگى شىن مانىندە العاشقى ەرىكتى جانە تەڭ قۇقىلى فورماسى. ول ەلدەرىمىز تاريحىندا تۇڭعىش رەت حالىقتارىمىزدى ءوزارا قۇرمەت, ۇلتتىق بولمىس-ءبىتىمدى ساقتاۋ مەن ورتاق بولاشاقتىڭ بولشەكتەنبەيتىنىن سەزىنۋ نەگىزىندە جاقىنداستىرادى. كەدەن وداعىنىڭ بەك-كە, ۋاقىت وتە كەلە, مەن بۇعان ناقتى سەنىمدىمىن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا بىرىزدىلىكپەن ترانسفورماتسيالانۋى ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ءۇشىن قۋاتتى ىنتالاندىرۋشى كۇش بولىپ قانا قويماي, ەلدەرىمىزدى جاھاندىق الەمدە جەتەكشى شەپتەرگە شىعارادى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ يادروسى دەپ رەسەي مەن قازاقستاندى اتاپ ايتقان ءجون, ول ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز باسشىلارىنىڭ شەشىمدى ينتەگراتسيالىق ءىس-قيمىلدارىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە استى. ونىڭ ۇستىنە, ۆ.ۆ.پۋتين مەن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەكونوميكالىق پراگماتيزم, تەڭدىك, ءوزارا پايدا جانە ءار ەلدىڭ مۇددەسىنە قۇرمەت قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە كوزقاراستارى ءىس جۇزىندە وتە-موتە ۇقساس. ماسەلەن, رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ۆ.پۋتين 2013 جىلدىڭ ءشىلدەسىندەگى ن.ءا.نازارباەۆپەن استاناداعى كەزدەسۋىندە بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: «ءسىز, ءىس جۇزىندە, ءبىزدىڭ كەدەن وداعىنىڭ نەگىزىن سالۋشى – اكەسىز, بۇل ءسىزدىڭ يدەياڭىز بولاتىن جانە ءبىز ونى دايەكتىلىكپەن دامىتىپ كەلەمىز. مۇنىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ينتەگراتسيا باعىتىنداعى ەڭ ۇلكەن قادام ەكەنى ءسوزسىز. جانە ءبىز قازىر ونىڭ تيىمدىلىك بەرە باستاعانىن ايقىن سەزىنىپ وتىرمىز». بۇگىنگى تاڭدا جۇكتەمەنى سىرتقى سۇرانىس ەمەس, كەدەن وداعىنداعى ىشكى سۇرانىس قامتاماسىز ەتۋدە. بۇل ءۇش ەلدىڭ ءتۇرلى ونەركاسىپ سالالارىندا, اۋىل شارۋاشىلىعىندا, قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ايقىن كورىنىس تاۋىپ وتىر. بەلارۋس پەن قازاقستاننىڭ «ۇشتىك» شەڭبەرىندەگى ساۋداسىنىڭ ۇلەس سالماعى ۇلعايىپ كەلەدى. كەدەن وداعى جۇمىس ىستەي باستاعان ۋاقىتتا ءوزارا ساۋداداعى شيكىزات رەسۋرسىنىڭ ۇلەسى 40 پايىزدان 33 پايىزعا دەيىن تومەندەدى, ياعني تاۋار اينالىمىنىڭ قۇرىلىمى جاقساردى.
بۇعان قوسا, كەدەن وداعى مەن بەك-ءتىڭ باستى ءمانى – بۇل ءۇش ەل الەۋەتىن بىرىكتىرۋدەن سينەرگيالىق تيىمدىلىك الۋ, ياعني بىرگە جۇمىس ىستەي وتىرىپ, ارقايسىسىنىڭ جەكەدەن گورى كوبىرەك تيىمدىلىك الۋى دەگەن ءسوز. سالاارالىق بالانستىڭ ەسەبىنە سايكەس, 10 جىلداعى ينتەگراتسيالىق جيىنتىق تيىمدىلىك كەدەن وداعىنا مۇشە ءار ەل ءۇشىن ءىجو-ءنىڭ قوسىمشا 17 پايىزدان 20 پايىزعا دەيىنگى ءوسىمىن قۇراۋى مۇمكىن. تۇتاستاي العاندا, ونىڭ جالپى سوماسى شامامەن, 700 ملرد. دوللاردى قۇرايدى.
اسا وتكىر پروبلەمالاردى شەشكەن جاعدايدا قوعامداستىقتا ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرى جاسالاتىنىن اتاپ كورسەتەمىن. ماسەلەن, 2009 جىلى قوعامداستىققا مۇشە مەملەكەتتەر تاراپىنان الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىستى ەڭسەرۋ بويىنشا قابىلدانعان بىرلەسكەن ءىس-شارالار جوسپارى تابىستى ورىندالعانىن ايتۋعا بولادى. سونداي-اق, وسى ماقساتتاردا ەۋرازەق-تىڭ داعدارىسقا قارسى قورى مەن جوعارى تەحنولوگيالار ورتالىعى قۇرىلعان-تىن.
ەۋرازەق حالىقارالىق ءمارتەبەگە يە جانە بۇۇ-نىڭ باقىلاۋشىسى بولىپ تابىلادى. ەۋرازەق-تىڭ بىرلەسىپ بىرقاتار ماڭىزدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان باستى حالىقارالىق ارىپتەستەرى قاتارىندا بۇۇ ەەك, ەسكاتو, يۋنيدو, يۋنەسكو, بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى, ماگاتە, ميگراتسيا جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىم, ورتالىق ازيا ەلدەرى ەكونوميكاسى ءۇشىن ارنايى باعدارلاما, ءدۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى, ەقىۇ, ەو وكىلدىگى, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس بار. تمد, ۇقشۇ, شىۇ سەكىلدى ءوڭىرلىك قۇرىلىمدارمەن ىنتىماقتاستىق تا ەرەكشە ورىن الادى.
قوعامداستىقتىڭ جالپىقۇقىقتىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ بويىنشا مىندەتتەرىن ورىنداۋدا ەۋرازەق پارلامەنتارلىق اسسامبلەياسىنىڭ دا الار ورنى ايتارلىقتاي. 2012 جىلدىڭ قاڭتارىندا قوعامداستىق پەن كەدەن وداعىنداعى ەكونوميكالىق تالاستاردى شەشۋ ءۇشىن ەۋرازەق-تىڭ جاڭا سوتى قۇرىلدى.
قوعامداستىق ەلدەرى بىرلەسىپ مەملەكەتارالىق ماقساتتى باعدارلامالار جاساۋدا جانە ولار تابىستى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ەۋرازيا دامۋ بانكى مەن ەۋرازيالىق ءىسكەرلەر كەڭەسى بەلسەندى جۇمىس ءىستەپ تۇر. ساۋدا-ەكونوميكالىق ينتەگراتسياداعى تابىستارمەن قاتار, الەۋمەتتىك, ەڭبەك جانە ميگراتسيا ساياساتى, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, سپورت جانە ەكولوگيا سالالارىنداعى الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق بلوكتىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرى دە جەمىستى شەشىلىپ كەلەدى.
«ەاو قۇرۋ جوباسىندا» ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمداردى قالىپتاستىرۋدا ەۋرووداقتىڭ تاجىريبەسىن پايدالانۋ قاراستىرىلعانىن اتاپ كورسەتكەن ءجون. ماسەلەن, ەو-دا سوڭعى كەزدەرى ۇلتۇستىلىك ورگانداردىڭ قىزمەتىمەن, ينستيتۋتتىق جانە فۋنكتسيالىق پروبلەمالارمەن, سونداي-اق, ەو-نىڭ كەڭەيۋىمەن جانە بۇل وداقتاعى ىشكى ميگراتسيامەن بايلانىستى ايتارلىقتاي قيىندىقتار بوي كورسەتىپ وتىر. وسىنىڭ بارلىعى ەۋرازەق, كەدەن وداعى جانە بەك قۇرۋ بارىسىنداعى پراكتيكالىق جۇمىستاردا جان-جاقتى ەسكەرىلدى. ونىڭ ۇستىنە, ەو تاجىريبەسى سىني سۇزگىدەن وتكىزىلىپ, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدە قالىپتاسقان جاعدايلارعا بەيىمدەندىرىلدى.
2011 جىلدىڭ 18 قاراشاسىندا ءۇش ەل پرەزيدەنتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويدى. بۇل قۇجاتقا سايكەس, تاياۋداعى ينتەگراتسيالىق مىندەت كەدەن وداعى مەن بەك-ءتىڭ الەۋەتىن تولىق جۇزەگە اسىرۋ, ال ودان ءارى وسى نەگىزدە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل وداقتا نارىقتار عانا ەمەس, سونداي-اق, مۇشە ەلدەر ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپارلارى مەن پەرسپەكتيۆالارى دا بىرىكتىرىلەتىن بولادى. جاڭا بىرلەستىك عىلىم جانە ءبىلىم سالالارىنداعى تەحنولوگيالىق, مودەرنيزاتسيالىق, يننوۆاتسيالىق كووپەراتسيانىڭ ءتيىمدىلىگى ءۇشىن قوسىمشا مۇمكىندىكتەر اشادى دەپ كۇتىلۋدە.
تاعى دا قايتالاپ ايتاتىن بولسام, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدى گەوساياسي مەگاجوبا – پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ وسىدان 20 جىل بۇرىن مالىمدەگەن ەۋرازيالىق جوبا – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا جوسپارلى نەگىزدە جەتەلەپ كەلەدى. ءۇش مەملەكەت باسشىسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتقا وسى جىلى-اق قول قويۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇل جەردە ەۋرازەق پەن ونىڭ اياسىندا قۇرىلعان ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدار بارلىق تمد ەلدەرى مەن باسقا دا شەكارالاس مەملەكەتتەر ءۇشىن اشىق ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ابزال. كەدەن وداعىنا كىرۋ تۋرالى رەسمي ءوتىنىمدى قىرعىز رەسپۋبليكاسى 2011 جىلى بەردى. بۇل ەلدىڭ كەدەن وداعى مەن بەك-كە قوسىلۋى تۋرالى «جول كارتاسى» بويىنشا جۇمىس اياقتالىپ كەلەدى. 2013 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە كەدەن وداعى مەن بەك-كە كىرگىسى كەلەتىنىن ارمەنيا مالىمدەسە, ونىڭ دا «جول كارتاسى» 2013 جىلدىڭ 24 جەلتوقسانىندا وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ ماجىلىسىندە بەكىتىپ ۇلگەرىلدى. تاجىكستان دا كەدەن وداعىنا قوسىلۋ ماسەلەسىن زەردەلەۋ ۇستىندە.
قازىرگى زامانعى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا سوڭعى 20 جىل بەدەرىندە تاريحي ولشەم بويىنشا قالىپتاسۋ مەن دامۋدىڭ جەدەل جولىنان ءوتتى. ەۋرازيالىق يدەياسىن «قوعامدىق جوباعا» اينالدىرا جانە ونى بۇگىنگى ءومىر شىندىعىنا بەيىمدەي وتىرىپ, ن.ءا.نازارباەۆ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا حالىقارالىق-ساياسي تۇرعىدان جاڭاشا سەرپىن بەردى. بۇل يدەيانى جۇزەگە اسىرۋ ەۋرازەق-قا مۇشە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا ۇدەرىسىنە بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرى ناتيجەسىندە مۇمكىن بولدى. بىراق بۇل ۇدەرىستەردە قازىرگى زامانعى ەۋرازيالىقتىڭ بەلسەندى جولباسشىسى رەتىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنى ەش كۇمان تۋعىزبايدى. ماسەلەن, رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ۆ.پۋتين بىلاي دەپ اتاپ كورسەتەدى: «ن.ءا.نازارباەۆ قاشاندا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردىڭ دايەكتى جاقتاۋشىسى رەتىندە كورىنىپ كەلەدى. كەدەن وداعىن قۇرۋداعى, تۇتاستاي العاندا, تمد كەڭىستىگى مەن ەۋرازەق-تاعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋداعى ونىڭ ءرولىنىڭ قانشالىقتى جوعارى ەكەنىن باعالاماۋ مۇمكىن ەمەس. ول شىۇ-دا, ەقىۇ-دا, باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردا اسا زور جەكە بەدەلگە يە». بەلارۋس پرەزيدەنتى ا.گ.لۋكاشەنكونىڭ پىكىرىنشە, «نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءبىزدىڭ ءبارىمىزدىڭ ەۋرازەق-تاعى قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ موتورى بولدى».
سوڭعى 20 جىل قازىرگى زامانعى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيا بيىگىنە كوتەرىلۋدىڭ قيىن دا تابىستى ەكى ون جىلى بولدى. ءبارىمىز پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتى ەاو جوباسىن دەر كەزىندە ىلگەرىلەتىپ, ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋعا قول جەتكىزگەنىمەن قۇتتىقتايمىز. بۇل قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ ەرىك كۇشىنىڭ, ناقتى ۇستانىمىنىڭ, دايەكتى دە ماقساتكەرلىك جىگەرىنىڭ, شىعارماشىلىق قۋاتى مەن ەنتۋزيازمىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزگەن اسا ۇلكەن جەتىستىك بولىپ تابىلادى. بۇل ارادا رەسەي جانە بەلارۋس پرەزيدەنتتەرى تاراپىنان لايىقتى قولداۋ كورسەتىلگەنىن دە اتاپ كورسەتكەن ورىندى.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كۇمانسىز كوشباسشىلىق فاكتورى مەن پاسسيونارلىق تۇلعاسى ءبىزدىڭ تاريحىمىزداعى تاعدىرشەشتى كەزەڭدە جارقىراي كورىندى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ناق وسى پاسسيونارلىعى وتكەن جىلداردىڭ ءبارىندە ەۋرازيالىق يدەياسىن جاڭاشىلدىقپەن قايتا سالماقتاپ, ەاو جوباسىن كەيىن جۇزەگە اساتىنداي ەتىپ تۇبەگەيلى جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇعان قوسا, قازاقستان باسشىسى شىعارماشىلىق تۇلعا رەتىندە بارلىق پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ ءارى قارايعى ىنتىماقتاستىعى پەرسپەكتيۆالارىن اركەز ىزدەستىرۋمەن كەلەدى.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ءبۇكىل الەمدە كورنەكتى ساياساتكەر, ستراتەگ جانە ەۋرازيالىق جوباسىنىڭ باس ارحيتەكتورى رەتىندە تانىلعان كەڭ اۋقىمدى تاريحي قايراتكەر بولىپ تابىلادى. ال بۇل جوبا – جاڭا ەۋرازيادا باقۋاتتى دا باقىتتى ءومىر سۇرگىسى كەلەتىندەردىڭ ءبارى ءۇشىن باستى باعدار.
تايىر مانسۇروۆ,
ەۋرازەق-تىڭ باس حاتشىسى.
