«بىلىمدىدەن شىققان ءسوز, تالاپتىعا بولسىن كەز», دەپ ايتقانداي ءبىلىمدى ۇيرەنۋ ءۇشىن قىزىعۋشىلىق ەمەس, ەڭ باستىسى, ادامنىڭ تالابى بولۋى شارت. تالاپ ول جۇرەكپەن سەزىنۋ, جانىڭمەن قالاپ, جاقسى كورە ۇمتىلۋىڭ. ء«بىلىم – ءومىر شىراعى», دەگەن ناقىل ءسوز دۇرىس ايتىلعان. ءبىلىم – بۇل قولداعى شىراق. شىراعىڭ جارقىراي جانسا, سەن ومىردە ءوز جولىڭدى اداسپاي تاۋىپ, تۋرا جولدان تايماي ءماندى دە, ءساندى عۇمىر كەشەسىڭ. ءبىلىمدى بولۋ بارىنەن بۇرىن ادام بولۋ دەگەن ءسوز. ومىردەگى بارلىق جاقسىلىق بىلىمنەن شىعادى.
ادامنىڭ ساناسى – ءتۇبى جوق تەڭىز, ال ءبىلىم – تەڭىز تۇبىندەگى گاۋھار تاس. ءبىلىم ادامعا وڭايلىقپەن تۇسپەيدى, ونى مەڭگەرۋ ءۇشىن كول-كوسىر ولشەۋسىز ارەكەت ەتۋ كەرەك. عىلىم-بىلىمگە تۇبەگەيلى بەرىلگەن ادام عانا ويلاعان ماقساتىنا جەتە الادى. كەشە عانا كەمەڭگەر ەلباسى ن.نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا وراي ماڭگىلىك ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن «ەلدىكتىڭ جەتى تۇعىرى» اتتى قاعيداتىن جاس ۇرپاققا تاريحي ميسسيا رەتىندە ۇندەۋ قىلىپ جولداعان بولاتىن. ەلباسى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ساناسى ازات, ويى وزىق جاڭا بۋىنعا اتا-بابالارىمىز قول جەتكىزە الماعان عاسىرلار بويى اڭساعان اسىل ارمانىنا, مىڭجىلدىقتار توعىسقان تۇستا تاۋەلسىزدىك تاڭىن كورۋ باقىتى بۇگىنگى قازاق ەلىنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعانىن ايتا كەتتى.
قاعيداتتىڭ بىرىنشىسىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ كەز كەلگەن ازامات ءۇشىن ەڭ قاستەرلى قۇندىلىق ەكەنى ايتىلعان. ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۇلانىمىزدىڭ ساردارلارى وسىنداي قان مەن تەردىڭ, ەرىك پەن جىگەردىڭ ارقاسىندا جەتكەن تاۋەلسىزدىگىمىزدى, بۇگىنگى تاڭداعى ايرانداي ۇيىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ بىرلىگىن بەكەم ەتىپ, حالىقتىڭ تىنىشتىعىنا قالقان بولىپ تۇر. 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا قازاق ەلى بارشا الەمنىڭ كارتاسىندا وزىندىك تاۋەلسىز ەل رەتىندە ورىن العاننان باستاپ, 26 كۇن وتكەننەن كەيىن 1992 جىلى 10 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ىشكى اسكەرى قۇرىلدى. كوپ كەشىكپەي ۇلتتىق ۇلانعا بىلىكتى دە, ءبىلىمدى وفيتسەرلەر دايىنداۋ ءۇشىن 1997 جىلى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ىشكى اسكەرلەرىنىڭ جوعارى اسكەري ۋچيليششەسى قۇرىلدى.
1997 جىلى جەلتوقسان ايىندا ەلباسى ن.نازارباەۆ جاۋىنگەرلىك تۋدى تاپسىرۋ بارىسىندا: «مەن سولتۇستىك كليماتتىق جاعدايدا تاربيەلەنگەن جانە ءبىلىم العان كۋرسانتتار ناعىز اسكەري شىڭدالۋدان ءوتىپ, بولاشاقتا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى اسكەرلەرىنىڭ جاڭا وفيتسەرلىك قۇرامىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىنىنا سەنەمىن» دەپ ۇكىلى ءۇمىت ارتقان ەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ىشكى اسكەرلەرىنىڭ جوعارى اسكەري ۋچيليششەسى 2009 جىلى ناۋرىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ىشكى ىستەر ءمينيسترى ىشكى اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتى رەتىندە وزگەرتىلدى. قۇقىق بۇزۋشىلار مەن قىلمىسكەرلەردەن ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋداعى ىشكى اسكەرلەردىڭ ءرولى جوعارى بولعاندىقتان, 2014 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءىىم ىشكى اسكەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ۇلانى بولىپ قايتا قۇرىلۋىن ۇيىمداستىردى. كەشەگى اعا بۋىننىڭ وسىنداي قۇندىلىقتارعا قول جەتكىزۋى بۇگىنگى جاستارعا ءبىر ميراس.
ۇلتتىق ۇلان اسكەري ينستيتۋتى قارا شاڭىراعىنىڭ استىندا جيىرماعا جۋىق ۇلت وكىلدەرى قىزمەت اتقارىپ, تاتۋلىق پەن سىيلاستىقتىڭ ارقاسىندا تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشۋدە. قاعيداتتىڭ ەكىنشى بولىمىندە دە وسى ماسەلە قاراستىرىلدى. بىرلىك پەن كەلىسىم ەلدىگىمىزدىڭ مىزعىماس تۇعىرى. ونىڭ ءبىر دالەلى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە سايكەس 2009 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ اسكەري وقۋ ورنى بازاسىندا قىرعىزستان جانە تاجىكستان كۋرسانتتارى ءبىلىم الۋدا. ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ۇلاننىڭ باس قولباسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت رۋسلان جاقسىلىقوۆتىڭ باستاماسىمەن وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قوعامدىق قاۋىپسىزدىك ۋنيۆەرسيتەتىمەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق اياسىندا مەموراندۋمعا قول قويعان بولاتىن. وسىلاي تاۋەلسىز مەملەكەتتەردىڭ دوستاستىعى ارقاسىندا ىنتىماعىمىزدى كۇشەيتسەك قانا ەگەمەندى ەل بولامىز.
ءۇشىنشى قاعيداتتا قاراستىرىلعانى – ول باعا جەتپەس بايلىعىمىز جەر ماسەلەسى. «جەر – اتا-بابا مۇراسى, حالىق قازىناسى» دەگەن جاقسى ويدى قوزعادى. وسىناۋ ۇشسا قۇستىڭ قاناتى تالاتىن, شاپسا تۇلپاردىڭ تۇياعى توزاتىن التاي مەن اتىراۋ اراسىنداعى شەكسىز دە شەتسىز جەرىمىزدىڭ بۇتىندەلىپ, بىرىكتىرىلۋىنە ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا شەكارامىزدى قۇجات جۇزىندە بەكىتىپ العان بولاتىنبىز. بابالارىمىزدىڭ جەر ءۇشىن قان توگىپ, سوناۋ قيىن-قىستاۋ زاماندا ەتىگىمەن سۋ كەشكەنى تۋرالى بابالار مۇراسىن بۇگىنگى جاس بۋىن كۋرسانتتارعا تاريح تاعىلىمى رەتىندە ءىلىم بەرىلۋدە. اسكەري ينستيتۋتتىڭ كۋرسانتتارى باتىرلارىمىز مەكەن ەتكەن اۋماقتاردى جانە سوعىستا قولدانعان تاكتيكالارى بويىنشا عىلىمي جۇمىستار جازىپ ىزدەنۋىنىڭ ءوزى ەلىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن قوسىپ جاتقان ءبىر ۇلەس.
«وتباسى مەن سالت-ءداستۇر – قوعامنىڭ التىن دىڭگەگى», دەپ ءتورتىنشى بولىمىندە ايتىلعانى دا ماڭىزدى. قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن اسكەري ورتادا دا قاي كەزەڭدە دە ءبىز ۇلكەنگە – ىزەت, كىشىگە – قۇرمەت كورسەتۋدى دارىپتەيتىن اتا ءداستۇرىمىزدى كۋرسانتتاردىڭ اراسىندا دا, كىشى وفيتسەرلەر مەن اعا وفيتسەرلەردىڭ اراسىندا دا بەرىك ۇستانامىز. ويتكەنى اسكەري ينستيتۋت وفيتسەرلەردىڭ الما-ماتەرى بولعاندىقتان قارا شاڭىراقتا قالىپتاسقان سالت-داستۇرلەردى ءبىزدىڭ وفيتسەرلەر ۇلتتىق ۇلاننىڭ كەز كەلگەن اسكەري بولىمدەرىندە دارىپتەيدى.
كەلەسى بەسىنشى بولىمىندە قارالعان ماسەلە – ۇلتتىق مادەنيەت. بۇل – حالىقتىڭ رۋحاني تىرەگى. سونىمەن قاتار كونستيتۋتسياعا سايكەس مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋمەن قاتار ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قادىرلەۋ ارقىلى زاماناۋي تەحنولوگيالارعا كوز جۇگىرتۋدەمىز. 2009 جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن باستاپ ءبىزدىڭ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ تاريحىندا قازاق تىلىندە وقىتىلاتىن وقۋ توپتارىنىڭ اشىلۋى ماڭىزدى وقيعا بولدى. سونىڭ ارقاسىندا دامىعان شەت مەملەكەتتەردىڭ اسكەري جانە كوركەم ادەبيەتتەرىن قازاقشاعا بالامالاپ, ءداستۇر مەن ءبىلىمنىڭ توزىعىن تاستاپ, وزىقتارىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر.
سول وزىق ءبىلىم مەن ىلىمگە قول جەتكىزۋدىڭ ءبىر تيىمدىلىگى التىنشى قاعيداتتا ايتىلعان ء«بىلىم مەن ەڭبەك – بايقۋاتتى ءومىردىڭ كىلتى» دەگەنگە تولىق تۇردە كەلىسەمىن. «وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ» دەپ دانا اباي ايتقانداي, ۇلتتىق ۇلاننىڭ بولاشاعى ءۇشىن ونداعى ماماندار زاماناۋي كريتەريالارعا ساي بولۋى كەرەك. ءبىزدىڭ اسكەري ينستيتۋتىمىزدىڭ وفيتسەرلەرى رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق دارەجەدە عىلىمي جۇمىستار جازىپ, سونىمەن قاتار سپورتتا دا الەم چەمپيوندارى اتانىپ قانا قويماي, ءىزباسار كۋرسانتتارىن دا سول دارەجەگە جەتكىزۋ ءۇشىن جۇمىستار اتقارۋدا.
ءبىزدىڭ اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ مۇنداي رەسپۋبليكالىق جانە الەمدىك جەتىستىكتەرى قاعيداتتىڭ جەتىنشى بولىمىنە سايكەس كەلىپ تۇر. پراگماتيزم – باسەكەگە قابىلەتتى بولۋدىڭ كەپىلى. بولاشاق وفيتسەرلەرىمىز جەتى قىرلى ءبىر سىرلى بولاتىنىنا, تەك ءبىلىم عانا ەمەس سپورتتا دا ءوز كۇشتەرىن سىناسىپ, دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىندا باسەكەلەستىككە تۇسە الاتىنا سەنىمدىمىن.
سونىمەن قاتار تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى اسكەري ينستيتۋتتىڭ جاڭعىرۋىنا ۇلكەن اسەرىن تيگىزدى. ۇلتتىق ۇلاننىڭ قولباسشىلىعى ءماجىلىس الدىندا اسكەري ينستيتۋتتىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك بازاسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ۇلتتىق ۇلاننىڭ اسكەري اكادەمياسى بولۋى قاجەت دەگەن ماسەلە كوتەرگەن بولاتىن. قازىرگى تاڭدا وسى باعىتتا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
«سەن دە ءبىر كىرپىش دۇنيەگە, كەتىگىن تاپ تا, بار قالان», دەپ حاكىم اباي ايتقانداي, قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسۋىنا قوسىپ جاتقان ءبىزدىڭ دە ۇلەسىمىز بار. ول دەگەن بۇگىنگى تاڭداعى ايرانداي ۇيىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى مەن قوعامدىق ءتارتىبىن مىزعىماستاي ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق ۇلانعا كاسىبي بىلىكتى وفيتسەرلەر دايىنداۋ. ءبىزدىڭ وسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىمىزداعى يگى ىستەرىمىز وسكەلەڭ ۇرپاعىمىزدىڭ بولاشاعى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان جۇمىس. وسىنداي كەمەڭگەر ەلباسشىسى بار اعا بۋىننىڭ سالعان دارا جولىنىڭ ارقاسىندا مەن بۇگىنگى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ساناسى ازات, ويى وزىق جاستاردىڭ بولاشاعىنا كامىل سەنىمدىمىن.
باۋىرجان ءابجانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۇلانى اسكەري ينستيتۋتىنىڭ باستىعى, فيلوسوفيا دوكتورى (PhD), گەنەرال-مايور
