انەبىر جىلدارى بۋراباي باۋرايىنا بارىپ جۇرگەنىندە قايران دا قايران قۇمدىكولدىڭ بۇگىنگى ءحالىن كورىپ يمانى قاسىم بولعان. كونەكوز قاريالاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىر كەزدە شالقىپ جاتقان كول سۋى مۇلدە قۇرعاپ, قۋ تاقىر, قۇلازىعان تۇزگە اينالىپتى. جاعالاۋدان سۋ شەگىنىپ, تايىزدانىپ, كەۋىپ كەتكەلى وتىز جىلعا تاياۋ ۋاقىت وتكەن. كوز الدىندا بۇتىندەي ءبىر كولدىڭ جوعالىپ بارا جاتقانىنا ەشكىمنىڭ سەلت ەتپەگەنىن قاراساڭىزشى. سۇراستىرىپ كورسە, كول تابانىندا الدەنەشە بۇلاق بولعان, كەيىن لايى كوبەيىپ, قورىسقا اينالعان. جىل سايىن كولدى تازا, ءمولدىر بۇلاق سۋىمەن ۇستەمەلەۋ ساپ تىيىلعان سوڭ, ايدىننىڭ دا اجارى قاشقانعا ۇقسايدى. جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قۇمدىكول ءبىر كەزدە بالىعى تايداي تۋلاعان ايدىن شالقار ەكەن. ەندىگى كۇنى مىناۋ... تۋعان تابيعاتقا ءبىر سەپتىگىمدى تيگىزسەم دەگەن وي ساناسىن جاۋلاپ العاننان بەرى وسى توڭىرەكتەگى مايكول, اسات, وبالى ءتارىزدى بىرنەشە كولدى ون جىل مەرزىمگە جالعا الدى. جۇمىسىن كول تابانىندا بىتەلىپ قالعان بۇلاق كوزىن ىزدەۋدەن باستادى. تۇرتىنەكتەپ ءجۇرىپ تاپتى. بىرەۋىن ەمەس, باقانداي بەسەۋىن. قورىستان تازارتىپ, كوزىن اشقانى سول ەكەن, تۇنشىعىپ تۇرعان تىنىسى اشىلىپ, بۇلاق سارقىراپ اعا باستادى. بوستاندىققا شىققانىنا قۋانعان ءتارىزدى بۇلقىنىپ اعادى. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە بەس بۇلاق ءبىر كولدىڭ شولىركەگەن تاڭدايىن ءجىبىتىپ, بۇرىنعى كۇيىنە كەلتىردى. قۇجات بويىنشا 500 گەكتار اۋماق دەپ ەسەپتەلگەنىمەن, شىن مانىندە 700 گەكتارعا جەتتى. شىنىن ايتۋ كەرەك, كول تابانىنداعى بۇلاقتى ىزدەۋ دە, تاپقان سوڭ ونى ارشۋ دا وڭايعا تۇسكەن جوق. جول-جونەكەي كەزدەسكەن قيىندىقتى بويىنداعى ولشەۋسىز قاجىر-قايرات جەڭدى.
كولدى بالىقتاندىرۋ دا وڭاي-وسپاق شارۋا ەمەس ەدى. تۇقىمباقتان بالىق تۇقىمىن جەتكىزۋ كەرەك. الدىمەن كول سۋىن زەرتحانادان وتكىزۋ ءلازىم. بالىق تا كول سۋىنىڭ قۇرامىنا قاراي ورىستەمەك. بالىق تۇگىل باقاسى قالماعان ءولى كولدىڭ ءوڭى جاقسارۋ ءۇشىن كۇنى-ءتۇنى ەڭبەك ەتتى. سوناۋ رەسەيدەگى حانتى-مانسى وڭىرىنەن 2 ملن باعالى بالىق تۇقىمىن جەتكىزدى. باياعى كەيپىن قايتا تاپقان قۇمدىكولدىڭ مايدا تولقىندارىمەن ويناپ, تۇقى ورىستەدى. كول جيەگىندەگى قامىس, بالدىر اتاۋلىنى ازىعىنا اينالدىراتىن تاسماڭداي بالىعىنىڭ تۇقىمى وزدەرىنە جايلى سۋ ىشىندە وسە باستادى.
– تىلسىم تابيعاتتىڭ تاعدىرىنا بەيجاي قاراۋعا استە بولمايدى, – دەيدى كاسىپكەر ەرلان مۇقانوۆ, – ءبىز كولدى جالعا العاننان كەيىن ونىڭ بار بولمىسىنا جاۋاپتى بولۋىمىز كەرەك. قازىر جىل سايىن 15 توننا شاماسىندا بالىق وندىرەمىز. ەڭ باستىسى, وسى سالانى جانداندىرۋدىڭ ناتيجەسىندە قۇرعاپ قالۋدىڭ از-اق الدىندا تۇرعان بىرنەشە كول ءتىرىلدى.
كاسىپكەر وزگە كولدەرگە دە عىلىمي-ساراپتامالىق زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. بارلىعىن دا تابيعي سۋ كوزدەرىن اشۋ ارقىلى تىرىلتۋگە ابدەن بولادى. ەڭ باستى ماسەلە, كولگە قورەك بەرىپ تۇرعان تابيعي سۋ كوزدەرىنىڭ جابىلىپ قالۋى. وعان توڭىرەكتەگى شارۋاشىلىقتار دا كەسىرىن تيگىزىپ وتىر. كاسىپكەردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بارلىعى جوسپارسىز, الدىن الا زەرتتەۋسىز جۇرگىزىلۋدىڭ كەسىرىنەن. ەگەر كوكتەمگى قار سۋى مەن جاز ايلارىنداعى جاۋىننان پايدا بولعان ىلعال كۇمىس كولدەرگە جەتىپ تۇرسا, ءدال بۇگىنگى كۇيگە تۇسپەس ەدى. قولبايلاۋ بولىپ وتىرعان ەندىگى ماسەلە – قاجەتتى تەحنيكالاردىڭ جوقتىعى. ماسەلەن, كول جاعالاۋىندا رابايسىز ءوسىپ كەتكەن قامىستى شاۋىپ, قوعانى تازالاۋ قاجەت. وسى باعىتتا پايدالاناتىن ارنايى تەحنيكا وتە قىمبات. ونسىز ۇلان-عايىر جەردى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ تازالاپ شىعۋ مۇلدە مۇمكىن ەمەس.
ەندىگى ءبىر العا باسقان قادامعا تۇساۋ بولىپ وتىرعان جايت – جەرگىلىكتى جەردەگى بالىق تۇقىمباقتارىنىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋ. زەرەندى تۇقىمباعى شاباقتاردى ناۋرىز ايىندا شىعارادى. ال بۇل كەزدە سولتۇستىكتەگى كولدەردىڭ ءبارى مۇز قۇرسانىپ جاتادى ەمەس پە؟ تۇقىمدى كولگە جەتكىزبەك تۇگىل, قاسات قاردان اتتاپ باسا المايسىڭ. مىنە, وسىنداي جۇمىستاردى ۇيلەستىرمەسە, قاجەتىڭدى شەتتەن تاسيسىڭ. ال بۇل – وراسان قىمبات.
كول قالپىنا كەلىسىمەن براكونەرلەر دە بوي كورسەتە باستاعان. ارينە, بىرەر كيلونى زاڭسىز الىپ كەتسە, يگىلىك ورتايىپ قالماسى بەلگىلى. بىراق ۇزىندىعى 30-40 مەترلىك قىتاي تورىنىڭ كول تابانىندا قالىپ قوياتىنى دا بار. ءۇيىر-ءۇيىر بولىپ جوسىپ جۇرگەن بالىق يەسىز قالعان اۋعا شىرماتىلىپ, وپات بولادى. ءىرىپ-ءشىرىپ كول سۋىن بۇلدىرەدى. قاۋىپ قايدان دەمەڭىز, يەن تەگىن يگىلىككە اشكوز بولاتىندار جەتىپ ارتىلادى. ال سولار كول قۇرعاپ بارا جاتقاندا ساۋساعىن دا قيمىلداتقان جوق.
نەگىزى كاسىپكەر ەرلان مۇقانوۆتىڭ باستاماسىن باعامداي وتىرىپ, قاراۋسىز قالعان ءار كولگە ءدال وسىنداي جاناشىرلىق قاجەت-اۋ دەگەن وي تۇيدىك. تۋعان تابيعاتىن ارداقتاي بىلەتىن ءار ازامات ءدال وسىلاي قامقور بولسا, وڭىردەگى بار كول ارناسىنا تولىپ, شالقىپ جاتپاس پا ەدى.
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى
