ىرگەلى عىلىمنىڭ ءىزى بار, ىزدەۋشىسى جوق

گرانت عىلىمي زەرتتەۋگە بولىنسە...

ءلاتيپا قوجامجاروۆا بيولوگيا عىلىمىمەن اينالىسادى. ىرگەلى عىلىمنىڭ ماڭىزىن قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرگەن ول قازىرگى تاڭدا وسىمدىكتەردىڭ, مالدىڭ ءتۇرىن تانيتىن بيولوگ جوق ەكەنىن ايتادى.

«شىنى كەرەك, بالىقتىڭ ءتۇرىن تانيتىن يحتيولوگتەر دە جوق. وسىدان كەلىپ ىرگەلى عىلىمدى قالىپتاستىراتىن پاندەر بويىنشا مامان تاپپاي كەلەمىز. وسىمدىكتىڭ, مالدىڭ, بالىقتىڭ ءتۇرىن تانىماي, بيولوگيالىق ەرەكشەلىگىن بىلمەي, قالاي زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە بولادى؟ قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە كوڭىل ءبولىندى دە, ىرگەلى زەرتتەۋلەر نازاردان تىس قالىپ قويا بەردى. بۇل دەگەنىڭىز – ءارىپ تانىمايتىن بالاعا ءماتىن وقىتىپ قويعانداي ارەكەت. جاساندى جاڭبىر جاۋدىرىپ جاتىرمىز دەيدى, مۇنى قولدانبالى عىلىمنىڭ ناتيجەسى دەيىك. ال سول جاڭبىردىڭ قۇرامىن زەرتتەيتىن ىرگەلى عىلىم دامىماعان كەزدە قولدانبالى عىلىمنىڭ قانداي ناتيجە كورسەتكەنىن قايدان بىلەمىز؟ مىسالى, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قۋاڭشىلىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاساندى جاڭبىر جاۋعىزباق. جاڭاعى جاڭبىر قىشقىل ما, ءولى جاڭبىر ما, شىن مانىندە بىزگە قاجەت جاڭبىر ما, جوق پا؟ ىرگەلى زەرتتەۋ بولماسا, وسى سالماقتى سۇراققا جاۋاپ تا جوق», دەيدى ش.ەسەنوۆ اتىنداعى كاسپي مەملەكەتتىك تەحنولوگيالار جانە ينجينيرينگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ل.قوجامجاروۆا.

مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قوعام­دىق سەنىم كەڭەسىنىڭ وتىرىسىن­دا ىرگەلى عىلىممەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتتارىن تىكەلەي قارجىلان­دى­رۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسىدان سوڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى «عىلىم تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر ەنگىزۋدىڭ جوباسىن ازىرلەپ, جاڭا وزگەرىس جاقىندا كۇشىنە ەندى. ءسويتىپ, جاقىندا «عىلىم تۋرالى» زاڭ «ىرگەلى عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇ­زەگە اسىراتىن عىلىمي ۇيىمداردى قار­جى­لاندىرۋ» دەيتىن باپپەن تولىقتى. ءبىز بىلتىر «عىلىمدا سوزدەن ىسكە كوشۋ قيىن با؟» دەگەن تالداۋ ماقالامىزدا اتال­عان زاڭنىڭ عىلىمي ازىرلەمەلەردى قار­جىلاندىرۋعا قاتىستى تاراۋىندا ءدال وسىنداي باپتىڭ, «ىرگەلى عىلىم» دەي­تىن ءسوزدىڭ جوق ەكەنىن جازعانبىز. سەڭ قوزعالعانداي.

ەندى وسى وزگەرىستى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن كەلەسى قادام قانداي بولۋى كەرەك؟ بۇل سۇراققا ساراپشى ل.قوجامجاروۆا ىرگەلى عىلىممەن دە, قولدانبالى عىلىم­مەن دە قاتار اينالىسىپ وتىرعان مامان رەتىندە بىلاي جاۋاپ بەردى: «كەز كەلگەن عىلىمي كەڭەسكە ناعىز عالىمداردى, زەرتتەۋمەن اينالىسىپ وتىرعان ادامداردى جيناۋ كەرەك. جانە ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋراداعى گرانتتاردى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەمەس, عىلىمي زەرتتەۋلەرگە, بەلگىلى ءبىر زەرتتەۋمەن اينالىسار ماماندى دايارلايمىن دەيتىن ناقتى ءبىر عالىمعا بەرۋ قاجەت. قازىر بىزدە قالاي؟ جوعارى وقۋ ورنىنان كە­يىنگى ءبىلىم گرانتتارى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە «بۋمالاپ» بەرىلەدى. ال وندا ءدال سول تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن مامان بار ما؟ بۇل ەشكىمدى مازالامايدى. گرانت بەرۋشى عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزە ءجۇرىپ مامان دايارلايتىن عالىمنان ءوتىنىش تول­تىرۋىن, وندا قانداي تاقىرىپ زەرت­تەلەتىنىن انىق كورسەتۋىن, سول سالادا پراك­تيكالىق تاجىريبەسىنىڭ, وندىرىستىك اكتى­سىنىڭ بولۋىن, وندىرىسكە ەنگىزەتىن جەرىن كەلىسىپ بەلگىلەۋىن تالاپ ەتۋى ءتيىس. سوندا عانا ناتيجە كوڭىلگە قونىمدى بولادى».

عىلىم پروتسەستەرگە تۇرتكى بولسا دا ناتيجە

نەگىزى كوبىمىز بىلە بەرمەيتىن, بىل­سەك تە كوڭىل قويا قويمايتىن ءبىر پارا­دوكس بار. ءاربىر مينيسترلىكتىڭ جا­نىن­­داعى ينستيتۋتتارعا 018, 019, 008 سىن­دى بيۋدجەتتىك كىشى, ياعني مەملەكەت­تىك باعدار­لامالار ارقىلى ىرگەلى عىلىمي نەمەسە عىلىمي-تەحنيكالىق زەرتتەۋ­لەر ءۇشىن قارجى بولىنەدى. قاراجات قا­راس­تى­رى­لعاندىقتان عالىمدار ىزدەنەدى, زەرتتەۋ جۇر­گىزەدى, زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى تۋرالى قات-قات ەسەپ­تى گرانتتى, ياعني سول تاپسىرىستى بەرۋ­شىگە وتكىزەدى. زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىن زەرت­تەۋ جۇرگىزۋگە اقشا بولگەن, تاپسىرىس بەر­گەن مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىس بارىسىندا قانشالىقتى نەگىزگە الىپ جاتىر؟ بۇل سۇراققا جۇيەلى جاۋاپ تابۋ قيىن.

ساياساتتانۋ بويىنشا PhD دوكتورى ينديرا رىستينا ەلىمىزدىڭ عىلىم­دى كوممەرتسيالاندىرۋى الەمدە جوعارى باعالاناتىنىن ايتادى. الايدا سوعان قاراماستان كوزگە كورىنەتىن, قانشاما گرانت پەن قارجىعا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر ناتي­جەلەرىنىڭ جەمىسىن بەرمەي كەلە جات­قانىن ورتاق جۇيەنىڭ جوقتىعىمەن بايلانىستىرادى.

«قازاقستاننىڭ عىلىمدى كوممەر­تسيالاندىرۋ ساياساتى شەتەلدەردە جوعارى باعالانادى. بۇل ارينە جاقسى, ويتكەنى مۇنى عالىمداردى ىنتالاندىرۋشى فاكتور دەپ ايتا الامىز. ءيا, زەرتتەۋشىلەردى بەلگىلى ءبىر دارەجەگە جەتكىزەتىنى, ابىرويىن اسىراتىنى تۇسىنىكتى. بىراق عىلىمنىڭ باستى, نەگىزگى كورسەتكىشى رەتىندە تابىس تابۋدى قويۋعا بولمايدى. زەرتتەۋ زەرتتەۋ, ىزدەنۋ, قاراۋ, انىقتاۋ, زەردەلەۋ, سەبەبىن تابۋ, تەرەڭىنە ءۇڭىلۋ ماقساتىندا جاسالۋى قاجەت. تۇپتەپ كەلگەندە, زەرتتەۋدىڭ ءمانى سول زەرتتەۋدىڭ ءوزى بولۋى ءتيىس. قولعا الىنعان زەرتتەۋ ءدال بۇگىن اقشالاي تابىس اكەلمەۋى مۇمكىن, الايدا ۇلكەن ءبىر پروتسەستەرگە تۇرتكى بولۋى عاجاپ ەمەس. مى­سالى, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ وتىرعان وبلىستىڭ جەرگىلىكتى بيۋد­جەتىنەن ىرگەلى زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى دە­لىك. عالىمدار ءبىراز ۋاقىت جۇمساعان زەرت­تەۋدىڭ ناتيجەسىندە سول وڭىردە بيىل ءسۇت از بولۋى مۇمكىن ەكەنىن بولجادى. ال سول زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىن ەندى اتال­عان سالاعا جاۋاپ بەرەتىن مەملەكەتتىك ورگان قاراسا, سوندا عانا عىلىمنىڭ يگى­لىگىن كورەمىز. اقيقاتىندا, ماسەلە ىرگەلى نەمەسە قولدانبالى زەرتتەۋدە دە ەمەس, مەملەكەتتىك ساياساتتا. بۇل ءۇشىن قان­داي دا ءبىر عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتي­جەسىمەن جۇمىس ىستەۋ, سوعان سۇيەنىپ شە­شىم شىعارۋ جۇيەسى مەملەكەتتىك ساياساتتى قابىلداۋدىڭ ەتيكاسىنا نەمەسە داستۇرىنە ەنۋى كەرەك», دەيدى پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى الەۋمەتتىك-ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولى­مىنىڭ باسشىسى ي.رىستينا.

ونىڭ ويىنشا, شەتەلدەردەگى ءار مينيستر نەمەسە ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ جانىندا سول سالانىڭ جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن عالىم-كەڭەسشىسى بولادى. بىلاي قاراساڭىز, بۇل جۇيە بىزدە بار, ياعني ءار مينيسترلىككە قاراستى عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تيتۋتتارى جۇمىس ىستەيدى. الاي­دا ونداعى عىلىمي ورتا ءبىر بولەك, باس­قارۋشى, شەشىم شىعارۋشى تاراپ ءوز بەتىمەن ء«ومىر سۇرەدى».

ساراپشىنىڭ سوزىنە قاراپ «بۇگىندە ىرگەلى عىلىمنىڭ ءىزى بار, ىزدەۋشىسى جوق ەكەن-اۋ» دەگەن وي كەلەدى. سەبەبى ىر­گە­لى عىلىم جاسالىپ جاتىر, اتالعان باعىت­­تا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلگەن, ءالى دە جال­عاسىپ كەلەدى. دەمەك ءىزى بار. بىراق سول زەرت­تەۋلەردىڭ قورىتىندىسىن قاراپ, نا­تي­جەسىنە ءۇڭىلىپ, ىزدەپ, ىسكە اسىرىپ, قول­­دانىپ جاتقاندار سيرەك. ياعني كەرەك قىل­عان ىزدەۋشىسى جوقتىڭ قاسى. بۇل نەدەن تۋىپ تۇر؟ عالىم ي.رىستينانىڭ ايتۋىنشا, بۇعان مەملەكەت ءوزى تاپسىرىس بەرىپ جاسالعان عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن سول مەملەكەتتىك باسقارۋدا نەمەسە مەملەكەتتىك ماسەلەنى شەشۋ كە­زىندە قولدانا ءبىلۋدىڭ مادەنيەتى قالىپ­تاسپاعانى سەبەپ بولىپ وتىر.

«مەنىڭشە, ىزدەۋشىسى جوق دەگەننەن گورى ىرگەلى عىلىمنىڭ ناتيجەسىن قالاي قولدانۋ مادەنيەتى ءالى قالىپتاسپادى دەۋ ورىندى. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ باستى ساياسي نەگىزدەرىمىزگە اينالعان «ەكونوميكا مەن ساياساتتىڭ» اراسىنا بۋتەربرود سەكىلدى «عىلىمدى» قوسۋ قاجەت. مۇندايدا ەكىنشى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەنىڭ شەتى شىعادى. بۇل – عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ قورىتىندىسىن جاريالاۋ. عالىمدار كوبىنە بولجامى قاتە شىعىپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىنەن قورقادى دا, شىعارۋدى قالامايدى. زەرتتەۋشىلەرىمىز ناتيجەسى قانداي بولسا دا جاريالاۋدان قورىقپاعانى ابزال. جاقسى, عالىمدار جاريالاۋعا ق ۇلىقتى دەلىك. بىراق جارىققا شىعارۋ جۇيەلى جولعا قويىلماعان عوي. قازاقستاندىق عىلىمي ماتەريالدار مەن اۆتورلاردىڭ ورتاق بازاسى بولاتىنى ءبى­رازدان بەرى ايتىلىپ كەلەدى, الايدا ءالى قولدانىسقا ەنگەن جوق. بىزگە بەلگىلى ءبىر تاقىرىپتى جازا قالعاندا سول تۋرالى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ, ونى جاريالاعان باسىلىمداردىڭ ءتىزىمى شىعا كەلەتىندەي جۇيە كەرەك», دەيدى ساياساتتانۋ بويىنشا PhD دوكتورى ي.رىستينا.

دەگەنمەن قولدانۋ سول ىزدەۋدەن باس­تالماي ما؟ مەملەكەتتىڭ, ۇكىمەتتىڭ, مەم­لەكەتتىك مەنەدجەرلەردىڭ تاراپىنان «بىز­دە ىرگەلى عىلىمنىڭ ناتيجەسى بار ەدى عوي, قايدا؟» دەپ ىزدەۋ بولعاندا بارىپ قاجەتىن تابۋ, ونى پايدالانۋ, كادەگە جاراتۋ ىسكە اساتىنى انىق. الدىمەن ىزدەپ تاپپاسا, قايدان قولدانادى؟ دەمەك, بىزدە ءبارىبىر ىزدەۋ بولماي تۇر. ال ىزدەۋدى جانە قاجەتىن, ءتيىمدىسىن تابۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ورتاق جۇيەنىڭ كەرەگى ءسوزسىز.

پرەزيدەنت جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىس­تارىنا جاۋاپ بەرەتىن جوعارى قىزمەت وكىلىنە حابارلاسىپ, جۋرناليستىك ساۋالىمىزدى قويدىق. مەملەكەتتىك باسقارۋدا عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرىن قولدا­نۋدى قالاي جولعا قويۋعا بولاتىنىن سول سالانىڭ مامانىنان ءبىلۋدى ءجون كوردىك. ءسويتىپ: «بارلىق ۆەدومستۆولاردىڭ جانىندا عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزەتىن ينس­تيتۋتتار بار. ۆەدومستۆولاردان ينستيتۋت­تار­عا عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە قاراجات قاراستىرىلادى. عالىمدار زەرتتەۋىن جاساپ, ەسەبىن بەرەدى. بىراق كوبىنە زەرتتەۋلەر ناتيجەسى مەملەكەتتىك باسقارۋدا, قانداي دا ءبىر شەشىم شىعارۋدا, ستراتەگيالىق جوسپار قۇرۋدا قولدانىلمايدى. كەيبىر ساياساتتانۋشىلار ىرگەلى عىلىمنىڭ ناتي­جەسىن قولدانۋ مادەنيەتى مەملەكەتتىك ورگانداردا قالىپتاسپاعانىن ايتادى. وسى مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەپ سۇرادىق. ءوزى جاۋاپ بەرۋگە الدىن الا كەلىسكەن اكادەميا مامانىنان: «يا نە سموگۋ دات كوممەنتاري پو ۆاشەمۋ ۆوپروسۋ. ەست وپرەدەليوننىە وگرانيچەنيا, يزۆينيتە», دەگەن حات الدىق...