«بولاشاقتى بىرگە قالىپتاستىرامىز»
ءبىر جىل بويى توقتاپ قالعان تىرشىلىكتىڭ قايتا جاندانعانىن وسىندا كوردىك. دۋبايداعى كورمەنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى دە وسى. ول ادامداردى قايتا بايلانىستىرىپ, سوڭعى جىلدارى بولعان جاھاندىق پاندەميا مەن وزگە دە تابيعي اپاتتاردى ۇمىتتىرىپ, حالىقتىڭ ەسىن جيىپ, كەلەشەككە ۇمىتپەن قاراۋىنا مۇمكىندىك بەرگەن, دەر كەزىندە ۇيىمداستىرىلعان ءىس-شاراعا ۇقسايدى. ۇلتتىق پاۆيلونداردى ارالاپ ءجۇرىپ, ادامزات يەلىگىندەگى مۇرالار مەن بايلىققا تامسانباۋ مۇمكىن ەمەس. ولاردى قالاي تەحنولوگيا مەن وندىرىسكە جۇتقىزباي, ساقتاپ قالۋعا بولاتىنىن, بولاشاق ۇرپاققا ءدال قازىرگى قالپىندا جەتكىزۋدى ويلايسىڭ. ەكولوگيا, بيولوگيا, ەنەرگەتيكا, تەحنولوگيانىڭ ءوزارا بايلانىسىن باعامداپ, الپاۋىت جۇيەنىڭ كىشكەنتاي بولىگى رەتىندە مەن نە ىستەي الامىن دەگەن وي تۋادى.
بيىلعى ەكسپو-نىڭ ماقساتى دا وسى. باستى تاقىرىبى «اقىل-ويىمىزدى بىرىكتىرە وتىرىپ, بولاشاقتى بىرگە قالىپتاستىرامىز» دەگەنگە سايادى («Connecting Minds, Creating the Future»). ال ۇيىمداستىرۋشىلار وعان تۇراقتىلىق, موبيلدىك, ياعني ءىس-قيمىلعا شيراق بولۋ جانە مۇمكىندىك سەكىلدى ءۇش قادام ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولاتىنىن ايتادى. 192 ەلدىڭ الەۋەتى وسى باستى ءۇش پاۆيلوننان («Sustainability», «Mobility», «Opportunity») كورىنەدى. قازاقستان پاۆيلونى «مۇمكىندىك» اۋماعىنا جايعاسقان.
كەلۋشىلەردىڭ نازارىن بىردەن اۋداراتىن نارسە – ءار ەلدىڭ قايتالانباس ارحيتەكتۋراسى. ءار پاۆيلوننىڭ سىرتقى كورىنىسى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن, سول ەلدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن بايقاتاتىنداي ەتىپ جاسالعان. 30-دان استام پاۆيلوندى ارالاپ شىعىپ, كەيبىرىنەن ورتاق دۇنيەلەردى ءتۇرتىپ الدىق. پاۆيلونداردى ەكىگە ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى. ءبىرى شەتەلدىك قوناقتارعا ءوز ەلىنىڭ تۋريستىك الەۋەتىن كورسەتىپ, مادەني, تاريحي قۇندىلىقتارىن تانىستىرىپ جاتسا, ەندى ءبىرى ادامزاتتى الاڭداتقان جاھاندىق ماسەلەلەرگە كوبىرەك ءمان بەرەدى. دامىعان وزىق ەلدەردىڭ پاۆيلونى كوبىنە قورشاعان ورتا, ەكولوگيا, تەحنولوگيا مەن بولاشاققا ارنالعان بولسا, كەيبىر ەلدەردىكى زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ۇتىمدى قولدانا وتىرىپ جاساعان مۋزەيگە كوبىرەك كەلەدى. بولجام بويىنشا 25 ملن ادام كەلەتىن كورمەدە ءوز ەلىڭدى تانىستىرۋدىڭ ەش ابەستىگى جوق, ارينە.
ءار ۇسىنىستىڭ ءوز تۇتىنۋشىسى بار سەكىلدى الەم مادەنيەتىمەن تانىسىپ, وزىنە جاڭا ەلدەردى اشۋ ماقساتىمەن دۋبايعا ات باسىن بۇرعاندار سانى كوپ. سول كەلۋشىلەردىڭ ءبىر بولىگى بولسىن ەنەرگەتيكا, ەكولوگيا سالاسىنداعى باستى ماسەلەلەردەن قۇلاعدار بولىپ, وزىنشە ارەكەت ەتە باستاسا ول دا جەڭىس.
كەلۋشى رەتىندە پاۆيلونداردى ءبىر-بىرىمەن سالىستىرىپ, باعا بەرە باستاۋ – زاڭدى قۇبىلىس. كورمە قازان ايىندا اشىلعاننان بەرى كەلگەن 3 ميلليون قوناقتىڭ وزىنشە وي ءتۇيىپ, ءتۇرلى قورىتىندىعا كەلگەنى انىق. ەڭ باستى نازار اۋداراتىن نارسە – يدەيا مەن ستراتەگيا. سەبەبى ءار ءالدىڭ ايتار ويى بار. ماسەلەن, بالالار مەن ەرەسەكتەردىڭ كوڭىلىنەن بىردەي شىققان نەمىس پاۆيلونى «گەرمانيا كامپۋسى» دەپ اتالادى. قىزىقتىرا وتىرىپ وقىتۋ باعىتىن ۇستانعان نەمىستەر ءار كەلۋشىنىڭ اتى-ءجونىن, ەلىن, ءتىلىن تىركەپ, وتىز مينۋتتىق باعدارلاما بارىسىندا ءار «وقۋشىمەن» جەكە-جەكە بايلانىس ورناتۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. يننوۆاتسيا, ەنەرگەتيكا, بيوالۋاندىلىق, قورشاعان ورتا سەكىلدى تاقىرىپتاردى مەڭگەرىپ شىققان بالالار مەن ەرەسەكتەر سوڭىندا كەرەمەت كوڭىل كۇيدە وقۋ ءبىتىرۋ راسىمىنە قاتىسادى. ال 1,5 ساعات كەزەكتە تۇرىپ, جاپون پاۆيلونىنا كەلە قالساڭىز, يننوۆاتسيا مەن تەحنولوگيانىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كورەسىز. جالپى, ەكسپو كورمەسىن ۇلكەن كولەمدى ەكران, دىبىس سەكىلدى زاماناۋي ەلەمەنتتەرسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. جاپونيانىڭ باستى تاقىرىبىن «يدەيالار توعىساتىن ورىن» دەپ العان. بۇل 2025 جىلى وساكا قالاسىندا وتەتىن دۇنيەجۇزىلىك ەكسپو كورمەسىنە دايىندىق دەۋگە دە بولادى. دۋبايدا جينالعان پىكىرلەر مەن ۇسىنىستاردىڭ ءبىر بولىگى ءتورت جىلدان كەيىن جاپونياداعى كورمەدە ۇسىنىلۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل 200-گە جۋىق پاۆيلوننىڭ ەكەۋى عانا.
دومبىرا, ۇلتتىق بي مەن جۋسان ءيىسى
كورمەگە كىرگەن بەتتە ءبىز كورۋگە اسىققان ءبىر پاۆيلون بار. ول – قازاقستان. الىستان كەلە جاتىپ تانىس دومبىرانىڭ كۇمبىرلەگەن ءۇنىن ەستيسىڭ. جاقىنداپ كەلىپ, ۇزىن-سونار كەزەككە تاپ بولاسىڭ. كەلۋشىلەر سىرتتاعى ۋاقىتتى بوس وتكىزبەي, ارنايى دايىندالعان باعدارلامانى تاماشالاپ تۇر. دۋباي تورىندە قازاقتىڭ قارا دومبىراسى, ۇلتتىق اسپاپتاردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ونەر كورسەتىپ جاتقان بيشىلەر. بۇل كورىنىس ەش قازاقستاندىقتى بەيجاي قالدىرماسى انىق. قازاقتىڭ ۇلتتىق كۇيى مەن ءبيىن تاماشالاعان قوناقتار ءارى قاراي زالعا شاقىرىلادى. كىرەبەرىستە ۇلكەن ەكراندا ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن قازاقستان جايلى مالىمەت العان كەلۋشى ءارى قاراي جۋسان ءيىسى اڭقىعان كەڭ دالاعا جۇرگەندەي اسەردە قالادى. ۇلتتىق پاۆيلوندا ەلىمىزدىڭ مادەنيەتى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, وندىرىسىمەن تانىسقان قوناقتار ەنەرگەتيكا, ەكونوميكا, قورشاعان ورتانى قورعاۋ سەكىلدى ءتۇرلى سالادا اتقارىلىپ جاتقان باعدارلامالار مەن جەتىستىكتەردى شولۋعا مۇمكىندىك الادى. ال ساپار سوڭى ادامزات پەن تەحنولوگيانىڭ نازىك بايلانىسىن, ءوزارا قارىم-قاتىناسىن سۋرەتتەيتىن ارنايى شوۋمەن اياقتالادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاقستان پاۆيلونىندا ەلىمىزدىڭ مادەني قۇندىلىقتارى مەن جاھاندىق وزەكتى ماسەلەلەر شەبەر ۇيلەسىم تاپقان.
قازاقستان ۇسىنعان كورمەنى تاماشالاپ ءجۇرىپ, كەيبىر كەلۋشىمەن تىلدەسۋدىڭ دە ءساتى ءتۇستى. 30 جىل بۇرىن الماتىدا بولعان گەرمانيا ازاماتى ەلىمىزدىڭ از ۋاقىت ىشىندە وزگەرىپ كەتكەنىن ايتتى. سويلەسكەن قوناقتار اراسىندا قازاقستان جايلى مۇلدەم ەستىمەگەندەرى دە بار ەكەن. ماسەلەن, رۋمىنيادان كەلگەن اپالى-ءسىڭلىلى مالينا مەن سولينا ەلىمىز جايلى كوبىرەك مالىمەت العانىن ايتتى.
– پاۆيلون ماعان ۇنادى. شىنىمدى ايتسام, وسىعان دەيىن قازاقستان تۋرالى بىلمەگەن ەدىم. وسى كورمەدە ەلمەن, مادەنيەتىمەن تانىستىم دەسە دە بولادى. پاۆيلوننىڭ سىرتقى كەلبەتى مەن ارنايى دايىندالعان شوۋدى ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ەكسپو-دا قاتتى ۇناعان پاۆيلونداردىڭ ءبىرى بولدى, – دەيدى رۋمىنيالىق مالينا.
قازاقستان استاناسىندا وتكەن كورمەدەن كەيىن كەلەسى ەكسپو ءىس-شارالارىنىڭ بارلىعىنا بارۋدى ماقسات ەتكەندەردى كەزدەستىردىك. رەسەيدەن كەلگەن وتباسى مۇنداي جاڭا قىزىعۋشىلىقتىڭ 2017 جىلعى كورمەدەن كەيىن پايدا بولعانىن ايتادى.
قازاقستان پاۆيلونىن ۇزدىكتەردىڭ قاتارىنا جاتقىزعاندار از ەمەس. گەرمانيا پاۆيلونىنداعى قىزمەتكەردىڭ ءبىرى قازاقستاننان ەكەنىمىزدى ەستىپ قالىپ, بىردەن ءبىزدىڭ پاۆيلوندى ماقتاي جونەلدى. «ەڭ سۇيىكتى پاۆيلوندارىمنىڭ ءبىرى» دەپ قالدى. ال دۋبايداعى كورمەنى تاماشالاۋ ءۇشىن فرانتسيادان ارنايى كەلگەن جاس وتباسى دا تاماشا اسەرىن جاسىرا المادى.
– ەكسپو-داعى العاشقى كۇنىمىز. كولەمى تاڭعالدىردى. ءبىر قالادا بارلىق مەملەكەت ورنالاسقانداي اسەردە قالدىم. ازىرگە ارالاعان ەلدەردىڭ اراسىندا قازاقستان – ەڭ سۇيىكتى پاۆيلونىم. كىرە بەرگەندە كورسەتىلگەن العاشقى ۆيدەو بىردەن باۋراپ الدى. ەسىك اشىلعاندا وتە تىنىش, بەيبىت كەڭىستىككە ءتۇستىم. وسىعان دەيىن قازاقستان تۋرالى ەشنارسە بىلمەدىم. كورمەدەن قازاقتاردىڭ مادەنيەتى, تاريحى, سالت-ءداستۇرى, كيىم-كەشەگى, بولاشاققا جوسپارى جايلى كوپ اقپارات الدىق, – دەيدى ولار.
وسىدان كەيىن ەكسپو ادامداردى, ءتۇرلى حالىقتاردى ءوزارا جاقىنداستىراتىن, دوستاستىراتىن ورىن ەكەنىنە سەنىمىڭىز ارتا تۇسەدى. الەم ەلدەرىن تولىق ارالاپ, بارلىعىنىڭ مادەنيەتىمەن ەتەنە تانىسىپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس دەرسىز. الايدا كەلۋشىلەر ءدال وسى حالىقارالىق ءىس-شارانى ساياحاتتىڭ ءبىر تۇرىنە اينالدىرعان. مۋمبايدان دۋبايعا كونفەرەنتسياعا كەلگەن براۆەش كوتاري ءوزىن ساياحاتتاپ جۇرگەن تۋريسكە تەڭەيتىنىن جەتكىزدى.
– مەن ءۇشىن مۇندا ءار ەلدىڭ مادەنيەتىمەن تانىسۋ وتە ماڭىزدى. ويتكەنى ول ەلدەردىڭ بارلىعىنا ساياحاتتاۋعا مۇمكىندىگىم بولماۋى مۇمكىن. ال كورمەدە ءتۇرلى ادامدارمەن تانىسۋ ارقىلى سول مەملەكەتتى تەرەڭىرەك تۇسىنە باستايمىن. بۇل دا ساياحاتتىڭ ءبىر ءتۇرى. ءبىر عانا ەلگە كەلىپ, 200-گە جۋىق مەملەكەتتى ارالاپ شىعۋعا بولادى. قازاقستان دا سولاردىڭ قاتارىندا. ساياحاتتاپ بارماسام دا, بۇگىن قازاق ۇلتى, مادەنيەتى جايلى كوپ نارسەدەن حاباردار بولدىم, – دەيدى ب.كوتاري.
راسىمەن, ۇلتتىق پاۆيلوندار ارحيتەكتۋراسى, ىشكى مازمۇنى, وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى, تاعامى, مادەنيەتى, قۇندىلىقتارىمەن, ءتىپتى قىزمەتكەرلەرى مەن ۇيىمداستىرۋى سەكىلدى كوزگە كورىنبەيتىن مايدا-شۇيدە ارقىلى ءوز ەلىن ايشىقتاپ, كەلۋشىلەرگە تانىستىرىپ تۇرادى. قاي پاۆيلونعا بارساڭىز دا, سول ەردىڭ اۋماعىنا ءوتىپ كەتكەندەي اسەردە قالاسىز. مۇندا ۋاقىت پەن كەڭىستىكتىڭ ءوز ولشەمى بار سەكىلدى. دۋبايدا ءوتىپ جاتقان ەكسپو-2020 كورمەسىنە ساپاردىڭ اركىمگە ءارتۇرلى اسەر قالدىرارى انىق, دەسە دە ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بىرلىككە, ىنتىماقتاستىققا شاقىرعان ۇندەۋى بارشاعا بىردەي جەتەتىنىنە سەنىم مول.
