بۇل ورايدا «توقسانعا» توقتالۋىمىزدىڭ دا وزىندىك ءمانى بار, جەلتوقسان ءسوزى وسى توقساننان تاعان تارتقان. قىستىڭ شىلدەسى باستالاتىن جەلتوقسان ايىن حالقىمىز كەيدە «توقسان» دەپ تە اتاعان. جەتى قات كوكتە اي مەن قامبار جۇلدىزى بەسىنشى رەت توعىساتىندىقتان جۇرتىمىز كەيدە ء«جادى ايى» دەگەن. پارسى تىلىنەن ەنگەن بۇل ءسوز «قايسار مىنەزدى, بەلسەندى» دەگەن ماعىنا بەرەدى.
بوران-بۇرقاسىن باستالىپ, كارى قۇدا – قىس قاھارىنا ءمىنىپ, قىسا تۇسەتىن توقساننىڭ باسى راسىندا, قايسار مىنەزدى قازاقتى قايراي تۇسەدى. قاپى قالماس ءۇشىن قامدانادى, قاجىرلى قارەكەت قىلادى, جىگەرىن جانيدى. قىران قۇس ۇستاپ, قۇماي تازى ەرتكەن سىرباز سەرىلەر جۇيرىك ءمىنىپ, قىردىڭ قىزىل تۇلكىسىن الادى. قانسوناردىڭ قانسورپا قىزىعى قاينايدى. قىزىل شۇناق پەن شەكەدەن وتەر شىڭىلتىر اياز شىمىرلىققا شىڭدايدى. تاڭىرگە عانا تابىناتىن, ەركىندىكتىڭ سيمۆولى سانالاتىن ءتۇز تاعىلارى وسى ايدا ءۇيىرىن ءبولىپ, بولەكتەنگەن بولتىرىكتەر بورىگە اينالادى.
بورانى مەن تۇمانى ارالاس جەلتوقساننىڭ ءتۇنى دە قويۋلانىپ, قار مەن قاراڭعىلىق تۇتاسىپ كەتەدى. سوعىمنان قاعىلعان, تۇتاتۋعا تامىزىق تاپپاعان جۇرت ءۇشىن ۇيىتقىپ سوققان جەلى مەن ۇزاق ءتۇنى تامۇقتاي كورىنەدى. اقىرى ۇزارعان ءتۇن شەگىنە جەتىپ, شەتى سەتىنەيدى. سودان ءتۇن قىسقارىپ, كۇن ۇزارا باستايدى. ء«ار تۇنەكتىڭ تاڭى بار, قىتىمىر قىستىڭ جازى بار» دەگەندەي, سامارقاننىڭ كوك تاسى جىبىگەن ۇلىستىڭ ۇلى مەيرامىندا كۇن مەن ءتۇن تەڭەلەدى, بارشا جۇرتشىلىق جاقسىلىققا كەنەلەدى. سوندىقتان جەلتوقساندى ءاز ناۋرىزدىڭ ءسۇيىنشىسى, ىزگىلىكتىڭ حابارشىسى دەۋگە دە بولادى.
ەندەشە, جىلقىنىڭ جالىندا وسكەن جاۋىنگەر جۇرتتىڭ جۇرناعى, نامىسىن تاپتاتپاعان, ارىن جانىنان ارتىق ساناعان, بوستاندىق جولىندا قاسىق قانىن قياتىن, قىسقان سايىن قاسارىسىپ, قايتپاي كۇرەسەتىن جانى ءسىرى قازاق ءۇشىن جەلتوقساننىڭ ەرلىك پەن ەركىندىكتىڭ ءرامىزى بولار ءجونى بار!
وتارلىق ەزگىدە شيرىعىپ, ون التىنشى جىلى شىنىعا تۇسكەن الاش بالاسى قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن ىلە-شالا قامدانىپ, جەلتوقسان ايىندا ازاتتىق ءۇشىن اتقا قوندى. اۋەلى, دالىرەك ايتقاندا, 1917 جىلى 10 جەلتوقساندا تۇگەل تۇركىنى تۇگەندەۋدى ماقسات تۇتقان مۇستافا شوقاي باستاعان قايراتكەرلەر قوقاندا تۇركىستان اۆتونومياسىن جاريالادى. «جاساسىن تۇركىستان مۇحتارياتى!» دەگەن ۇرانمەن, زور ۇمىتپەن جاريالانعان اۆتونوميانىڭ عۇمىرى تىم قىسقا بولعانىمەن, تۋىرلىعى ءبىر تۋىس جۇرتتىڭ تۇتاستىعىنا جاسالعان العاشقى قادام رەتىندە تاريحتا قالدى.
تۇتاس تۇركىستاننىڭ تۋىن تىككەن قۇتتى وقيعادان ەكى كۇن وتكەندە, 1917 جىلى 12 جەلتوقساندا ارقا توسىندە الاش اۆتونومياسى جاريالاندى. كۇللى قازاقتىڭ تەڭدىگى مەن ەلدىگىن مۇرات ەتكەن ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى سىندى الاش ارىستارى باستاعان قايراتكەرلەر الاشوردا ۇكىمەتىن قۇردى. الايدا «الاش تۋى استىندا, كۇن سونگەنشە سونبەيمىز. ەندى ەشكىمنىڭ الاشتى, قورلىعىنا بەرمەيمىز!» دەگەن بوستاندىق بوزتورعايىنىڭ ءورشىل رۋحى قىزىلداردان قيانات كوردى. ازاتتىق اڭساعان كوپ قىرشىن قىلىشىنان قان تامعان وزبىر بيلىكتىڭ قۇرىعى مەن قىرعىنىنان قۇتىلا المادى.
بۇل ورايدا تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, الاش كوسەمسوزىنىڭ كوش باسىندا تۇرعان «قازاق» گازەتىنىڭ جالعاسى ىسپەتتى وقىرمانعا جول تارتقان «ۇشقىن» دا العاش 1919 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىندا جارىق كورگەن ەدى. ارادا جەتپىس جىل وتكەندە «ەگەمەن» اتاۋىن العان باس باسىلىم ەلگە ەگەمەندىكتى سۇيىنشىلەدى.
زاماننىڭ ءزىلماۋىر باتپانىن ارقالاعان بۋىن, سىرتىنداعى زۇلماتتى سىلكىپ تاستاۋعا شاماسى جەتپەسە دە شامىرقانىپ, شيرىعا ءتۇستى. عاسىرلار تولقىنى جاسىرعان قاسىرەتتى قوزعاعان, قاسيەتتى وياتقان, بۇگىننىڭ بەرەكەلى مەزگىل-مەزىرەتىن جاقىنداتقان سول ءبىر جەلتوقسان ايىندا بۇعاۋعا باعىنباي, بۇعالىققا كونبەگەن, جاسىنداي جارق ەتكەن جالىندى جاستاردىڭ ەركىندىككە ۇمتىلعان ەرەن ەرلىگى كەڭەس وداعىنىڭ ىرگەتاسىن شايقاپ ءوتتى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسىنىڭ «تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قارلىعاشتارى – جەلتوقسان قاھارماندارىنىڭ وشپەس ەرلىگى ءبىزدىڭ مەملەكەتتىلىك تاريحىمىزعا ماڭگى جازىلادى» دەپ تاعزىم ەتۋى بۇگىنگى ۇرپاققا تاعىلىم!
سوندىقتان ءتاڭىرىنىڭ تەڭدەسسىز تارتۋى بولعان ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىك كۇنىن 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا جاريالاۋ دا, ەلباسىنىڭ ەلوردانى الماتىدان اقمولاعا 1997 جىلى 10 جەلتوقساندا كوشىرۋى دە كەزدەيسوقتىق ەمەس دەگەن ويدامىز. ەرلىك ايىندا تاۋەلسىزدىك الىپ, ەركىندىككە قول جەتكىزدىك; تۇتاستىقتى ساقتاپ, ەلدىكتى ەڭسەلى ەتتىك. بۇل – بوستاندىق ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىگىپ, ازاتتىق جولىندا قۇربان بولعان بوزداقتارعا, ۇلتتىڭ ۇلى قاھارماندىعىنا قويىلعان ەڭ ۇلكەن ەسكەرتكىش بولسا كەرەك!
