سۋرەتتە: ەلباسى ەلوردادا جاڭا مەشىتتىڭ قازىعىن قاققان ءسات. 2019 جىل, ناۋرىز ايى.
ءسوز باسىندا اتاپ وتكەنىمىزدەي اسىل ءدىنىمىز, اسىرەسە, كەڭەستىك بولشەۆيكتەر تۇسىندا قاتتى قىسىمعا ۇشىرادى. ماسەلەن, 1920 جىلى ورتا ازيادا قىزمەت ەتكەن 30 مىڭ مەشىتتەن 1940 جىلى 1 مىڭى قالسا, بارلىق مەدرەسە تولىق جابىلدى. قۋعىن-سۇرگىن جىلدارى 47 مىڭ ءدىن قىزمەتكەرىنىڭ 2 مىڭعا جۋىعى عانا ءتىرى قالدى. ءماشھۇر ءجۇسىپ اتامىز «سارىارقا كىمدىكى؟» اتتى جىرىندا: «قۇراندى قور, مولدانى بوزداي قىلىپ, كىرىستى سوندىرۋگە يسلام نۇرىن» دەگەنىندەي, مۇسىلمانشىلىقتى تۇنشىقتىرۋدىڭ سالدارىنان عاسىرلار بويى قازاق قوعامىن تۇتاستىرىپ تۇرعان, ادامگەرشىلىك, اعايىنگەرشىلىك سياقتى بەرىك ۇستىندار ءب ۇلىنىپ, يمانسىزدىق ورىن الدى. مىسالى, 1920-جىلدار اياعىندا كەڭەس وداعىندا «قۇدايسىزدار ۇيىمى» دەيتىن دىنگە قارسى قۇرىلىم پايدا بولدى. وسى ۇيىمعا مۇشە بولۋ مارتەبە سانالدى...
ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان تۇستا, حالقىمىزدىڭ كەڭەس كەزىندە قوجىراپ كەتكەن يماني تۇسىنىگىن ءتىرىلتىپ, اتا-بابا داستۇرىمەن ۇشتاسقان يسلامنىڭ وزىق ادەپ-ۇلگىسىن قالپىنا كەلتىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. بۇل ماسەلەدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وڭتايلى شەشىم قابىلداپ, مەملەكەتتى باسقارۋدا ۇلت بىرلىگى مەن ءدىن تۇتاستىعىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ, دوستىق پەن كەلىسىمنىڭ ۇزدىك ۇلگىسىن قالىپتاستىرا الدى. اللاعا شۇكىر, وسىناۋ سارابدال ساياساتتىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق سالتانات قۇردى. وسىناۋ تاريحي ىسكە باستاماشى بولىپ, ەلىمىزدەگى 100-دەن استام ۇلت پەن ۇلىستى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا توپتاستىرا بىلگەن ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى تاريحتا مəڭگى قالا بەرمەك.
سونداي-اق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تəۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءدىني سەنىمى مەن ۇستانىمى ءبىر ارناعا توعىسا بەرمەيتىن əلەمدىك ءدəستۇرلى ءدىن كوشباسشىلارىنىڭ باسىن ەلورداعا قوسىپ, ءدىن قايراتكەرلەرىن ورتاق ماقساتقا ۇندەدى. وسى ورايدا نۇر-سۇلتان قالاسىندا əر ءۇش جىل سايىن وتەتىن Əلەمدىك جəنە ءدəستۇرلى ءدىن ليدەرلەرىنىڭ سەزى جەر جۇزىندەگى ءدىنى مەن ءتىلى, ۇلتى مەن ۇلىسى بولەك كۇللى ادامزات بالاسىن بىرلىك پەن بەيبىتشىلىككە, ىمىرا مەن ىنتىماققا ۇيىستىرعان كەلەلى باسقوسۋ بولدى.
* * *
قازىرگى تاڭدا ەلىمىز بويىنشا 3 464 عيبادات ورنى تىركەلسە, ونىڭ ىشىندە 2 600 مەشىت, 294 پراۆوسلاۆيە جانە 109 كاتوليك شىركەۋى, 495 پروتەستانت حرامى مەن عيباداتحاناسى, 7 يۋدەي سيناگوگاسى, 2 بۋدداشىلار حرامى, 7 «كريشنا ساناسى قوعامى» جانە باحاي قاۋىمىنىڭ قۇلشىلىق ۇيىنەن باسقا, 18 كونفەسسيا, 3 514 ءدىني بىرلەستىك بار ەكەن. بۇلار 2011 جىلى 11 قازاندا قابىلدانعان ء«دىني قىزمەت جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ شەڭبەرىندە وزدەرىنىڭ ءىس-ارەكەتىن ۇيلەستىرۋدە. سونداي-اق ەلىمىز تۇرعىندارىنىڭ 9,1 پايىزى پراۆوسلاۆيە ۇستانىمىنا جۇگىنسە, 72,2 پايىزى مۇسىلمان جاماعاتى ەكەن.
وسى ورايدا رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ ەلەۋلى بولىگىن قۇراپ وتىرعان مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ ۇلىق مەيرامى – قۇربان ايت ەلباسى شەشىمىمەن دەمالىس كۇنى بولىپ جاريالاندى. سونداي-اق رەسپۋبليكا بويىنشا يسلام ءىلىمىن دامىتۋ ماقساتىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ قامقورلىعىمەن نۇر-مۇباراك ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. بۇل وقۋ ورنىن قازىرگە دەيىن 2 359 ستۋدەنت بىتىرسە, ونىڭ 254-ءى عىلىم ماگيسترى, 39-ى عىلىم دوكتورى. بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتدە 1 627 ستۋدەنت ءبىلىم الۋدا. ول ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان ارنايى گرانتتار بولىنۋدە. سونىمەن قاتار 9 مەدرەسەگە كوللەدج مارتەبەسى بەرىلگەن. بۇل كوللەدجدەردە 2 769 شاكىرت ءبىلىم الىپ جاتىر.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلىمىزدىڭ ءدىن سالاسى تۇركيا, مىسىر, ساۋد ارابياسى, مالايزيا, يندونەزيا سەكىلدى ەلدەرمەن شاريعي ءبىلىم, قاجىلىق, حالال ستاندارتتاۋ ءىسى بويىنشا ەكىجاقتى مەموراندۋم قابىلدادى. سونىمەن قاتار رەسەي, وزبەكستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە تاعى باسقا كورشى مەملەتتەرمەن ءدىن جونىندە ورتاق كەلىسىمدەر جاسالدى. قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى شەتەلدەردىڭ ەلىمىزدەگى بىرقاتار ەلشىلىگىمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتىپ, باۋىرلاس ەلدەر اراسىنداعى رۋحاني بايلانىستى بەكىتە تۇسۋگە ءمان بەرىپ كەلەدى.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە رەسمي تۇردە 6 قاريلار دايىنداۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ءدىني باسقارما ۇيىمداستىراتىن ءداستۇرلى رەسپۋبليكالىق قۇران بايقاۋلارى قاريلاردىڭ قۇران جاتتاۋىنا ۇلكەن جىگەر سىيلاۋدا. سونىڭ دالەلى جىل سايىن تۇركىستان قالاسىندا قۇراندى جاتقا جانە مانەرلەپ وقۋدان رەسپۋبليكالىق بايقاۋ وتەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا كۇللى مۇسىلمان جاماعاتى ءۇشىن وتە ۇلكەن سىي – ەلوردا تورىندە ساۋلەتىنە كوز تويمايتىن «Əزىرەت سۇلتان» مەشىتى سالىنىپ, ەكى جىل بۇرىن قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ كەڭسەسى باس قالادا بوي كوتەرسە, سوڭعى جىلدارى ءدىني باسقارما جانىنان زامان تالابىنا ساي باسپا, اقپارات, اۋدارما, قوعاممەن بايلانىس سالاسى جاندانىپ, بىرنەشە جاڭا ءبولىم: «زەكەت جانە قايىرىمدىلىق» قورى, «ۋاقىپ» قورى, «مۋفتيات» باسپاسى, «حالال دامۋ», «قامقور-شاراپات» مەكەمەسى قاتارلى ۇيىمدار ابىرويلى قىزمەت اتقارۋدا. سونىڭ ىشىندە «زەكەت پەن قايىرىمدىلىق» قورىنىڭ باستاماسىمەن باسپاناعا اسا مۇقتاج 500-دەن استام وتباسىعا پاتەر كىلتى تابىستالدى. بۇل شارا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تاراپىنان ۇلكەن العىسقا بولەندى.
وسى ورايدا تاۋەلسىزدىگىمىزبەن قاتار كەلگەن تاعى ءبىر قاسيەتتى قۇلشىلىق قاجىلىق جولعا قويىلدى. ەگەمەندىگىمىزدىڭ العاشقى جىلىندا ەلىمىزدەن 74 ادام قاجىلىق پارىزىن وتەگەن بولسا, قازىرگى تاڭدا جىل سايىن قاسيەتتى ساپارعا باراتىن جانداردىڭ سانى 4 مىڭعا جەتتى. ەگەمەندىكتىڭ 30 جىلىندا 60 مىڭنان استام ادام قاجىلىق پارىزىن وتەدى. قاجىلىق پارىزىن وتەيمىن دەگەن ازاماتتار ءۇشىن تىكەلەي اۋە رەيستەرى اشىلىپ, قولايلى جاعداي جاسالۋدا.
ءدال قازىر ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايرىقشا قامقورلىعىمەن ەلوردادا ءزاۋلىم مەشىت بوي كوتەرىپ كەلەدى. بۇل ورتا ازياداعى ەڭ ۇلكەن مەشىت بولادى دەپ كۇتىلۋدە. عيباداتحانا اۋماعى 57 مىڭ شارشى مەتر بولسا, مۇنارالارىنىڭ بيىكتىگى – 130 مەتردى قۇراۋدا. سونداي-اق باس كۇمبەزىنىڭ بيىكتىگى – 88,2 مەتر. ناماز وقيتىن ورىننىڭ سىيىمدىلىعى 15 مىڭ ادامدى قامتىسا, ايەلدەر بولمەسى 3 مىڭ ورىنعا شاقتالعان ەكەن. بۇيىرسا, ەلوردامىزدىڭ سول جاعالاۋىنان ورىن تەپكەن بۇل مەشىت مۇسىلمان الەمىنىڭ ماڭىزدى نىسانىنا اينالماق.
