– قۇرمەتتى ورالباي ابدىكارىم ۇلى, ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىگى رەتىندە مەملەكەتىمىز تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەل ءۇشىن قىزمەت ەتىپ كەلەسىز. وسى ورايدا, 30 جىل ىشىندەگى باستى جەتىستىكتەرىمىز جايلى پىكىرىڭىزدى بىلگىمىز كەلەدى.
– 1985 جىلى قاراعاندىدان الماتىداعى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنە جۇمىسقا اۋىسقان ەدىم. كەيىن 1989 جىلى شىلدە ايىندا ۇيىمداستىرۋ ءبولىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولىپ قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەزىمدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىرىنشى حاتشى بولىپ سايلاندى. ارادا بىرەر اي وتكەن سوڭ, قىركۇيەكتە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ەتىپ تاعايىندادى. سودان بەرى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزبەن بىرگە ءبىراز ۋاقىت قىزمەت اتقاردىم. وتكەنگە كوز جۇگىرتسەم, زامان اۋىسقان تۇستا ەل تاريحىنا قولدان كەلگەن ۇلەسىمدى قوسقانىمدى اڭعارامىن. 1991 جىلى ەلىمىز ەگەمەندىك الدى. الايدا تاۋەلسىزدىك وڭاي كەلگەن جوق. وسى جولدا قانشاما ءباھادۇر بابالارىمىز قان توكتى, ەركىندىكتى اڭسادى, ارماندادى دەسەڭىزشى. بىلەكتىڭ كۇشى, نايزانىڭ ۇشىمەن ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن, شاپقان تۇلپاردىڭ تۇياعى توزاتىن ۇلان-بايتاق دالاعا يەلىك ەتىپ قالدى. بىراق قازاق حالقىنىڭ شىنايى ازاتتىعى, بوستاندىعى وسى 1991 جىلدان باستاۋ الادى. وتكەن ءۇش ونجىلدىقتا قازاقستان دەپ اتالاتىن قايراتتى مەملەكەت قۇرا بىلدىك.
ارينە, مەملەكەت قۇرۋ وڭاي ءىس ەمەس. ول تۇرماق قاراپايىم ءۇي تۇرعىزۋدىڭ ءوزى ەرەن ەڭبەكتى, قاجىر-قايراتتى تالاپ ەتەدى. سول ەگەمەندىككە قول جەتكىزۋ, مەملەكەت قۇرۋ بار دا, ونى ساقتاپ قالۋ – تىپتەن كۇردەلى, قيىن دۇنيە. ەڭ الدىمەن, 1990 جىلعى 25 قازاندا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا «قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى» دەكلاراتسيا قابىلداندى. مەن سول تۇستا اتالعان كەڭەستىڭ دەپۋتاتى بولاتىنمىن. بۇل قۇجاتتىڭ قابىلدانعانى قازاق حالقى ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش بولدى. وتانداستارىمىزدىڭ دەمەۋىن, پاتريوتتىق سەزىمنىڭ سالتانات قۇرىپ تۇرعانىن سەزىندىم. جالعىز مەن عانا ەمەس, تالاي زامانداسىم سەزىندى مۇنى. كەيىن وسى دەكلاراتسيانىڭ نەگىزىندە 1991 جىلى 16 جەلتوقساندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. حالىقتىڭ قولداۋىمەن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز سايلاندى. مىنە, كۇردەلى كەزەڭنىڭ كۇرمەۋى وسىلاي شەشىلگەن بولاتىن.
سودان بەرگى ۋاقىتتا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ كەلەدى. ال وسىناۋ 30 جىل ىشىندەگى باستى جەتىستىك رەتىندە ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك شەكارامىزدى شەگەندەپ العانىمىزدى ايتار ەدىم. ازاتتىقتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ەلباسى وسىعان ايرىقشا كوڭىل ءبولدى. ماسەلەن, كەڭەس وداعىنىڭ وزىندە شەشىمى تابىلماعان قىتاي مەن قازاقستان اراسىنداعى شەكارا اۋماعىن ايقىنداپ الدى. وسىنىڭ ءوزى – جەمىستى دە جەڭىستى جەتىستىك. توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ تۇتاستىعىن الەم مويىندادى. ءححى عاسىردىڭ وزىندە شەكاراسىن شەگەندەي الماي, سوڭى داۋ-جانجالعا, قاقتىعىسقا ۇلاسىپ جاتقان مەملەكەتتەر جەتىپ ارتىلادى. ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى مەن ىسكەرلىگى مۇنداي ولقىلىققا جول بەرگەن جوق. ەلىمىز – امان, جۇرتىمىز – تىنىش.
ەلباسى ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىن ساقتاپ قالۋعا, ۇلتارالىق, دىنارالىق كەلىسىمدەردى نىعايتۋعا ءمان بەرگەن بولاتىن. ماقسات حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, جەتىستىككە جەتۋ بولاتىن. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ويعا العان وسى ماقساتىن ومىردە ءىس جۇزىنە اسىرا الدى. سويلەگەن سوزدەرىندە ۇدايى وسى تاتۋلىق, بىرلىك, ىنتىماق ماسەلەسىن الدىڭعى ورىنعا شىعارىپ كەلەدى. سوندىقتان ەلىمىز بۇگىن قانداي دا ءبىر جەتىستىككە جەتكەن بولسا, بۇل ەڭ الدىمەن تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن ەلباسىنىڭ ەڭبەگى دەر ەدىم. ودان قالدى, قازاقستان دەپ اتالاتىن ەگەمەن ەل بارىن دۇنيە جۇزىنە مويىنداتتى. «الدىمەن – ەكونوميكا, سونان سوڭ ساياسات» دەگەن ۇتىمدى قاعيدانى ۇستانا وتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىن نارىققا بەيىمدەۋگە باسا ءمان بەردى. مەملەكەتتى قۇرۋ وڭاي بولعانىمەن, ونىڭ الداعى باعىتىن ايقىنداپ, حالىقتىڭ جاعدايىن جاساۋ قاشاندا قيىن. سوعان قاراماستان, ەلباسىنىڭ قىرۋار ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسى تۇزەلىپ, ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى ارتا باستادى.
ەگەمەندىكتىڭ ەڭ باستى نىشاندارى سانالاتىن ەلتاڭبا, ءانۇران, كوك بايراعىمىز ەل ەڭسەسىن بيىكتەتتى. ەلباسى تاۋەلسىز مەملەكەت ەكەنىمىزدى ايقىنداپ تۇرعان ەل استاناسىن ەسىلدىڭ بويىنا كوشىرىپ, تاعدىرشەشتى شەشىم قابىلداي ءبىلدى. بۇل قادامدى ءوز باسىم تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەرەن ەرلىگى رەتىندە باعالايمىن. ارينە, ەل ەگەمەندىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا بۇل باستاماعا سەنىمسىزدىك تانىتقاندار دا تابىلدى. الايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاساڭ قاعيدالار مەن سەنىمسىزدىكتىڭ سەڭىن بۇزىپ, جاڭا استانا تۇرعىزدى. جاۋھارداي جارقىراپ شىرايلى شاھار بوي كوتەردى. ەلوردا ەل دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەرەن سىيى سول, حالىق ءوز استاناسىنىڭ قاي جەردە ورنالاساتىنىن ءوزى شەشۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. جاڭا استانامىزعا اسىققان جالىندى جاستار ۇلتتىق ساياساتىمىزدىڭ, ەكونوميكامىزدىڭ, مادەنيەتىمىزدىڭ بويىنا ىستىق قان جۇگىرتتى. ەلوردا ەڭ الدىمەن ەگەمەن ەلدىڭ تۇرعىندارى ەكەنىمىزدى ۇقتىرىپ, سانامىزدى وزگەرتتى. سوندىقتان تاۋەلسىز ەل قۇرۋ ىسىندە ەلباسىنىڭ ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. قانداي كۇردەلى, قيىن ساتتەردە بولسىن حالىق نۇرسۇلتان نازارباەۆقا سەنىم ارتتى. ول ءوز كەزەگىندە ۇلتىمىزدىڭ ءۇمىتىن اقتاپ, حالىقتىڭ ۇدەسىنەن شىعا ءبىلدى. جاڭا كونستيتۋتسيامىز قابىلدانىپ, قوس پالاتالى پارلامەنت قۇرىلدى, قارۋلى كۇشىمىز جاساقتالدى. ەگەمەن ەلگە قاجەت بۇدان وزگە دە ماڭىزدى قادامدار جاسالىپ, سەنىمدى شەشىمدەر قابىلداندى. تاۋەلسىز ەل اتانۋ ءۇشىن قاجەت بارلىق اتريبۋت پەن ءتيىستى جاعداي جاسالدى. ءتىپتى قازاقستان پاندەميا باستالعالى بەرى ۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا ويلاپ تاپقان ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولدى.
– تاريحتى تۇلعالار جاسايتىنى ءمالىم. ءبىز تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگىن ءادىل باعالاي الىپ ءجۇرمىز بە؟
– ارينە, ءادىل باعانى ارقاشان تارازى تاريح بەرەدى. وعان ۋاقىت كەرەك. ءار ادامنىڭ وزىندىك كوزقاراسىن بار. وتانداستارىمىزعا وي بوستاندىعى دا, ءسوز بوستاندىعى دا بەرىلگەن. تاۋەلسىزدىك قۇرداستارىنىڭ ءوزى بيىل 30-عا تولدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وتباسىن قۇرىپ, اتا-انا اتانىپ, ءوز پىكىرلەرىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەردى. سوندىقتان قازاقستاندا قانشا ادام بولسا, سونشا پىكىر بولاتىنى انىق. الايدا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەت قۇرۋ ىسىندەگى اۋقىمدى جۇمىسىن ەشكىم دە جوققا شىعارا المايدى. 90-شى جىلداردىڭ باسىنداعى, حح عاسىردىڭ سوڭىنداعى, 2008 جىلعى داعدارىس جاس مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىن تەجەپ, تۇعىرىنان تايدىرا المادى. مىنە, سونداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردەن ەلباسىنىڭ كورەگەندىگى مەن قايراتكەرلىگى قازاقستاندى امان الىپ ءوتتى. بۇل از دەسەڭىز, ەلباسىنىڭ مەملەكەت باسشىلىعىنا كەلۋ جانە ودان ءوز ەركىمەن كەتۋ كەزىندە دە وزگەگە ۇلگى بولاتىن دانالىق پەن دارالىق تانىتا ءبىلدى. بۇعان بۇكىل قازاق ەلى كۋا. سوعان قاراماستان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز سالىپ بەرگەن سارا جول ساياسي ساباقتاستىعىن ءۇزىپ العان جوق. زايىرلى, دەموكراتيالىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋ ءىسى بۇگىن دە لايىقتى جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ الەمدىك ارەنادا ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن الدى. مەملەكەت قۇرۋشى تۇلعا رەتىندە ەسىمى تاريحتا تاڭبالاندى. وعان ەشكىم تالاسا المايدى.
– جەر تاعدىرى – ەل تاعدىرى. ءسىز سەنات توراعاسى لاۋازىمىن اتقارىپ تۇرعان كەزدە جەردى ساتۋ ماسەلەسى پارلامەنتتە قىزۋ تالقىلانعان بولاتىن. وسى جونىندە ايتا كەتسەڭىز؟
– جەر داۋى قازاق تاريحىندا ىقىلىم زامانداردان بەرى بولعان. حالىق جەر ساتۋدى وتاندى ساتۋمەن تەڭەستىرەدى. اتا-بابالارىمىز جاز جايلاۋ, قىس قىستاۋعا كوشىپ جۇرگەن كەزدىڭ وزىندە جەرگە قاتىستى داۋ-دامايدان ارىلعان جوق. الايدا مۇنداي ىشكى جانجالدىڭ بارلىعى بيلەردىڭ, اقساقالداردىڭ ارقاسىندا شەشىمىن تاباتىن ەدى. ول از دەسەڭىز, كەلىسپەۋشىلىكتەر «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» سىندى زاڭدار جيىنتىعىمەن رەتتەلىپ وتىرعانى انىق. ال بۇگىن نارىق زامانىندا جەر تىپتەن ماڭىزدى ماسەلەگە اينالدى. سەبەبى ەل ەكونوميكاسىنا قارجى قۇيعىسى كەلەتىن كەز كەلگەن كاسىپكەر ەڭ الدىمەن قانداي دا ءبىر جەرگە يە بولۋى كەرەك. ماسەلە وسىدان تۋىنداپ, سەنات توراعاسى لاۋازىمىن اتقارىپ تۇرعان كەزىمدە ەلىمىزدە جەر ماسەلەسى كوتەرىلدى. ناقتىلاپ ايتسام – جەر ساتۋ ماسەلەسى. ول كەزدە پرەمەر-مينيستر لاۋازىمىن يمانعالي تاسماعامبەتوۆ اتقارىپ تۇرعان بولاتىن. ۇكىمەت زاڭ ۇسىنىپ, ونى تالقىلاۋ كەزىندە سەنات قولدادى. الايدا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى داۋىس بەرۋگە كەلگەندە قارسىلىق تانىتتى. ءماجىلىس قارسى بولعان زاڭدى سەنات قابىلداي المايتىنى انىق. دەگەنمەن ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ زاڭ قولدانىسقا ەندى. جەردى 49 جىلعا جالعا بەرۋ ماسەلەسى قولداۋ تاپتى. سەبەبى جەردى مەنشىك يەسى سەزىنبەگەن ادام ول جەرگە قاراجات قۇيمايدى. مىنە, ەلىمىزدەگى جەر رەفورماسى وسىلاي باستالعان بولاتىن.
– بيىل مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىن شەتەلدىكتەرگە ساتۋ مەن جالعا بەرۋ ماسەلەسىنە ءبىرجولاتا نۇكتە قويدى. بۇل شەشىم ەل ەگەمەندىگى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– بۇل وتە دۇرىس شەشىم بولدى. سەبەبى «جەرى – كەڭ, حالقى – از» دەگەن الىپ-قاشتى اڭگىمە, اقيقاتقا جاناسپايتىن ماسەلە وزگە مەملەكەتتەر تاراپىنان قايتسە دە كوتەرىلەدى. دۇنيە جۇزىندە بۇعان دەيىن ورىن العان سوعىستاردىڭ باسىم بولىگى جەر ءۇشىن بولدى عوي. سوندىقتان ەل پرەزيدەنتىنىڭ بۇل قادامىن بۇرىس دەپ ايتا المايمىز. ەڭ باستىسى, بۇل شەشىمدى حالىق قولدادى. ارينە, الۋان ءتۇرلى پىكىرتالاس تا بولعانى جاسىرىن ەمەس. ول – زاڭدى. سوعان قاراماستان ەل مەن جەردىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالا الدىق. بۇل دا – ۇلكەن جەتىستىك. ال وتانداستارىمىز جەردى جالعا الۋ قۇقىعىنا يە. ەڭبەك ەتەمىن, جەردى يگەرەمىن دەگەن كەز كەلگەن ازامات ءوز ءىسىن باستاي الادى. ءبىز ءبىر نارسەنى ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. جەراستى بايلىعى ماڭگىلىك ەمەس. ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ول دا سارقىلادى. سوندىقتان جەردى ءتيىمدى پايدالانىپ, ءونىم ءوندىرىپ, ونى ەل يگىلىگىنە جۇمساي الساق, بولاشاعىمىز باياندى بولاتىنى بەلگىلى. ونىمگە قاشاندا سۇرانىس بولادى. بۇعان مەملەكەت تاراپىنان قوماقتى قولداۋ دا كورسەتىلەدى. حالقىمىزدىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرىپ جاتقانىن ەسكەرسەك, كەلەشەگىمىز دە وسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىمەن تىعىز بايلانىستا بولاتىنىن اڭعارا الامىز. سول ءۇشىن دە ءوز ءونىمىمىزدى ءوزىمىز ءوندىرىپ, ارتىلعانىن ەكسپورتقا شىعارىپ جاتساق, ودان ەشقاشان ۇتىلمايمىز. مۇمكىندىگىمىز مول.
– ەلىمىزدە زاڭ شىعارۋ, ونى قابىلداۋ كەزدەرىندە قازاقتىڭ مادەنيەتى مەن مەنتاليتەتى, رۋحاني بولمىسى ەسكەرىلە مە؟
– جىلدار جىلجىعان سايىن وسى ماسەلەگە كوپ كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. ارينە, ەكونوميكاعا قاتىستى قابىلداناتىن زاڭداردا رۋحاني ماسەلەلەر ەسكەرىلمەۋى مۇمكىن. الايدا ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ اياسىندا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا, رۋحاني بولمىسىمىزعا قاتىستى اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. بۇل باعدارلامالىق ماقالا زاڭ شىعارۋ كەزىندە ۇلتتىق ماسەلەلەرگە, حالىقتىڭ مۇددەسىنە ءمان بەرۋگە سەنىمدى سەرپىن بولدى. رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى ساقتاپ قالۋ مەن دامىتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق.
– مەملەكەتتىك حاتشى لاۋازىمىن اتقارىپ تۇرعان كەزىڭىزدە «بيلىك قازاق تىلىندە سويلەۋى كەرەك» دەپ ايتقان ەكەنسىز. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرى ءسىز ايتقان ۇدەدەن شىعا الدى ما؟
– كەزىندە ساكەن سەيفۋللين حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى لاۋازىمىن اتقارىپ تۇرعاندا بارلىق مەملەكەتتىك ورگان مەملەكەتتىك تىلدە سويلەسىن دەگەن شەشىم قابىلداعان ەدى. سودان بەرى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. الايدا سول كەزدەگى ماسەلە ءالى دە شەشىلمەي كەلە جاتىر. ارينە, ەل ەگەمەندىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭىنداعىداي ەمەس, وتكەن 30 جىلدا قانداي دا ءبىر دامۋدىڭ بولعانى بەلگىلى. الايدا كەيبىر قاراكوز دەپۋتاتتارىمىزدىڭ ءوزى ساۋالىن ورىس تىلىندە جولداپ وتىرادى. وكىنىشتىسى, وسى ءبىر ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرا الماي, وزگە تىلدەن ارىلا الماي كەلەمىز. قاراپ تۇرىپ قارنىڭ اشادى. سوعان قاراماستان دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن وزگە ەتنوس وكىلدەرى دە بار. ۇكىمەت جيىنداردى تەك قازاق تىلىندە وتكىزەدى. بۇنىڭ ءوزى – ۇلكەن جەتىستىك. سەڭ قوزعالعانىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى. ەندى قوسىمشا ىنتالاندىرۋ رەتىندە قانداي دا ءبىر تۇلعانى قىزمەتكە تاعايىنداۋ, دەپۋتاتتىققا ۇسىنۋ كەزىندە ونىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋى باستى تالاپقا اينالىپ, ءبىرىنشى ورىنعا شىعۋى كەرەك. قازاقشا سويلەيتىن وزگە ەتنوستار وكىلدەرىنە قولداۋ كورسەتۋىمىز قاجەت. وتانداستارىمىز مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – «الەۋمەتتىك ليفتىدە» جوعارىلاۋى, ءوز بولاشاعى ءۇشىن قاجەت ەكەنىن تۇيسىنۋگە ءتيىس. بۇل رەتتە, ەڭ ۇلكەن ۇلگىنى مەملەكەتتىك ورگانداردا قىزمەت ەتەتىن تۇلعالار كورسەتۋى كەرەك. ەڭ باستىسى – ىنتا مەن ىقىلاس. وسى ەكەۋى بولسا, ءتىلدى ۇيرەنۋدىڭ ءوزى تۇككە تۇرمايدى.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلىندا دۇنيە جۇزىنە تارىداي شاشىلعان قانداستارىمىزدى قايتارۋعا قاتىستى قىرۋار شارۋا اتقارىلدى. دەپۋتات كەزىڭىزدە دە وسى ماسەلەنى ءجيى كوتەردىڭىز. كەيىنگى كەزدە ولاردى ەلگە اكەلۋ ءىسى سايابىرسىپ قالعان سياقتى. بۇعان نە سەبەپ بولىپ وتىر؟
– كەزىندە پرەزيدەنت پەن ۇكىمەت اپپاراتى ءبىر ەدى. سول تۇستا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقاردىم. مىنە, وسى كەزدە موڭعولياعا ساپارلاعان ەڭبەك ميگرانتتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى بولدىم. ماقسات قانداستارىمىزدى قازاق جەرىنە كوشىرۋ بولاتىن. الدىمەن بايان-ولگەي ايماعىنا بارىپ, جەرگىلىكتى قازاقتارمەن جۇزدەستىك. حال-جاعدايلارىن سۇراپ, اتاجۇرتقا ات باسىن بۇرعىسى كەلەتىندەردى ىزدەدىك. ارينە, اتامەكەنگە كوشىپ كەلگىسى كەلەتىندەر سانى كوپ بولدى. سودان سوڭ ۇلانباتىرعا بارىپ, ەل پرەزيدەنتىمەن كەزدەستىك. بىرقاتار كەلىسسوز جۇرگىزدىك. سول كەزدە ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ العاشقى تولقىنى قازاق جەرىنە كوش تۇزەدى. اۋىر تەحنيكا, ۇشاق جىبەرىپ, قانداستارىمىزدىڭ دۇنيە-مۇلكىن كوشىرىسۋگە قولۇشىن سوزدىق. «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى وسىلاي باستالعان بولا-
تىن.
ەلگە كەلگەن قانداستارىمىزعا ەڭ الدىمەن ءتىل ماسەلەسى كەدەرگى بولدى. ولار ورىس ءتىلىن بىلمەدى. سول تۇستا جازۋشى تولەن ابدىك قانداستارىمىزدىڭ ورىس ءتىلىن بىلمەۋىنەن جۇمىسسىز جۇرگەنى, جۇمىسى بولعاننىڭ وزىندە تومەنگى لاۋازىمداردى اتقاراتىنى تۋرالى جازعان ەدى. بۇگىندە مۇنداي كەدەرگى جوقتىڭ قاسى. بۇدان سوڭ, ەلگە قانداس مامانداردى شاقىرۋ تۋرالى دا شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. بۇل قادام قاراكوزدەرىمىزدىڭ جۇمىسقا جىلدام ورنالاسىپ كەتۋىنە سەپتىگىن تيگىزدى. وسىنداي دا ءبىر تولقىن بولعان ەدى.
جۋىردا ارشالى اۋدانىندا قانداستارىمىزعا ارناپ 1200 وتباسىنا نەگىزدەلگەن اۋىل تۇرعىزىپ جاتىر دەپ ەستىدىم. بۇل دا يگى قادام دەر ەدىم. بۇگىندە ىشكى كوشى-قون ساياساتى وڭتۇستىكتەگى حالىقتى سولتۇستىك وڭىرگە كوشىرۋدى كوزدەيتىنى بەلگىلى. سونىڭ وزىندە جەرگىلىكتى ورگاندار كوشىپ كەلۋشىلەرگە ساپاسىز ءۇي ۇسىنىپ جاتقانىن ءجيى ەستيمىز. بۇل دۇرىس ەمەس. حالىقتى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن جاقسى جاعداي جاساۋ قاجەت. الەمدە تاريحي وتانىنا قانداستارىن شاقىرعان ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرىمىز دەپ ماقتانامىز. الايدا شەكارا اسىپ كەلگەن قانداستارىمىزدىڭ قۇجاتىن جوندەۋگە كەلگەندە سالعىرتتىق تانىتاتىنىمىز بار. سوزباققا سالىپ, ۇزاتىپ جىبەرگەن مىسالدار از ەمەس. ايلاپ, جىلداپ قۇجاتىن تۇگەندەي الماي جۇرگەندەر دە بار. تاعدىردىڭ تالكەگىمەن وزبەك بولىپ جازىلىپ, كەيىن قازاق ەكەنىن دالەلدەي الماي جۇرگەن قانداستارىمىز دا كوپ. بالكىم, بۇل ماسەلەدە وڭتايلاندىرۋ جۇمىسىن قولعا العان دۇرىس بولار ما ەدى. كورىكتى كوشتى سايابىرسىتىپ تۇرعان دا وسى بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر. ءبىز وسىدان ارىلۋىمىز كەرەك. قانداستارعا جىلى جۇزبەن قاراپ, قولىمىزدان كەلگەنشە كومەكتەسۋ قاجەت. ولار – ەلىمىزدىڭ, ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعى. قانداستارىمىزدىڭ پاتريوتتىق سەزىمى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان ارتىق بولماسا, ءبىر مىسقال كەم ەمەس.
– ەل ىرگەسىن بۇتىندەۋ ءىسى ءبىر ساتكە دە سايابىرسىمايتىنى انىق. اسىرەسە ءسىز سەكىلدى اعا بۋىننىڭ اقىل-كەڭەسى جاستار ءۇشىن اۋاداي قاجەت. بۇگىندە ەلدىڭ رۋحىن اسپانداتىپ, حالقىمىزدىڭ بولمىسىن جاڭعىرتۋ جولىندا قانداي جۇمىس اتقارىپ ءجۇرسىز؟
– اماندىق بولسا, الداعى 2-3 جىلدا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن كورىنەمىن. سوعان قاراماستان بۇگىندە 2 قوعامدىق ۇيىمدى باسقارامىن. سونىڭ ءبىرى – «قانسونار» اڭشىلاردىڭ قوعامدىق بىرلەستىكتەرى مەن اڭشىلىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق قاۋىمداستىعى. قاۋىمداستىق ەلىمىزدە 2013 جىلى قۇرىلدى. وسى قىزمەتتە ءجۇرىپ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تۇگەندەپ كەلەمىن. اسىرەسە قازاق حالقى عانا وسىرگەن تازى مەن توبەتتى قورعاۋ, ساقتاپ قالۋ ماسەلەسىنە باسا ءمان بەرىپ جۇرگەن جايىم بار. ولاردى حالىقارالىق ۇيىمداردا تىركەۋ جونىندە باستاما كوتەرىپ ءجۇرمىن. ماسەلەن, 1958 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى شەشىم قابىلداپ, تازىنىڭ ستاندارتىن بەكىتكەن بولاتىن. كەيىن ەلىمىز ەگەمەندىك العان سوڭ, 2015 جىلى وسى «قانسونار» قاۋىمداستىعىن باسقارا ءجۇرىپ, تازى مەن توبەتتىڭ ستاندارتىن بەكىتتىك. بۇل دەگەنىڭىز – جەتى قازىنامىزدىڭ ءبىرى مەملەكەت باقىلاۋىنا الىندى دەگەن ءسوز. ياعني يتتەردىڭ قان تازالىعىن ساقتاۋعا مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ءمان بەرىلەدى. بۇل رەتتە, ءبىز ءتۇرلى كورمە دە ۇيىمداستىردىق, يت جۇگىرىسىن دە وتكىزدىك. دۇنيەجۇزىلىك كوشپەندىلەر ويىندارىنا قاتىسىپ, ۇلتتىق قازىنامىزدى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندىق. قىسقاسى, قاراپ قالعان جايىمىز جوق.
ال ەكىنشى ۇيىم – «جاڭارۋ» سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جالپىۇلتتىق قوزعالىسى». ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەلباسىنىڭ جەمقورلىققا قارسى باستامالارىنا قولداۋ كورسەتۋ. وتانداستارىمىزدى جەمقورلىقتان ادا سانادا تاربيەلەسەك, دۇرىس جول نۇسقاساق دەيمىز. مۇنى اعارتۋشىلىق جۇمىس دەسە دە بولادى. بارلىق وبلىستا, قالادا, ءتىپتى كەيبىر اۋداندا فيليالدارىمىز بار. ءاربىر وبلىس تۇرعىندارىمەن قاشىقتان سەمينار وتكىزەمىز. بۇل قادامدى حالىق تا, مەملەكەتتىك ورگاندار دا دۇرىس قابىلداپ جاتىر. جەمقورلىق مەملەكەتكە قاۋىپ توندىرەدى. ونىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. سوندىقتان ادالىنان اس تابۋعا ۇلت بولىپ ۇمتىلۋىمىز قاجەت. بۇگىننىڭ باستى ماقساتى دا, زامان, قوعام تالابى دا وسى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
راۋان قابيدولدا,
«Egemen Qazaqstan»
