مۇددە – ورتاق
– الەكساندر لەونيدوۆيچ, بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنان بولەك, «قازتسينك» كومپانياسىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويى اتالىپ وتىلمەك. وسىناۋ شيرەك عاسىردا كومپانيا قانداي جولداردان ءوتتى, نەندەي جەتىستىكتەرگە جەتتى؟
– «قازتسينكتىڭ» ءجۇرىپ وتكەن جولى ەلىمىز وتكەرگەن كەزەڭدەرمەن بىردەي. 1990-جىلداردىڭ وتكەلەگى كوپ وتپەلى كەزەڭىندەگى كاسىپورىنداردىڭ جاعدايى قانداي بولعانى جۇرتشىلىقتىڭ جادىندا. ءبىرىنشى كەزەڭدە وندىرىستىك تسيكلداردى قالپىنا كەلتىرۋ مىندەتى تۇردى. ال دامۋ باعىتىنداعى جولىمىزدى «نولدەن» باستادىق. 2000 جىلى مالەەۆ كەنىشى ىسكە قوسىلدى. 2003 جىلى العاشقى كۇكىرت قىشقىلى تسەحى جۇمىس ىستەي باستادى. سودان كەيىن ولار اۋقىمدى جوبالارعا كوشتى. اتاپ ايتقاندا, 2010 جىلى 560 ملن دوللار كولەمىندەگى ينۆەستيتسياعا ۆاسيلكوۆ كەن ورنى پايدالانۋعا بەرىلدى. قۇنى 1 ملرد دوللار بولاتىن «جاڭا مەتاللۋرگيا» جوباسى اياقتالدى. وعان مىس زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى, كۇكىرت قىشقىلى زاۋىتى, قورعاسىن زاۋىتىن جاڭعىرتۋ كىردى. وسى جىلى جايرەم بايىتۋ فابريكاسى ىسكە قوسىلىپ, جوباعا 500 ملن دوللار جۇمسالدى. كۇردەلى قۇرىلىستان بولەك كومپانيا جىل سايىن تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتۋگە, قايتا قۇرۋعا 350-400 ملن دوللار جۇمسايدى. مۇنىڭ ءبارى دامۋعا جاسالعان قادامدار.
العاشقى كۇندەردەن باستاپ ينۆەستورىمىز Glencore كومپانياسى مەن مەملەكەت اراسىندا تۇسىنىستىك قالىپتاستى. تيىسىنشە, ولار بىزدەن جەدەل تۇردە ناتيجە تالاپ ەتپەدى. ينۆەستور مۇمكىن بولاتىن نارسەنى ەنشىلەپ, كەيىن تابانىن جالتىراتۋ ءۇشىن كەلگەن جوق. Glencore ۇزاق مەرزىمدى باعدارلامامەن كەلدى. ءبىز تاپقان قاراجاتتىڭ بارلىعىن «قازتسينك» كومپانياسى ءوندىرىستى دامىتۋعا, جاڭعىرتۋعا جۇمسادى. العاشقى 15 جىلدا اكتسيونەرلەر ەشقانداي ديۆيدەند كورگەن جوق. ەسەسىنە, بۇگىن ءبىز بارلىق اكتسيونەرلەردى, سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتى, وندىرىستىك باعدارلامالاردى ورىنداپ قانا قويماي, ديۆيدەندتەر تولەۋ ارقىلى قۋانتىپ وتىرمىز. مۇنداي قارجىلىق كورسەتكىشتەر كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى, البەتتە.
كومپانيا ارقاشان ۇكىمەتكە ماڭىزدى قادامداردى اشىق تۇسىندىرۋگە تىرىستى جانە ارقاشان تۇسىنىستىك تانىتتى. سوڭعى ءىرى نىساندى ءبىز قاراعاندى وبلىسىندا پاندەميا كەزىندە سالدىق. تۋىنداعان ماسەلە دە كوپ بولدى. بىراق مەملەكەت پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىكتىڭ قولداۋى ارقىلى ءبارى ويداعىداي ءورىلدى. ءبىز مەملەكەتتىڭ قارجى ينستيتۋتتارىمەن, ونىڭ ىشىندە قازاقستان دامۋ بانكىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستامىز. ءبىزدىڭ وندىرىستەر شوعىرلانعان قالالار مەن كەنتتەردى بارىنشا قامقورلىققا الامىز. ياعني اۋرۋحانالاردى قۇرال-جابدىقتارمەن قامتىپ, قارتتار مەن بالالار ۇيلەرىنە قولداۋ كورسەتەمىز. سپورتتىڭ دامۋىنا قوماقتى قاراجات قۇيىپ كەلەمىز. ماسەلەن, شىعىس قازاقستاندا ءبىزدىڭ ارالاسۋىمىزبەن سالىنعان ينفراقۇرىلىمدىق نىساندار جەتكىلىكتى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز ءبارىن ءوزىمىزدىڭ ادامدار ءۇشىن جاساۋعا تىرىسامىز. ەگەر تەننيس ورتالىعىن سالاتىن بولساق, وندا قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ بالالارى وينايدى. ەگەر اۋرۋحانالاردى جاڭعىرتساق, وندا «قازتسينك» قىزمەتكەرلەرى دە ەمدەلەدى. كومپانيا جىل سايىن اكىمدىكتەرمەن جاسالعان مەموراندۋمدار اياسىندا مۇنداي ماقساتتارعا ورتا ەسەپپەن 12 ملرد تەڭگە جۇمسايدى. ياعني كومپانيانىڭ مۇددەسى مەملەكەت مۇددەسىمەن ورتاق.
– ءسىز ءۇشىن وندىرىستىك جەتىستىكتەردىڭ قايسىسى الدەقايدا ماڭىزدى؟
– «قازتسينك» ءوندىرىسى 100 پايىزدىق, كەيدە ودان دا كوپ جۇكتەمەمەن جۇمىس ىستەيدى. بىزدىكى ۆەرتيكالدى-ينتەگراتسيالانعان كومپانياعا جاتادى: كەندى وندىرەمىز, كونتسەنترات الامىز جانە ودان ءارى تازارتىلعان مەتالل وندىرەمىز. بارلىق بولىمشەنىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەۋى وتە ماڭىزدى. ءبارى تۇراقتى رەجىمدە جۇمىس ىستەگەن كەزدە عانا اكتسيونەرلەر مەن مەملەكەتتىڭ كوڭىلى توق ءھام تىنىش بولادى. مىنا ءبىر قىزىقتى ءساتتى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. 2020 جىل بۇكىل الەم ءۇشىن پاندەميا اۋرەگە سالعان اۋىر جىل بولدى. ال «قازتسينك» وسىنداي قيىن كەزەڭگە قاراماستان, ءتيىستى كولەمدى ويداعىداي ءوندىرىپ, ۇزدىك ناتيجە كورسەتتى. ءبىز ءبىر سەكۋندقا دا توقتامادىق. مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, كومپانيا سالىق تولەمدەرىنىڭ كولەمى بويىنشا رەسپۋبليكادا ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى. بۇل تىنىش, تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايعاقتايدى.
ماڭىزعا يە مەتالدار
– ەلىمىزدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورىنىڭ 60 پايىزى «قازتسينك» كومپانياسىنان الىنعان التىن ەكەنى راس پا؟
– ءدال سولاي. 1997 جىلى ءبىز 2 تونناعا جۋىق التىن وندىردىك, بۇگىندە 22-24 توننا وندىرەمىز. كومپانيا باعالى مەتالدىڭ بۇكىل كولەمىن ەل ىشىندە قالدىرادى, ياعني ەشقايدا ەكسپورتتامايدى. شىعىس قازاقستاننىڭ پوليمەتالل كەن ورىندارىندا بەس نەگىزگى ءتۇستى مەتالل – مىرىش, قورعاسىن, مىس, التىن جانە كۇمىس بار. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – ولاردى كەننەن بارىنشا تولىق شىعارۋ. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز قازاقستانداعى قورعاسىن وندىرەتىن جالعىز كومپانيا بولىپ سانالامىز. سونداي-اق اففينيرلەنگەن مىرىش وندىرەتىن بىردەن-ءبىر ءوندىرۋشى ەكەنىمىز كوپكە ايان. 2010 جىلدان باستاپ مىس ءوندىرىسى پايدا بولدى.
جاسىراتىنى جوق, كەن ورىندارى ۋاقىت وتكەن سايىن تاۋسىلىپ بارادى. بولاشاقتا ەكونوميكالىق تۇرعىدان ءتيىمسىز دەپ سانالاتىن كۇردەلى شيكىزاتتى وڭدەۋگە مۇمكىندىگى بار كومپانيالار تابىسقا كەنەلەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا «قازتسينكتىڭ» ءبىر جەردە ءۇش زاۋىتىنىڭ بىرەگەي ۇيلەسىمى بار. مۇنداي دۇنيە الەمنىڭ ەش جەرىندە جوق. سونىمەن قاتار بىزدە بايىتۋ فابريكالارى بار. ونىمدەردىڭ ءبىر بولىگىن بايىتۋعا قايتارامىز, كونتسەنتراتتى قايتادان الامىز جانە مەتاللۋرگيالىق تسيكلگە جىبەرەمىز. وكىنىشكە قاراي, الەمدە كۇردەلى شيكىزاتپەن جۇمىس ىستەۋ تاجىريبەسى جوق. ءتىپتى جەتەكشى تەورەتيكتەردىڭ ءوزى بىزگە كەڭەس بەرە المايدى. سوندىقتان ءبىز مۇنداي تەحنولوگيالاردى ەكسپەريمەنتتىك تۇرعىدان پىسىقتايتىن باعدارلامانى قولعا الدىق. ناقتى وندىرىستە تاجىريبەلەر جۇرگىزەمىز, ناتيجەلەرىن عالىمدارعا بەرەمىز, ولار ۇسىنىستار بىلدىرەدى. ارينە, وندىرىسكە باسقا شيكىزات تۇسكەن كەزدە ناتيجەنىڭ قانداي بولاتىنىن ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق كومپانيا كەلەشەك قادامدارىن ەسەپتەگەنى ءۇشىن شىعىن شىعارادى. قازاقستاندا تەڭىزگە تىكەلەي شىعاتىن جول جوق. سوندىقتان قازاقستاندىق وندىرۋشىلەر باسەكەلەستىك كەزىندە تەك جوعارى تەحنولوگيالىق ەسەپ تۇرعىسىنان عانا العا شىعا الادى. ءبىز بۇل ماسەلەنى جوسپارلى تۇردە شەشىپ جاتىرمىز.
– «قازتسينكتە» تسيفرلى جوبالاردى ەنگىزۋگە قانشالىقتى باسىمدىق بەرىلگەن؟
– تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا سالاسىندا روبوتتاندىرۋدى ەلەستەتۋ قيىن. ويتكەنى شيكىزات ءارتۇرلى, سىرتقى جاعدايلارعا تاۋەلدىلىك جوعارى. بىرىڭعاي تەحنولوگيالىق رەجىمدى ازىرلەۋ دە مۇمكىن ەمەس. ەكىنشى جاعىنان, بايىتۋ جانە مەتاللۋرگيا فيزيكا مەن حيميانىڭ ماسەلەلەرى بولىپ سانالادى. عالىمدار بىزگە فورمۋلالارداعى ءاربىر قايتا ءبولۋ پروتسەسىن سيپاتتاۋعا جانە ولاردى كومپيۋتەرلىك باعدارلامالارعا اۋدارۋعا كومەكتەستى. سودان كەيىن ءبىز ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە پارامەترلەردى باقىلاۋ ءۇشىن ءوندىرىستى سەنسورلارمەن جابدىقتادىق. قازىر تەحنولوگيالىق پروتسەستەردى وپتيمۋمعا بارىنشا جاقىنداتۋ ءۇشىن قولدان كەلگەنىن ءبارىن جاساپ جاتىرمىز. تاپسىرما قاراپايىم ەستىلگەنىمەن, ونى شەشۋ وتە قيىن. سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ءبىز سەنسورلارعا 30 ملن دوللاردان استام قاراجات جۇمسادىق. ءبىر مىس بالقىتۋ زاۋىتىندا 700 شاقىرىمنان استام ءتۇرلى كابەل توسەلدى. ەسەپتەپ كورىپ ەدىك, ءبىر تاۋلىكتە «قازتسينكتە» شامامەن 30 ملن باستاپقى كورسەتكىش قالىپتاستى. بۇگىنگى تاڭدا بۇل كورسەتكىش بۇدان دا جوعارى. مۇنداي كولەممەن تەك ماتەماتيكالىق وڭدەۋ ادىستەرى ارقىلى عانا جۇمىس ىستەۋگە بولادى. بىزدەگى تالداۋشىلاردىڭ توبى دا ەرەكشە. ولار جاستار – قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى. ولار باستاپقى دەرەكتەردى الادى, وڭدەيدى, زاڭدىلىقتاردى تابادى جانە ونى تەحنولوگتارعا بەرەدى. بۇل كومپانيا قوسىمشا كىرىس الا الاتىن ءادىس سانالادى. ياعني ءبىر جەردە مەتالل ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ, ەندى ءبىر جەردە رەاگەنتتەردى قولدانۋدى ازايتۋ وسىلاي انىقتالادى.
جالپى, ءبىز تسيفرلاندىرۋمەن 15 جىل بويى اينالىسىپ كەلەمىز جانە ونىڭ العاشقى جەمىسىن ەندى عانا كورە باستادىق. وتكەن جىلى ەكونوميكالىق ناتيجە 30 ملن دوللاردى قۇرادى. ءىس جۇزىندە بارلىق بولىمشەدە ءوندىرىستى باسقارۋ ورتالىقتارى قۇرىلدى. وندا بارلىق دەرەك جينالادى. قانداي دا ءبىر اۋىتقۋلار بولعان جاعدايدا ديسپەتچەرلەر جەدەل شەشىم قابىلدايدى.
– 25 جىلدىڭ ىشىندە «قازتسينك» قانشالىقتى وزگەردى؟
– بۇرىن ءبارى تەز جاسالۋى مۇمكىن سياقتى كورىنەتىن. بىراق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا ءوندىرىسى ينەرتسيالىق سيپاتقا يە. مۇندا تەتىكتى ساۋساقپەن باسا سالۋ ارقىلى ءبىر نارسەنى وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇعان ناقتى مىسال – ءبىزدىڭ قاۋىپسىز ەڭبەك جونىندەگى باعدارلامامىز. نەعۇرلىم العا قادام باسقان سايىن سوعۇرلىم تاعى جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن جاقسى تۇسىنەمىز. ەگەر 25 جىل بۇرىن بىزگە ەگەر قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى بۇزىلسا, كەز كەلگەن جۇمىسشى, كەز كەلگەن شەبەر ءوندىرىستى توقتاتا الادى دەگەندە, مۇنى دالباسا دەيتىن ەدىك. ال بۇگىندە بۇل – ماڭىزدى نورما. بۇل باعىتتاعى باستامالاردىڭ گەنەراتورى – ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ باسشىسى نيكولا پوپوۆيچ. وسى ۋاقىت ىشىندە ول ماماندىعىن وزگەرتتى. اۋەلدە ەكونوميست ەدى, بىراق كەيىن بايىتۋشى دا, مەتاللۋرگ تە بولدى. مىسالى, قازىر بارلىعى ەكولوگياعا, كومىرتەگىنى ازايتۋعا الاڭدايدى. نيكولانىڭ كومپانيا الدىنا قويعان مىندەتى – كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىلۋىن بارىنشا ازايتۋ ءۇشىن پيرومەتاللۋرگيادان گيدرومەتاللۋرگياعا كوشۋ نۇسقالارىن تابۋ.
– الەكساندر لەونيدوۆيچ, ءسىز بۇل سالاعا قالاي كەلدىڭىز؟
– مەن سىبىردە تۋعانمىن, اۋىلدىڭ بالاسىمىن. مەتاللۋرگتەر مەن كەنشىلەر تۋرالى كەڭەستىك فيلمدەردەن ءبىلىپ ءوستىم. وندا شاحتادان شىققان لاس جۇمىسشىلار مەن دومنا پەشتەرى كورسەتىلەتىن. وسكەمەنگە ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعاننان كەيىن كەلدىم. بۇل قالانى ءوزىم تاڭدادىم. ەگەر سول كەزدە بىرەۋ ماعان كومپانيا ءۇشىن جاۋاپ بەرەسىڭ دەپ ايتسا, سەنبەس ەدىم. بىراق تاعدىر وسىلاي بولدى. كوشباسشىنىڭ جۇمىسىنداعى ەڭ باستى قاسيەت – ءارتۇرلى مامانداردى بىرىكتىرۋ. مەن ءبىلىمىم بويىنشا ەكونوميستپىن ءارى تەحنولوگتارمەن جانە مەتاللۋرگتەرمەن ءبىلىم سالاسىندا باسەكەگە تۇسە المايمىن. كەز كەلگەن ينجەنەر, كەز كەلگەن جۇمىسشى ءوز جۇمىسىن قالاي ىستەۋ كەرەكتىگىن جاقسى بىلەدى. بىراق مەن ولاردىڭ ايتقاندارىن تىڭداپ, ەڭ جاقسى نۇسقانى تابۋعا, جاعداي جاساۋعا كومەكتەسە الامىن. ەسىمدە, العاشقى ۋاقىتتا تۇنگە دەيىن جۇمىستا بولاتىنمىن. ماعان قاراپ, قىزمەتكەرلەرىم دە جۇمىستا ۇزاق جۇرەتىندى شىعاردى. سوندىقتان قازىر جۇمىس كۇنى اياقتالسا, بىردەن كەڭسەدەن كەتەمىن. ۇيدە پوشتانى اشامىن, قۇجاتتاردى قارايمىن – بۇل تەك مەنىڭ جۇمىسىم. ءبىر قىزىعى, 2020 جىلعى پاندەميا ايەلدەردىڭ قاشىقتان ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىندىگىن كورسەتتى. كۇنى بويى ولاردىڭ ءۇي جۇمىستارىمەن, بالالارمەن اينالىساتىنى بەلگىلى. ال كەشكى 10-نان تۇنگى 2-گە دەيىن ولار بارلىق قاجەتتى جۇمىس كولەمىن جاساي الدى. سەبەبى ولار شايعا, اڭگىمەگە الاڭدامايدى. ءبىز ەسەپ بەرۋدى بۇرىنعىعا قاراعاندا تەزىرەك قالىپتاستىرا باستادىق. بيىل ءدال وسى وسىنداي ءتارتىپتى قالدىرۋدى ءجون كوردىك. ايەل قىزمەتكەرلەر ءبىر-ەكى كۇنگە كەڭسەگە جاڭا زاتتاردى كورسەتۋ, ءبىر نارسەنى نەمەسە بىرەۋدى تالقىلاۋ, سويلەسۋ ءۇشىن كەلەدى. سودان كەيىن ۇيلەرىنە ورالىپ جانە بارلىق نورمانى تەز ءارى ءتيىمدى ورىندايدى. ەگەر بۇرىن ءبىز ەڭ جاقسى جاعدايدىڭ وزىندە ەسەپتى ايدىڭ 25-ىندە جاپساق, وتكەن ايدا ءبارى ايدىڭ ءبىرىنشى اپتاسىندا دايىن بولدى. پاندەميا سياقتى قيىن جاعدايدى دا كومپانيانىڭ مۇددەسىنە پايدالانۋعا مۇمكىندىك بار.
