سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «EQ»
تاريح بەزبەنىمەن ولشەسەك, 30 جىل كوپ ۋاقىت ەمەس. دەگەنمەن, «وتىزىڭدا وردا بۇزباساڭ, قىرقىڭدا قامال المايسىڭ» دەيتىن ۇلتىمىزدىڭ تانىم-تۇسىنىگىندە 30 جاس – ماڭىزدى بەلەس. مۇنداعى وردا بۇزۋ بەلگىلى ءبىر جەتىستىككە قول جەتكىزۋ ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ 30 جىلدا جەتكەن جەتىستىكتەرى از ەمەس.
وسى ۋاقىت ارالىعىندا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرىن بەكەمدەپ, مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەتاسىن نىقتادىق. جاسىراتىنى جوق, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان كەيىن – ساياسات» دەگەن مەملەكەتتىك ۇستانىمعا قارسىلىق بىلدىرگەندەر بولدى. بىراق بۇگىندە بۇل ۇستانىمنىڭ دۇرىس ەكەنىنە كوزىمىز جەتىپ وتىر. وعان ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىك. 1993 جىلعا دەيىن ەلىمىزدەگى بانكتەر كۇن سايىن اۋەجايعا بارىپ, كەزەككە تۇراتىن. ولار وسىلايشا ماسكەۋدەن كەلەتىن ءرۋبلدى كۇتەتىن-ءدى. مۇنداي جاعدايدا, ياعني اقشانى وزگەدەن الىپ وتىرىپ, قانداي تاۋەلسىزدىك تۋرالى ايتۋعا بولادى؟ ءال-اۋقاتى تومەن, ەكونوميكاسى وزگەگە تاۋەلدى, ۇلتتىق ۆاليۋتاسى جوق ەلدە 100 پايىز تاۋەلسىزدىك ورنادى دەپ ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. الايدا ەلباسى وسى جاعدايدىڭ ءبارىن كورەگەندىكپەن ءجىتى ءتۇسىنىپ, ەگەمەندىككە قول جەتكەن العاشقى جىلدارى-اق ءتول تەڭگەمىزدى شىعارىپ, اينالىمعا ەنگىزدى.
30 جىلدا جەتكەن باستى جەتىستىگىمىزدىڭ ءبىرى رەتىندە شەكارامىزدى شەگەندەپ, تولىققاندى دەربەس ەل اتانۋىمىزدى ايتار ەدىم. سەبەبى قازاق ءۇشىن ەل مەن جەر قاشاندا قاسيەتتى. جەر دەسە كەز كەلگەن قازاق جان بەرۋگە دايار. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ شەكاراسى شەگەندەلىپ, بارلىق كورشىلەرىمىزبەن قۇجات جۇزىندە بەكىتىلگەن. تاۋەلسىز ەل بولعان كۇننىڭ وزىندە ەگەر وزگەلەرمەن شەشىلمەگەن شەكارا ماسەلەسى بولسا, كەز كەلگەن ۋاقىتتا جەرىڭنەن ايىرىلىپ قالۋىڭ مۇمكىن ەكەنىن قۇبىلىپ تۇرعان گەوساياساتتان كورىپ وتىرمىز.
كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن قازاقستان تاريحىن ءوزى قايتا جازا باستادى. كەم-كەتىكتىڭ ورنىن تولتىرۋ, تۇرالاپ قالعان ەكونوميكانى جانداندىرۋ, ۇلتتىق رۋحتى وياتۋ, جالاقى الماي جانى كۇيزەلگەن جۇرتتى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ – ءبارى, ءبارى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىككە تولى مىندەت ەدى. شۇكىر, ەلىمىز سول ءبىر قيىن كەزەڭنەن امان-ەسەن وتە الدى.
جىل باسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوزىنىڭ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىن شارتتى تۇردە ءۇش ونجىلدىق بەلەسكە ءبولىپ قاراستىرعانىن جاقسى بىلەمىز. مەملەكەت باسشىسى ازاتتىقتىڭ العاشقى ونجىلدىعىن «قازاقستاننىڭ ىرگەتاسىن قالاۋ كەزەڭى» دەسە, ەكىنشى ونجىلدىقتى «قازاق ەلىنىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتۋ كەزەڭى» دەپ اتادى. ال ء«ۇشىنشى ونجىلدىقتا شاڭىراعىمىز بيىكتەپ, ءوسىپ-وركەندەپ, مەرەيلى مەملەكەتكە اينالدىق. شەكارا ماسەلەسىن ءبىرجولا شەشتىك. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن قابىلداپ, وزىق دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋدى مەجەلەدىك», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
ءۇش ونجىلدىقتا جەتكەن جەتىستىكتەردى تىزبەلەر بولساق, تاڭدى تاڭعا ۇرامىز. دەسە دە ۇستازدار قاۋىمىنا, ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى ءۇشىن سولاردىڭ ءبىرازىنا توقتالىپ وتەلىك.
1991 جىلى 29 تامىزدا سەمەي يادرولىق پوليگوندى جابۋ تۋرالى جارلىق شىقسا, 1992 جىلى ەقىۇ-عا قوسىلدى. 1992 جىلى 2 ناۋرىزدا قازاقستان بۇۇ-نىڭ مۇشەسى اتاندى. سونداي-اق 1992 جىلى 15 مامىردا ۇقشۇ-عا كىردى. ال 1992 جىلى قازاقستان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قوسىلدى. 1994 جىلدىڭ 16 اقپانىندا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. 1995 جىلى 9-12 جەلتوقساندا يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قۇرامىنا ەندى. 2001 جىلى قازاقستاننىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى قۇرىلدى. 2014 جىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سونىمەن قاتار 2015 جىلى قازاقستان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولدى. 2016 جىلى قازاقستان ورتالىق ازيانىڭ ەلدەرى ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 2017-2018 جىلدارعا تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلانىپ, 2018 جىلى قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىق ەتتى. قازاقستان 2022-2024 جىلدارعا بۇۇ-نىڭ ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى.
قازاق ەلى ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا توراعالىق ەتتى. ماسەلەن, 2002 جىلى ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستىڭ ءبىرىنشى ءسامميتى ۇيىمداستىرىلدى. 2010 جىلى قازاقستان مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ ابىرويىنا يە بولدى. استانادا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى ءوتتى. وعان 28 مەملەكەتتىڭ باسشىسى قاتىستى. 2017 جىلى يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءسامميتى دە قازاق جەرىندە ءوتتى. وسى شارادا استانا دەكلاراتسياسى قابىلداندى.
مۇنىڭ سىرتىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇعىرىن كۇشەيتكەن باستامالار دا از بولعان جوق. ماسەلەن, 1995 جىلى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى. وسى ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ, جالپى قازاقستاندىق ەتنوسارالىق كەلىسىم مودەلىن قالىپتاستىرۋ. 1992 جىلى 28 قىركۇيەك پەن 4 قازان كۇندەرى الماتىدا دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ I قۇرىلتايى ءوتتى. 1993 جىلى 5 قاراشادا «بولاشاق» حالىقارالىق ستيپەندياسى قۇرىلدى. سودان بەرى مىڭداعان قازاقستاندىق الەمنىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الىپ, تاجىريبەسىن شىڭداپ قايتتى. 2000 جىلدىڭ 30 ماۋسىمىندا قازاقستان ەڭ ءىرى جوبا – قاشاعان مۇناي-گاز كەن ورنىن ىسكە قوستى. ول سوڭعى 40 جىلدا تابىلعان الەمدەگى ەڭ ءىرى كەن ورنى بولىپ سانالادى. 2003 جىلى استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ I سەزى ءوتتى. كونگرەسكە 23 ەلدەن 17 دەلەگاتسيا قاتىستى. 2011 جىلى استانا مەن الماتى قالالارىندا VII قىسقى ازيا ويىندارى ۇيىمداستىرىلدى. قازاقستان سپورتشىلارى 70 مەدال جەڭىپ الدى. سونىڭ ىشىندە 32 التىن جۇلدە بار. 2017 جىلى ەلوردادا ەكسپو حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسى ءوتتى. ءۇش ايعا سوزىلعان ءىس-شاراعا 115 مەملەكەت پەن 22 حالىقارالىق ۇيىم قاتىستى. كورمەگە 4 ميلليون ادام كەلىپ كەتتى. ولاردىڭ ىشىندە جارتى ميلليونى – شەتەلدىك. 2017 جىلى الماتىدا 2017 جىلعى قىسقى ۋنيۆەرسيادا ۇيىمداستىرىلدى. 2018 جىلدىڭ 5 شىلدەسىندە ەكسپو كورمەسىنىڭ قالاشىعىندا استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى اشىلدى. قازىردىڭ وزىندە اتالعان ورتالىق ازيا, كاۆكاز, ەاەو, باتىس قىتاي, موڭعوليا, تاياۋ شىعىس پەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىن بايلانىستىراتىن بيزنەس پەن قارجىنىڭ ايماقتىق ورتالىعى رەتىندە شەشۋشى ءرول اتقارىپ كەلەدى.
2000 جىلعا دەيىن قازاقستان ءوز قارۋلى كۇشىن قۇرىپ, بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ مۇشەسى اتاندى. وتاندىق بيزنەس وكىلدەرى دە توبە كورسەتە باستادى. دۇنيەنىڭ ءار تۇكپىرىندە جۇرگەن قازاقتار اتامەكەنىنە ورالىپ, تالاي جىلعى ارمانىن ورىندادى. قازاق جاستارى شەكارادان شىعىپ, شەت مەملەكەتتەردە ءبىلىم الا باستادى. ءسوز جوق, ونجىلدىقتاردىڭ ەكىنشى تسيكلىندا قازاقستان ەكونوميكاسى قۋاتتى, ءسوزى ءوتىمدى مەملەكەت رەتىندە تانىلدى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى قولعا الىنىپ, تالاي عاسىر تاريح قويناۋىندا ءۇنسىز جاتقان رۋحانياتىمىز قايتا ءتىرىلدى. ۇرپاق ءوز وتكەنىمەن قاۋىشتى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ دامۋى, «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» حالىقارالىق ءدالىزىنىڭ سالىنۋى, ءىرى سامميتتەردىڭ قازاق ەلىندە وتكىزىلە باستاۋى دا وسى ەكىنشى ونجىلدىققا تۇسپا-تۇس كەلەدى.
بەلگىلى جازۋشى, قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قارا نارى شەرحان مۇرتازانىڭ: ء«شوپ ەكەش ءشوپ تە ەركىندىكتى اڭسايدى. قالىڭ قارا ءاسفالتتىڭ ءوزىن تەسىپ شىققان قياق ءشوپتى كورىپ ءجۇرمىز عوي. سول اڭساۋ. كۇننىڭ كوزىن اڭساۋ. ال سوندا قانداي حالىق تاۋەلسىز بولۋدى اڭسامايدى؟ كىم ءوز ەركىمەن قۇلدىقتا, ەزگىدە جۇرگىسى كەلەدى؟ الدەبىر ماڭگۇرتتەر بولماسا, ونداي حالىق تا, ونداي ادام دا جوق» دەپ تولعاناتىنى بار.
راس, تاۋەلسىزدىكتى جىلدار ەمەس, عاسىرلار بويى اڭسادىق. قياق ءشوپتىڭ قارا ءاسفالتتى جارىپ شىققانىنداي, قازاق حالقى دا قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردەن جانىن جالداپ ءوتىپ, ۇرپاعىن تاربيەلەپ, ازاتتىق ساۋلەسى نۇرىن شاشقان بەيبىت زامانعا دا جەتتى.
ءا.بوكەيحانوۆ, م.تىنىشپاەۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, م.اۋەزوۆ, س.سادۋاقاسوۆ, ءا.ەرمەكوۆ, ب.سىرتانوۆ, س.اسفەندياروۆ سياقتى تاعدىرىن ەلدىڭ كەلەشەگىمەن بايلانىستىرعان, وزدەرى ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ تەرەڭىنەن قانىپ ءىشىپ, سول بىلگەندەرىن ەلگە بەرگىسى كەلگەن, عىلىم-ءبىلىمدى ءتۇسىندىرۋدىڭ جۇيەسىن نەگىزدەپ, قايتسەم حالىقتىڭ ساۋاتىن اشامىن دەپ جانتالاسقان تاۋ تۇلعالاردىڭ ارمانى 1991 جىلى ورىندالدى. بۇگىندە قازىرگى قازاق جاستارى سول ازاماتتاردىڭ ءۇمىتىن اقتاپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جۇيەسى ساننان ساپاعا كوشىپ, دامۋدىڭ سارا جولىنا ءتۇستى. اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرگەن سانالى جاستار ەڭبەك نارىعىن جانداندىرىپ جاتىر. ءبىز دە تاۋەلسىز ەلدىڭ تۇعىرى بەرىك بولۋى جولىندا ەڭبەك ەتىپ كەلەمىز. تاربيەلەپ, وقىتقان شاكىرتتەرىمىز قازىر ءتۇرلى سالادا بىلىكتى مامانعا اينالدى. اعىلشىن ءتىلى اسا قاجەتتى تىلگە اينالعان زاماندا سول ءتىلدىڭ ۇيرەتۋشىسى, ۇستازى بولعانىمىزعا, زامانعا, قازاققا قاجەتتى ساپالى مامانداردى تاربيەلەپ جاتقانىمىزعا ىشتەي قۋانامىز. وسى قۋانىش, وسى كوڭىل ءبىزدى العا جەتەلەي تۇسەدى.
تاۋەلسىزدىك ساقتاپ تۇرۋ – ونى الۋدان دا اسقان ەرلىك. ساقتاۋ ءۇشىن بىزگە قۋاتتى ەكونوميكا, ولمەيتىن ءوندىرىس كوزى كەرەك-اق. وتىز جىل ىشىندە ءبىراز شارۋانى ەڭسەردىك. وزىندىك ەكونوميكالىق ساياساتىمىزدى دا قالىپتاستىردىق. ءالى دە ءبىر قايناۋى كەم جۇمىستار جوق ەمەس. ونداي كەزدە تاعى دا اينالىپ كەپ الاش يدەياسىنا جۇگىنەمىز. ماسەلەن, ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ «باي بولۋعا – كاسىپ كەرەك! كۇشتى بولۋعا – بىرلىك كەرەك! وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك! دەپ ايتۋى استە تەگىن ەمەس. قايراتكەر ءوز جازبالارىندا قازاق توپىراعىندا وندىرىلگەن ءبىر ۋىس ءجۇن سول ەلدىڭ ادامدارىنىڭ ۇستىنە كيىم بولىپ قونۋى كەرەك دەپ ايتادى. ياعني سول كەزدەن باستاپ-اق ولار ەكونوميكالىق دەربەستىكتى كوكسەگەن. قازاق ءوزى ءوندىرىپ, ءوزى تۇتىنىپ وتىرار مامىراجاي شاق تۋسا دەپ ارمان ەتكەن.
جىل باسىندا جاريالانعان پرەزيدەنت ماقالاسىندا «تاۋەلسىزدىك مەرەيتويى اياسىندا ءبىرتۋار تۇلعالاردى ەسكە الىپ, ولاردىڭ مۇراسىن جاستارىمىزعا جانە بۇكىل الەمگە پاش ەتۋىمىز كەرەك» دەگەنى دە كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعارى ءسوزسىز. «قۇرمەتتەپ, كوتەرمەسە كورەگەندى, قازاعىم قايدان الادى كەمەڭگەردى...» دەپ اياۋلى اقىنىمىز جىرلاعانداي, كەمەڭگەرلەرىمىزدىڭ قايراتكەرلىگىن كوككە كوتەرىپ, باعالاي بىلسەك, ەلدىك, مەملەكەتتىك مۇددەگە, تۋعان ءتىلدى تۋ ەتىپ ۇستاۋدا وزىندىك ۇستانىمدارمەن ەرەكشەلەنگەن ارداقتىلارىمىزدى ارداقتاۋ ارقىلى جاستارىمىزدىڭ بويىنا پاتريوتتىق سەزىمدى ابدەن قالىپتاستىراتىنىمىز حاق.
عالىم رەتىندە پرەزيدەنتىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى ويلارى ەڭ الدىمەن ءتىل جاناشىرلارىنىڭ كوپتەن كۇتكەن ءۇمىتىنىڭ اقتالۋىنا اپارار جول ىسپەتتەس كورىندى ماعان. ويتكەنى سوڭعى كەزدە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا «قازاق ءتىلىن تورگە شىعاراتىن ۋاقىت جەتتى», ء«تىلىمىزدى تۇعىرىنا قوندىرايىق», «قازاق ءتىلىن دامىتامىز دەسەك...» سىندى ەل اعالارىنىڭ, زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ءتىل جاناشىرلارىنىڭ ماقالالارى كوپتەپ جاريالانىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا بايلانىستى وزدەرىنىڭ ۇسىنىستارىن ايتىپ, ونىڭ ىسكە اسۋىنا مۇددەلى مەكەمەلەردىڭ ءمان بەرۋىن وتىنگەن وزەكتى ويلار قوعامدىق وي-پىكىر تۋعىزعان ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن ۇكىمەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ جالاڭ سوزگە ەمەس, ناقتى ىستەرگە نەگىزدەلگەنىنىڭ دالەلى رەتىندە كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىرعانىن استىن سىزىپ ايتقىم كەلەدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقتىڭ دا, وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ دە ۇلەسى ەداۋىر ارتقانىن, ماسەلە نيەتتە ەكەنىن ايتقان ەل باسشىسىنىڭ پىكىرى قۇرمەتكە لايىق. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, نيەتپەن بىرگە, ۇكىمەت مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋگە قاجەتتىلىكتىڭ دە تۋدىرۋ تەتىكتەرىن قاراستىرعانى دۇرىس بولار ەدى.
ەڭ الدىمەن, دەپۋتاتتاردان باستاپ, بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتكەردى ءوز سالالارى بويىنشا مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ دەڭگەيىن انىقتايتىن, اتقاراتىن قىزمەتىنە ساي ءتىلدى مەڭگەرۋ قۇزىرەتتىلىگى قاناعاتتاندىرادى دەگەن تەستتەن وتكىزۋدى قولعا الاتىن كەز كەلدى دەپ ەسەپتەيمىن. ەلدىڭ دە كۇتەتىنى – وسى!
بۇگىندە جاستار وزگە تىلدەردى از عانا ۋاقىتتا مەڭگەرە الاتىنىن كورىپ وتىرمىز. تۇتاس بۋىن الماسقان وسى جىلداردا قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلگەن ادام ونى الدەقاشان ءبىلىپ شىعار ەدى... جاستارىمىز بىرنەشە ءتىل ءبىلۋ وزدەرىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتىپ, كوكىرەك كوزىن وياتاتىنىن جەتە تۇسىنگەنى ابزال», دەگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەلگە جولداۋى – حالىق قولداۋىنا يە بولاتىنىنا كۇمان تۋدىرمايدى. پرەزيدەنتتىڭ ءسوزىن تولىق قولداي وتىرىپ, الاش ارداقتىسى حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ: «انا ءتىلىن جاقسى ءبىلىپ تۇرىپ, بوتەنشە جاقسى سويلەسەڭ, بۇل – ءسۇيىنىش. انا ءتىلىن بىلمەي تۇرىپ, ورىسشا جاقسى سويلەسەڭ, بۇل – كۇيىنىش», دەگەن قاعيداسىن جاستاردىڭ ساناسىنا سىڭىرۋگە شارشاماۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ تاراپتان قوسارىمىز – ءتىل ءبىلۋدى انا تىلىنەن باستاۋ قاجەت دەگەن ۇستانىمدى ارقاشاندا ەستە ۇستاعانىمىز ابزال.
انتيكالىق زاماندا عىلىمنىڭ جەتى ءتۇرى بولسا, سونىڭ ءبىرى تاريح بولىپ سانالعان ەكەن. تاريح عىلىمى سول زاماننان بۇگىنگە دەيىن ءوزىنىڭ انىقتاماسىن, ماقساتى مەن مىندەتتەرىن ەش وزگەرتپەي كەلەدى. ول اتقاراتىن جەتى مىندەت – ءبىلىم, عىلىم, ءتالىم, تاربيە, ساياسات, يدەولوگيا جانە بولاشاق بۇگىندە قوعام ءۇشىن ەڭ باستى مىندەتتەرگە اينالىپ وتىر. بولاشاقتا دا تاريح دەگەن كيەلى ۇعىم ءوزىنىڭ ءمانىن تومەندەتپەي, جوعارىلاتا بەرەتىنىنە ەش كۇمان جوق. وعان پرەزيدەنت ماقالاسىنداعى ەل تاريحىنا قاتىستى ايتىلعان ويلار مەن پىكىرلەر جاتادى. ءتىپتى قازىرگى XXI عاسىرداعى الەمدەگى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ, يدەولوگيالىق كۇرەستەر مەن وركەنيەتتەر اراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ تۇبىندە, تامىرى مەن وزەگىندە تاريحقا قاتىستى ماسەلەلەر جاتىر دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ءوز تاريحىنا ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايتىن ەلدەردىڭ ىشكى-سىرتقى جاعدايىنا قاراپ, ولاردىڭ قالاي دامىپ بارا جاتقانىنا قاراپ, سول ەل تاريحىنىڭ قوعامدىق ومىردە قانداي ورىن الاتىنىن كورۋگە بولادى. سول قۇرمەتكە قازاق ەلىنىڭ تاريحى دا ابدەن لايىقتى.
ەلىمىزدىڭ بىرنەشە مىڭجىلدىق تاريحى ەڭ الدىمەن حالقىمىزدىڭ رۋحاني بايلىعى بولىپ سانالادى. ۇلتتىق تاريحىمىز دا ۇلتىمىزدىڭ ءدىنى مەن ءتىلى, ۇلتتىق ءداستۇرى مەن ونەرى, حالقىمىزدىڭ جەرى سەكىلدى وزگەلەردىڭ قورلاۋى مەن تاپتاۋىنا جول بەرگىزبەيتىن اسىل قۇندىلىعىمىز بەن كيەلى بايلىعىمىز. سول سەبەپتى دە مەنىڭ ويىمشا, ۇلتىمىزدىڭ ۇلتتىق سيپاتىن انىقتايتىن قۇندىلىقتارىمىز ەڭ الدىمەن, مەملەكەتتىڭ باستى نازارىندا بولىپ, ونىڭ دامۋى ءۇشىن مەملەكەت بار جاعدايدى جاساۋى قەرەك. پرەزيدەنت ماقالاسىندا تاريح ارقىلى ەلىمىزدە قانداي ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بولاتىنى جاقسى ايتىلعان.
ەگەمەن ەل اتانعان وتىز جىل ىشىندە تاريحشىلارىمىز قانشاما ءىس اتقاردى. ەڭ الدىمەن, تاريحىمىزعا وركەنيەتتىك تۇرعىدا, ياعني ەلدىك تۇرعىدا قاراۋدى ۇستەمدىك ەتتى. ناتيجەسىندە, قانشاما تاريحي تۇلعالارىمىز ەلىمەن قايتا قاۋىشىپ, ولاردىڭ «ەكىنشى ءومىرى» باستالدى. قانشاما تاريحي داتالار اتالىپ ءوتىلىپ, حالقىمىزدىڭ ساناسىنان تەرەڭ ورىن الدى. ءتىپتى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى, التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى, ءال-ءفارابيدىڭ 1150 جىلدىعى سەكىلدى تاريحي داتالار حالىقارالىق دەڭگەيدە اتالىپ ءوتىلدى. ءالى دە بولسا ءوز زەرتتەۋىن كۇتىپ جاتقان تاريحي تاقىرىپتار قانشاما. پرەزيدەنت ماقالاسى وسىلاردى زەرتتەۋگە شاقىرىپ وتىرعانداي اسەر بەرەدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ءار كۇنىمىز, ءار جىلىمىز ەل تاريحى ءۇشىن اسا ماڭىزدى وقيعالارعا تولى بولدى. ونىڭ ىشىندە حالىقارالىق, ۇلتتىق دەڭگەيدەگى, اۋماقتىق سيپاتتاعى وقيعالار تاريح ەنشىسىنە ەنىپ, ءبارى دە تاۋەلسىزدىك جەمىسى ەكەنىن كورسەتتى. بولاشاقتا ەركىن ەلىمىز ماڭىزدى وقيعالارمەن تاريحىمىزعا التىن ارىپپەن نەبىر وقيعالاردى جازاتىنىنا كامىل سەنەمىن. ءسويتىپ تاريحىمىزدىڭ ساباقتاستىق ءجىبى ۇزىلمەي, ۇزدىكسىزدىك جەلىسى توقتاماي جالعاسا بەرسىن دەگىم كەلەدى.
بۇگىندە جاس مەملەكەتىمىز كوپتەگەن ەلدەن الدەقايدا الدا تۇر. بۇل اۋىزبىرشىلىكتىڭ, ىنتىماقتىڭ, جاقسى نيەتپەن ءومىر ءسۇرۋدىڭ ايعاعى. ماڭگىلىك تاۋەلسىزدىك ەلىمىزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. ونى دا ەستەن شىعارماعانىمىز ءجون. وسىنداي ەركىن تەڭدەسى جوق, بوستاندىقتى الىپ بەرگەن اعالارىمىز بەن اپالارىمىزعا مىڭ دا ءبىر العىس!
قازىر پرەزيدەنتىمىز بيلىك ساباقتاستىعىن ءساتتى جالعاستىرىپ, ەگەمەن ەلىمىزدى ۇلكەن بەلەستەرگە باستاپ كەلەدى. ەندىگى مەجە – تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ ءارى ونىڭ ماڭىزىن ارتتىرۋ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ. تاۋەلسىزدىك تۋدىرعان تاعىلىم دا سول.
تاۋەلسىزدىگىمىز باياندى بولىپ, ەگەمەن ەلدىڭ جارقىن جەتىستىكتەرى جالعاسا بەرسىن!
سارسەنعالي ءابدىماناپوۆ,
قازاق ەكونوميكا, قارجى جانە حالىقارالىق ساۋدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, جوعارى مەكتەپ حالىقارالىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى,
ماتەماتيكا پروفەسسورى
