– جازۋشىلىق ازاپ پا؟
– جازۋشىلىقتىڭ ازاپ ەكەنىن سەزىنبەي, شىن جازۋشى بولا المايسىڭ. سەزىنبەيتىندەر كوپ بىراق. وسىلار سەكىلدى اتاقتى بولام, سىيلى بولسام دەپ ارمانداپ, سول كۇيى كەتەدى. ونىسىنان تۇك تە شىقپايدى. بيدايبىلجىراق بىردەڭەلەرىمەن جۇرەدى ومىرباقي. سايىن, مىسالى, قينالعاندا ءوزىن ءولتىرىپ الا جازدادى. «مەن جازا المادىم» دەپ. ول ناشار جازعاننان ەمەس, وزىنە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتۋدان. «قوي, جازاسىڭ» دەيمىز, جازعانىن تاعى سىناپ تاستايمىز. ءسويتىپ, ءجۇرىپ قانداي مىقتى شىعارمالار جازىلدى. مەنىڭ دوستارىم شەتىنەن كلاسسيك قوي. وقىپ, جازىپ جاتقاندا ءبىر-بىرىمىزگە ەسكەرتەمىز «مازالاما» دەپ. ول كەزدە ارامىزدا ايلاپ ءولى تىنىشتىق ورنايدى. جازىپ بولعان سوڭ ءبىر-بىرلەپ «ىننەن» شىعا باستايمىز. سودان كەيىن سىناۋ باستالادى. ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى اياماي سىنادىق. سونى كوپ ايتام. قاليحان تەز شامداناتىن. مىنەز! بىراق رەنىش بولمايدى, ەكى-ءۇش كۇننەن كەيىن «ولارىڭ دا ءجون ەكەن» دەپ كەلىپ تۇرادى. سىندى ءبارى بىردەن وڭاي قابىلداي قويعان جوق باسىندا. كەيىن ۇيرەندى. ءاۋ باستا-اق قاتتى تۋلاماي, دۇرىس قابىلداعان رامازان توقتاروۆ بولدى ۇمىتپاسام.
– ءسىز دە سىنالعان بولارسىز؟
– سىنايدى ارينە. سىنالمايتىن ەشكىم جوق. سىناۋدىڭ ءتۇرى كوپ قوي, بىزدىكى ءبىلىپ سىناۋ, جاناشىرلىقپەن «تۇزەلسىن» دەپ سىناۋ. ال بىلمەي, مۇقاتىپ, قىزعانىپ سىناۋ دەگەن گازەت-جۋرنالداردا ءجۇرىپ جاتادى. وندايلاردىڭ يەگىنىڭ استىنا جۇدىرىق ويناتقىڭ كەپ تۇرادى. ءبىر-ەكەۋىن قاعىپ تا جىبەرگەنىم بار. سودان كەيىن سىرتتاپ جۇرەتىن بولدى. بۇل دا كەرەك ەكەن. ءبىر جاعى جاستىق قوي ەندى.
اكىم اعا جۇدىرىعىن كورسەتىپ, الدەنەلەردى ەسىنە تۇسىرگەندەي كوزىمە قاراپ جىميىپ قويدى. مەن دە ەرىكسىز جايىلىپ كەتكەن ەكى ەزۋىمدى زورلانا جيىپ سۇراقتى ءارى قاراي جالعادىم. سۇحبات باسىنداعى «جالاڭاش كوز» تۋرالى ءبىر اۋىز سۇراعىم كەلگەن, وعان اڭگىمە اۋانى جازۋشىلىقتان اۋىتقىپ كەتە مە دەدىم دە. ونى سۇحباتتىڭ سوڭىنا قالدىردىم.
– سونداي ازاپتى جازۋشىلىق سىزگە نە بەردى؟
– جازۋشىلىق ماعان دۇنيەنىڭ سىرىن اشتى. ءوزىمدى وزىمە زەرتتەتتى, ءوزىمدى وزىمە تەرگەتتى. مەن الەمنىڭ 38 ەلىنە باردىم. كوپ ۇلتتى كوردىم. وندايدا ءوز ەلىڭە سىرتىنان دا قاراپ كورەسىڭ. كەي نارسەنى وزگەرتۋگە بولاتىنىن, باسقاشا ايتۋعا بولاتىنىن سەزىنەسىڭ. كەيدە ەلدى ىلگەرى باستىرماي ارتقا تارتىپ تۇراتىن پايداسىز نارسەلەر بار ەكەنىن كورەسىڭ. ول مىندەتتى تۇردە شىعارماڭا ەنەدى. قازىر قازاقتار الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە ءجۇر عوي, سوعان قۋانامىن. نۇرسۇلتان مەملەكەتتەن اقشا تولەتىپ, قانشاما جاستاردى شەتەلگە وقۋعا جىبەردى. ولاردىڭ ءبارى بولماسا دا كوبى ەلگە كوپ پايداسىن تيگىزەدى ءالى. باسقالارمەن ارالاسادى, كورەدى. مەنىڭ وزگە ۇلتتاردان دوستارىم كوپ بولدى. ولاردان دا كوپ نارسەنى ۇيرەندىم. كەيدە تۋراسىن ايتۋعا تۋرا كەلەتىن جەرلەر بولادى, كەيدە وتىرىك اڭقاۋ بولاتىن جەرلەر بولادى. وسى مىنەزدەر كەيدە ءار ۇلتتىڭ قارىم-قاتىناسىنداعى ەرەكشەلىكتەردى كورسەتەدى. سونىڭ پايدالى جاقتارىن توعىستىرا ءبىلۋىڭ كەرەك.
– ۇيرەنگەندەرىڭىزدى ومىردە پايدالانعان جەرلەرىڭىز كوپ پە؟
– وتە كوپ. تالانتتى ادامعا تالانتپەن قوسا اقىل بەرىلسە, ول – ۇلكەن قاسيەت, بايلىق. اقىلدى بولسا تالانتىن بارىنشا جاسىرىپ ۇستايدى. ياعني بەتەگەدەن بيىك, جۋساننان الاسا بولا ءبىلۋ كەرەك. سوندا عانا كوپ دۇنيە بەرە الاسىڭ. دۇشپانىڭنىڭ دا جانىن تىنىشتاندىرا ءبىل. سەن اسقاقتاعان سايىن تالانتسىزدارعا اۋىر تيەدى. ولاردىڭ ومىردەگى ەڭ ەرەكشە ءلاززات الاتىن شاعى – تالانتتىڭ سۇرىنگەنى, قۇلاعانى. سونى تىلەيدى جانە ولار سوعان بارىن سالادى. سوندىقتان بويىڭدى جاسىرىپ ءجۇرۋدى ۇيرەن. «جۇيرىك بويىن جاسىرادى» دەگەن ءسوز بار عوي قازەكەڭدە, تۋرا سولاي.
ودان كەيىن جازۋشى وزگە ادامدارمەن سويلەسكەندە سونىڭ دەڭگەيىندە سويلەسۋدى ءبىل. تومەندەپ تە, بيىكتەپ تە سويلەۋدى, قارىم-قاتىناس جاساۋدى بىلسەڭ, شىعارماشىلىعىڭا پايداسى ۇشان-تەڭىز. مەن كوبىنەسە كولحوز, سوۆحوز ديرەكتورلارىمەن جولىققاندا بارىنشا ماڭگىرىپ, تۇك بىلمەگەن ادامداي جۇرەم, سوندا ول ۇساق-تۇيەگىنە دەيىن ايتىپ اقتارىلادى. ءبارىن ىشكە تۇيە بەرەسىڭ, سودان كەيىن ونىڭ اتىن وزگەرتىپ شىعارماڭا قوسا بەر, كەيىپكەرىڭنىڭ كەم-كەتىگىن تولىقتاي بەر. ونىڭ اتىنىڭ نە كەرەگى بار ماعان, اناۋ اتى وزگەرگەن سوڭ ءوزى دە بىلمەيدى. ال ءبىراز نارسە بىلەتىنىڭدى ءبىلدىرىپ قويساڭ ول جابىلىپ قالادى, مۇمكىن قىسىلىپ, توسىلىپ قالادى.
– كىرپىشبايلار وبرازى سولاي سومدالادى دەيسىز عوي؟
– ادامنىڭ مىنەزى, ادامنىڭ جان دۇنيەسى تەرەڭ قوزعالعان شىعارما ومىرشەڭ بولادى. ويتكەنى ادام بويىندا زامان وزگەرسە دە وزگەرمەيتىن قاسيەتتەر وتە مول. اباي ايتقان زامانعا كۇيلەيتىندەر مەن زاماندى بيلەيتىندەر وزگەرىسسىز قالا بەرەدى. اباي «بيلەۋ» دەپ تىكەلەي بيلىكتى ايتىپ وتىر دەمە, ءوزىن ءوزى بيلەيتىن, ءوزىن ءوزى بىلەتىن ادامدى ايتىپ وتىر دە. ءوزىن ءوزى جاقسى بىلگەن ادام, قوعامدى انىق تانيدى. ءوزىن قاتتى تەكسەرمەگەن, بىلمەگەن ادام اركىمگە ءارتۇرلى سوزدەر ايتادى. كىنالايدى, جازعىرادى, ءتىپتى بىرەۋگە زەكىپ اقىل ايتادى. كوپ قوي ونداي. وزىنە ءتيىستى شارۋانى تولىق, دۇرىس ىستەي الماعان ادام ءوزىن ءوزى تەكسەرىپ, ءوز كەمشىلىگىن ءوز بەتىنە باسسا, وندا جۇمىسى العا ىلگەرلەيدى. كوپ ادامنىڭ قولىنان كەلمەيدى. ەگەر ول قولىنان كەلسە جۇمىسىنىڭ ونبەۋىنىڭ وزىنەن تىس سەبەپتەرى بولسا دا, ودان اينالىپ وتەتىن جول تابادى. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە جازۋشىلارعا تسەنزۋرا قالاي بولدى؟ قيىن. كوبىنىڭ سوڭىندا اڭدۋ بار. عابيت اعانىڭ كابينەتىنىڭ اينالاسىندا ءجۇردى ءتىپتى. ءبىر قىزىعى ول ءوزى ۇيالىپ, ءوتىنىش جازىپ كەتىپ قالدى. عابەڭنەن قىسىلدى, كىسىلىگىنەن ۇيالدى. ونداي دا بولادى. مەنىڭ جوعارىدا ايتىپ وتىرعان دوستارىمنىڭ ءبارى قيىننان جول تابا ءبىلدى. وزدەرىن ايامادى. جول تاپپاسا دا, ء«وزىمنىڭ ناشارلىعىمنان» دەپ وزدەرىن وزدەرى جەدى. ەندى شىعارمالارىن وقىشى. ايتىپ وتىرمىن عوي, شەتىنەن كلاسسيك! مەن كەيىنگى نەشە جىلدان بەرى سولاردى قايتالاپ وقۋمەن كەلەم. ءبىر جالىقپايمىن. استىن سىزىپ تۇرىپ, «جارايسىڭ, قاليحان! مىقتىسىڭ عوي, سايىنىم!» دەيمىن. ونى جازىپ قويام كىتابىنا.
– وسىنداي سوزدەرىڭىزدى ولار ءتىرى كەزىندە كۇتكەن شىعار, اعا؟..
– كۇتتى.
– «وسى ماقتاۋىمدى وزدەرى ەستىسە قۋانار ەدى عوي» دەگەن وكىنىش بولماي ما؟
اكىم اعا ءسال بوگەلىپ قالدى. قاباعىن شىتىڭقىراپ, ءۇنسىز ءبىراز وتىردى. ىڭعايسىز سۇراق قويىپ الدىم با, دەپ مەن دە قوزعالاقتاي باستادىم. اكىم اعا ءسوزىن جالعادى.
– وكىنەم!.. ءتىرى كەزدەرىندە ايتۋىم كەرەك ەدى. قاليحان قالاي قۋانار ەدى, «و, كوكە!» دەپ ورنىنان اتىپ تۇرىپ قۇشاقتار ەدى عوي. سايىن... ءبارى كەتىپ قالدى ەندى. ەرتە كەتتى.
– قابدەش اعا دا كەتىپ قالدى, جاقىندا؟..
– سەن قابدەشتى ۇيگە ەرتىپ كەلدىڭ عوي, سونىڭ وتە دۇرىس بولدى.
2018 جىلى استانادا جازۋشىلاردىڭ حالىقارالىق كونفەرەنتسياسى ءوتتى. سول جينالىسقا قابدەش اعا كەلگەنىن تەلەديداردان كورىپ قالعان اكىم اعا روزا اپايعا «قابدەشتى ۇيگە شاقىر» دەپتى. ەكەۋىنىڭ اراعا ات سالىسپاي كەتكەنىنە 20 جىل ۋاقىت وتكەن ەكەن. روزا اپاي ماعانا حابارلاسىپ, قابدەش اعانى الىپ كەلگەنىم بار. ەكەۋى قۇلاقتارىنا دەيىن سيپالاسىپ امانداسىپ, ءبىر ساعاتتاي اڭگىمەلەسىپ ەدى. سوعان وراي ءبىر سۇراق قويدىم.
– سوندا قابدەش اعانى نەگە شاقىرتتىڭىز؟
– ساعىندىم. كورەيىن دەدىم. سايىندى ساعىندىم, قاليحاندى, رامازاندى ساعىندىم. قابدەشتى كورگەندە سولاردىڭ ءبارىن كورگەندەي بولدىم.
– ءسىز كەيىپكەرلەرىڭىزدى دە ايامايسىز. اسىرەسە, نەبىر جان بالاسىنا قيمايتىن اياۋلى قىزداردى بوقمۇرىن بىرەۋلەر وپ-وڭاي پايدالانىپ كەتە بارادى. ءىشىمىز اشيدى وقىپ وتىرىپ, وقىرماندى دا ايامايسىز...
– ءومىر ەشكىمدى ەركەلەتپەيدى عوي. جازۋشى دا وقىرمانىن ەركەلەتپەۋى كەرەك. شىن جازۋشى وقىرمانمەن شاحمات وينايدى. سەن بىرەۋمەن شاحمات ويناپ وتىرىپ وپ-وڭاي بەرىلە سالساڭ, ءارى قاراي ويناي ما ول؟ مەن وقىرماندى الدامايمىن. قايتا ونى تىعىرىققا تىرەپ, قيىن جۇرىستەرگە باستا. كورسىن ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن, جازۋشىنىڭ شاماسى قانشالىقتى ەكەنىن. اياۋشىلىق بولبىرلىققا اكەلەدى. ومىردە دە, ونەردە دە سولاي. شىعارمانى شيرىقتىرا تۇسكەن سايىن وقىرماندى دا شيرىقتىراسىڭ. ەگەستىرسەڭ دە بولادى. جاقسى وقىرمان اۆتورمەن ەرەگەسەدى. باسقا جازۋشى ءۇشىن مەن ءوزىم دە وقىرمانمىن. مەن ولارمەن شاحماتتى ەرەگەسىپ وينايمىن. ءالسىز تۇستارىن كورىپ قالسام, ونى بەتىنە ايتامىن. بىلەسىڭ عوي سەن, كىتاپتى سىزىپ وقيتىنىمدى. ءيا, ماقتايتىن جەرىمدى دە جاسىرمايمىن. مىنە, مىناۋ – قۇرمەتتى انتون چەحوۆ.
الدىندا تۇرعان چەحوۆتىڭ كىتابىن اشتى. كوكالا عىپ سىزىپ تاستاپتى. «انتەكەڭدە دە ءبىر كەمشىلىك بار ەكەن. كوركەم سۋرەتتەۋگە بەرىلىپ كەتىپ, وقيعانىڭ ءريتمىن السىرەتىپ الادى», «30.01.2015. بۇگىن انتون پاۆەل ۇلى چەحوۆتىڭ تۋعان كۇنى ەكەن. 155», «چەرنىي موناح» گەنيالنىي راسسكاز – دەدى ءا.ت. 01.02.2015», «كەيبىر تۇستاردا انتون پاۆلوۆيچ سوچينەنيەدەن سىن تاپسىرىپ وتىرعان ستۋدەنت سياقتى بولىپ كەتەدى... جارىقتىق, گەنيىم» دەگەن سوزدەردى وقىدى.
– چەحوۆتىڭ پروزاسىنان پەسالارى مىقتى ما؟
– چەحوۆ دراماتۋرگ بولىپ تۋعان ادام, بىراق پەسالارىنان پروزاسى مىقتى.
– نەگە بۇلاي سىزىپ, جازىپ وقيسىز؟
– مەن كىتاپ وقىعاندا وقىرمان جاقپىن, سولارعا كومەك بولسىن دەيمىن. مەن وقىعان بۇل كىتاپتى دا بىرەۋلەر وقيدى عوي. سوندا كورەدى. قاراشى مىنە, چەحوۆ ەكەۋىمىز شاحماتتى جاقسى وينايمىز. ايامايدى ول دا!
– ءسىزدىڭ شىعارماداعى ءوز كەيىپكەرىڭىزگە جانىڭىز اشىپ, ولتىرمەي قالعان نەمەسە قيانات كورسەتكەنىڭىزگە وكىنىپ قالعان تۇستارىڭىز بار ما؟
– ءولۋ كەرەك بولسا ولتىرەم, قالۋ كەرەك بولسا قالدىرام. وكىنەتىن جاعداي بولادى. مەن ءوزىمدى دە قايتالاپ وقيمىن. سىناپ وقيمىن. ماقتاۋىم دا بولادى. بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا مەنىڭ 85 جاسقا كەلگەنىمە وراي ۋنيۆەرسيتەتتە «قاراش-قاراش وقيعاسىن» كورسەتتى. نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, سول جولى ونى ءبىرىنشى رەت كورىپ وتىرعانداي كوردىم. ءارى قاتتى تولقىدىم. «قايران سۇيمەنقۇل» دەدىم ىشىمنەن. ءوزىم بايقاماعان ەكەنمىن, كوزىمنەن جاس شىعىپ كەتىپتى. روزا تاڭعالىپ قاراپ وتىر. مەنىڭ كوزىمنەن جاس شىققانىنا تاڭعالىپ قاراپ وتىر ەكەن. «كوكە, نەگە جىلادىڭ؟» دەپ قايتا-قايتا سۇرادى. «اقىماقتىعىما جىلاپ وتىرمىن» دەدىم, «بولات شامشيەۆ تە اقىماق قوي» دەدىم. جاسپىز عوي ەندى. سۇيمەنقۇل شوقموروۆ قانداي اكتەر ەدى! سونى شەتىنە قابىرشىق مۇز قاتقان قاراشانىڭ سۋىنا قايتا-قايتا سالدىق قوي, نە دەگەن اقىماقپىز! وكپەسىنە سۋىق تيگىزىپ الدى عوي, ونىڭ وزىنە دەرت تاۋىپ العانىنا ءبىزدىڭ قايتا-قايتا سۋعا سالعانىمىز سەبەپ بولمادى ما ەكەن, ومىردەن ەرتە كەتۋىنە سول اقىماقتىعىمىز سەبەپشى بولدى ما ەكەن, دەپ وكىندىم. س ۇلىك قارا ەكەۋى اعىندى سۋمەن ارپالىسىپ اعىپ بارا جاتادى عوي, اعىپ بارا جاتادى. سوندا ول ەكەۋى مەنىڭ كوزىمنەن اققان جاسىمنىڭ ىشىندە اعىپ بارا جاتقانداي بولدى. بۇكىل جاستىعىم, اقىماقتىعىم ءبارى اعىپ بارا جاتتى...
وسى تۇستا اكىم اعا تاعى كوڭىلسىزدەنىپ قالعانداي بولدى. وسىلاي دەدى دە وتىرىپ قالدى. مەن دە ءۇنسىز قالدىم. جالپى, اكىم اعا اسىقپاي, ءسال ءۇنسىز وتىرىپ, ويلانىپ اندا-ساندا ءبىر ءسوز ايتىپ قويىپ وتىراتىن ادام عوي. كوپ سىرالعى ەمەس ادام «نەگە ءۇنسىز وتىرمىز» دەپ قيپالاقتاپ قالادى. مەن ءمىز باقپاي, ويعا شومىپ وتىرا بەردىم. ويىما ءبىر ەستەلىك ءتۇستى. جازۋشىلار وداعىندا ىستەپ جۇرگەندە مىنەزى ساپالاق ءبىر جازۋشى ەنتىگىپ: «اكىم كابينەتىندە مە ەكەن؟ شىعىپ كەتكەن جوق پا؟» دەپ ساسقالاقتاپ كەتىپ بارا جاتادى دەيدى. سودان اكىم اعانىڭ كابينەتىنە كەلەدى ەكەن, امانداسىپ الىپ ورىندىققا وتىرادى ەكەن. اكىم اعا سول ءباز باياعى قالپىندا اسىقپاي, جۇمىسىن ىستەپ وتىرادى ەكەن. سودان الگى جازۋشى جارتى ساعاتتاي ءۇنسىز وتىرىپ, شىعىپ كەتەدى ەكەن. جۇرت و كىسىدەن سۇرايدى ەكەن, «نەگە سونشا الاشاپقىن بولىپ ىزدەپ بارىپ, ءۇنسىز وتىرىپ شىعىپ كەتەسىڭ؟» دەپ. سويتسە الگى ساپالاق اعامىز: «اكىمنىڭ قاسىنا بارىپ وتىرسام ءوز-وزىمنەن بايىز تاۋىپ, راحاتتانىپ قالام. ابدەن ءوز-وزىمە كەلىپ, جايلانعاندا بارىپ ءوز جايىما كەتەم» دەيدى ەكەن. بۇل جولى مەن دە قيپالاقتاماي, اعانى اسىقتىرماي جايلانىپ ءۇنسىز وتىردىم. اكىم اعا, اڭگىمەنى ءارى جالعادى.
– ومىردە سونداي دا بولادى. ول دا ءوزىن ايامادى. سۇيمەنقۇلداي اكتەر دۇنيەگە سيرەك كەلەدى. تاعدىر سونداي قاتال عوي. وعان سەنى مەن مەنىڭ ءامىرىمىز جۇرمەيدى. ونىڭ باسقارۋشىسى بار. ال ادامنىڭ مىندەتى – ءوزىن باسقارۋ. «مەن ءيتپىن» دەپ ءوزىن ءوزى جەرگە تىعىپ سىناماعان ادام جازۋشى بولا المايدى. مەن تولستويدى نەگە جاقسى كورەم؟ ول ءوزىنىڭ اياۋلى ءومىرىن ازاپقا سالعان ادام. كوپتىڭ كوزىمەن قاراساڭ ول اقسۇيەكتىڭ بالاسى عوي, دۇنيەسى مول! نە كەرەك بولدى وعان؟ ول ءوزىن زەرتتەدى. ءومىرىنىڭ ءمان-ماعىناسىن ىزدەدى. ول ءوزىن سىناي الاتىن ادام. تازالىققا ۇمتىلدى. ادام قايتسە تازا بولىپ قالادى دەگەنگە جاۋاپ ىزدەدى. ءتىپتى ەشكىم قيناماي-اق ءوزىنىڭ كەي شىعارماسىنان ارىنىڭ الدىندا باس تارتا الدى. تازا ادام قاشاندا تازالىعىن جاسايدى. باي بولسا دا.
– پاتشا بولسا دا ما؟
– ءيا!
– سولاي ما؟ كەيبىر ادام بايلىققا, بيلىككە قولى جەتكەندە بۇزىلىپ كەتىپ جاتادى عوي؟
– جوق, وندا ول ءاۋ باستا تازا ەمەس دەگەن ءسوز. تازالىق دەگەن قاسيەت قوي!
– ءسىز اعا, تۋىستارىڭىزبەن قالاي قارىم-قاتىناس جاسايسىز؟ ءبىر جاقىنىڭىزدى جۇمىسقا تۇرعىزۋ كەرەك بولادى, بەدەلىڭىز بار, ءوتىنىش ايتادى دەگەندەي؟..
– جوق, مەن ولارعا كومەكتەسپەيمىن.
– نەگە؟
– ول بىلىكتى مامان بولسا, جاقسى ادام بولسا, دۇرىس جۇمىسقا ءوزىنىڭ دە قولى جەتەدى دەپ ويلايمىن. ال, مەن بەدەلىمدى سالىپ جۇمىسقا تۇرعىزسام, ول بىردەڭەنى بۇلدىرسە, پارا السا وندا نە بولدى؟ ۇياتى – ماعان, زيانى – قوعامعا تيەدى. ال بىلاي تۋىستارمەن قىدىرىپ, امان-سالەم قىپ قارىم-قاتىناس جاسايمىز. مەن بالالارىم ءۇشىن دە بىرەۋدىڭ الدىنا بارىپ, بىرەۋگە قوڭىراۋ شالعان ادام ەمەسپىن. ۇيات قوي. قۇدايعا شۇكىر, قازىر ەكەۋى دە شەتەلدە. بىرەۋى قىزمەتتە, بىرەۋى وقىپ جاتىر. وزدەرى تىرىستى. جاقسى وقىدى.
مەن شاكىرتتەرىممەن دە سونداي قارىم-قاتىناس جاسايمىن. ساباعىمدى بەرەمىن, تاپسىرمانى سۇرايمىن. اقىل-كەڭەسىمدى ايتامىن. ادام كەرەگىن ءوزى ىزدەۋى كەرەك. مىقتى شاكىرت بولسا, جازعانىمەن دالەلدەيدى. ىزدەنگەن ادام قازبالاپ سۇرايدى. ءوزى كەرەك ەتپەگەن ادامعا تىقپالاپ بىردەڭە ۇيرەتەمىن دەۋ – بوس اۋرەشىلىك. كەيبىرەۋلەر شاكىرتتەرىمەن سونشا جاقىن بولىپ, ازىلدەپ, ويناپ-ك ۇلىپ جاتادى. مەن وندايدى ۇناتپايمىن. ۇستاز دەگەن قاسيەتتى ۇعىم. سونى ساقتاي ءبىلۋ كەرەك.
– بالالاردى ەركەلەتەسىز بە؟
– جوق! ەركەلەتپەيمىن دە, ۇرىسپايمىن. ءبىر جولى ءۇشىنشى وقيتىن كەزىندە عوي دەيمىن, الپامىستى مەكتەپتەن الايىن دەپ بارسام, ەكى-ءۇش بالا جابىلىپ, توبەلەسىپ جاتىر ەكەن. جاسىرىنىپ تۇرا قالدىم. ءوزى كورسىن دەدىم. ءبىراز الىستى. ءبىر كەزدە توقتادى ءبارى. الپامىس جاعا-جەڭىن تۇزەپ, اۋلانىڭ سىرتىنا بەتتەگەندە مەن جاڭا عانا كەلە جاتقانداي بولىپ الدىنان شىقتىم. توبەلەستىڭ بولعانىن ول دا بىلدىرمەۋگە تىرىستى, مەن دە بىلمەگەندەي بولدىم. ءبىز دە سولاي وستىك قوي. مەنىڭ اكەم مەكتەپ ديرەكتورى بولدى. تالاي توبەلەس بولدى, ماعان جاق بولعان ەمەس, ونى بىلگەن مەن ءوز كۇنىمدى ءوزىم كورەم عوي. جىرىلعان ەرىندى جىمقىرىپ, توبەلەستىڭ بولعانىن بىلدىرمەي كەتەتىنبىز.
– ءسىز مەيىرباندىق دەگەندى قالاي تۇسىنەسىز؟
– ونى روزا جاقسى بىلەدى. ءبىر ۇيدەگى ەكى ادامنىڭ ەكەۋى دە قاتال, ەكەۋى دە مەيىربان بولسا بولمايدى. روزا دا قاتتى ەركەلەتە قويمايدى, دەگەنمەن «انا» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى «مەيىرىم» دەگەن ءسوز عوي.
– وقىرمانعا وكپەلەيتىن كەزدەرىڭىز بولا ما؟
– بولادى. مەن ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن ورىستىڭ ءىرى عالىمى نيكيتا ءبيچۋريننىڭ «ورتا ازيانى مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ كونە زامانعى تاريحى» جانە «مىڭقولدىڭ ءتورت حانى» دەگەن ەكى ۇلكەن تاريحي ەڭبەگىن اۋداردىم. كەزىندە ونىڭ ۇستىنەن بىرەۋلەر ارىز جازىپ, مۇنى «ۇلتشىل» دەپ كىنالايدى. ال نيكيتانىڭ ۇلتى شىن مانىندە چۋۆاش ەدى. ول تۇركى تەكتەس حالىق قوي. سونى كولدەنەڭ تارتىپ, بۇل بەيشارانى جەر اۋدارىپ جىبەرەدى. سونىمەن ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن سەرگەلدەڭگە ءتۇسىپ, اقىرى ءولدى عوي...
قىتايدىڭ ەڭ العاشقى تاريحشىلارىنىڭ ءبىرى تسى ما چان جازعان بۇل ەڭبەك ونى قاتتى قايران قالدىرادى. بۇكىل ىنتا-زەيىنى سوعان اۋادى. ءسويتىپ, ول قىتايدا تابانى كۇرەكتەي 13 جىل جاتىپ, قىتاي ءتىلىن ابدەن مەڭگەرىپ, وسى ەڭبەكتى اۋدارادى. اۋدارعاندا جاي عانا اۋدارما ەمەس, «نيكيتا ءبيچۋريننىڭ سىنا ءسوزى» دەپ قاجەتتى جەرىنە ءوزىنىڭ دە كوزقاراستارىن قوسا وتىرىپ باياندايدى عوي. مەن دە وعان «اكىم تارازيدىڭ سىنا ءسوزىن» قوسىپ وتىردىم. كەرەمەت ەڭبەك! بۇل كىتاپتا قازاقتىڭ بۇكىل رۋىنىڭ اتى بار, ءتىپتى ەش وزگەرىسسىز. تۇنىپ تۇرعان قازاق تاريحى. قىتايدىڭ اناۋ تاريحشىسى وزىنەن كەيىنگىلەرگە: «تاريحشى شىن تاريحتى عانا جازۋ كەرەك» دەگەن وسيەت قالدىرعان. مىنا ەڭبەك سول ۇستانىممەن جازىلعان عوي. بۇل ەڭبەكتى تسى ما چان باستاپ, ءوزىنىڭ شاكىرتى مە, ەكىنشى ءبىر تاريحشى اياقتايدى. ياعني ەكى تاريحشى جازعان. مىنە, 20 جىل ۋاقىتىمدى جۇمساپ اۋدارعان تاريح تۋرالى «وسى ەكى كىتاپتى وقىدىم» دەگەن ءبىر قازاق كورمەدىم. مەن ساعان ايتايىن, اكىم تارازي وسى ەكى كىتاپتى اۋدارعاننان وزگە ەشتەڭە جازباعان بولسا دا قازاق مادەنيەت تاريحىنا وتە ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن ادام بولىپ قالا بەرەدى. ونى نەگە وقىمايدى؟ ەنجارلىق پا, باسقا ما, بىلمەيمىن.
– وقىعاندار سىزگە جولىقپاعان بولار, بىراق وسى كىتاپتار تۋرالى الەۋمەتتىك جەلىدە وقىپ, ريزا بولعانىن جازىپ جاتقاندار دا بولدى.
– ا, سولاي ما؟ وندا جاقسى ەكەن.
سۇحباتتىڭ سوڭعى جاعىن كوڭىلدىرەك اڭگىمەگە بۇرعىم كەلدى. شاي ءىشىپ, تاعى ءبىراز وتىردىق. «ەندى بىرنەشە قىسقا سۇراق قويسام, ءبىر-ەكى اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەرسەڭىز قايتەدى» دەدىم. «قوي» دەدى اكىم اعا.
– قازىرگى قازاق ادەبيەتى كوڭىلىڭىزدەن شىعا ما؟
– پروزادا توقىراۋ بار, وتە جەڭىل ويدى قيىن جازۋعا تىرىسادى, كەرىسىنشە, تەرەڭ ويدى جەڭىل جازۋعا تىرىسپايدى. قازاقتىڭ پوەزياسى قاشاندا مىقتى عوي, دراماتۋرگياعا ۇمتىلعان جاستار كوپ ەكەن, سوعان قۋانامىن. روزا ءبارىن ايتىپ وتىرادى.
– تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قازاق قالاي وزگەردى؟
– اراق ءىشۋ ازايدى. كەڭەس ۇكىمەتى كەزىندە ءىشىپ, شالقىپ جۇرگەندەي كورىنگەنىمەن, ءبارىنىڭ كەۋدەسىندە شىقپاي تۇرعان ءبىر كۇرسىنىس بولدى. سىرتى ك ۇلىپ جۇرگەنمەن, ءىشى الاساپىران ەدى. بىراق تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن ءوزىن بوس تاستاپ جىبەرگەندەي دە جاعداي بار سەكىلدى...
– قازاقتىڭ نەسى ۇنايدى؟ نەسى ۇنامايدى؟
– قازاقتىڭ قاباعى ۇنايدى. اشىق! جايدارى, تانىمايتىن ادامعا كوشەدە «اسسالاۋماعالەيكۋم!» دەپ سالەم بەرەدى. پەيىلى كەڭ. كوپ بالالى بولعاندى قالاپ تۇرادى. سونىسى ۇنايدى. ۋاقىتتى قادىرلەمەيدى. قۇر ماقتان, بوس سوزگە اۋەس! دوستىققا بەرىكتەرى از! سونىسى ۇنامايدى.
– ماحاببات دەگەن نە؟
– ول ءوز ەركىڭمەن ءوزىڭدى ەكىنشى ادامعا باعىنىشتى ەتۋ. ءوزىڭدى تولىق سەنىپ تاپسىرۋ.
– «جالاڭاش كوز» قانداي كوز؟
– مەن ادامداردى كوزىنە قاراپ تانيمىن. ادامنىڭ بىلىمسىزدىگىنىڭ ءوزىن كوزى ايتىپ تۇرادى. دەنساۋلىعىن, قورقاقتىعىن, الاياقتىعىن, ءبارىن.
– دەنساۋلىعىڭىزدى قالاي كۇتەسىز؟
– ونىڭ سىرىن روزا جاقسى بىلەدى. تويا تاماق جەۋدى ۇناتپايمىن. استى تالعاپ, تاقىل-تاقىل عانا ىشەمىن.
– ابايدى وقىعاندا قانداي كۇي كەشەسىز؟
– دوسىممەن سىرلاسىپ وتىرعانداي.
– جاستار ۇلكەننەن اقىل سۇراپ جاتادى؟..
– مەندە اقىل ايتۋ جوق, اقىلداسۋ بار.
– جازۋشى رومانتيك بولا ما؟
– جوق. رومانتيك ادام جازۋشى بولا المايدى.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاساڭىز...
– اللا قازاقتىڭ باعىن تايدىرماسىن. ەلدىڭ بۇتىندىگىنە بۇكىل قازاق بالاسى ات سالىسسىن! ءبىلىمدى, ەلدىڭ, جەردىڭ قادىرىن بىلەتىن جاناشىر جاستارىمىز كوپ بولسىن!
اڭگىمەلەسكەن
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى
