ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ وڭىرلىك كوميسسياسى بيىلعى 20 قاڭتاردا اكىم قاۋلىسىمەن قۇرىلعان بولاتىن. بۇگىندە كوميسسيا قۇرامىندا 19 ادام بولسا, ونىڭ جەتەۋى – عىلىمي دارەجەلى تاريحشى, 2 ادام – ولكەتانۋشى, 1 ادام – جۋرناليست ەكەن. كوميسسيا قۇرامىنداعى 9 عالىمعا ۆەدومستۆولىق ارنايى ارحيۆتەردە قۇپيا قۇجاتتارمەن جۇمىس جاساۋ ءۇشىن رۇقسات بەرىلگەن.
وڭىرلىك كوميسسيا شەڭبەرىندە 7 باعىت بويىنشا جۇمىس توبى قۇرىلىپ, جەتەكشىلەر بەكىتىلگەن. سونداي-اق تۇرعىندار اراسىندا ساۋالنامالار ۇيىمداستىرۋ, ەلدىمەكەندەردەگى اقساقالدار مەن ولكەتانۋشىلاردى, تاريحشى مۇعالىمدەردى, كىتاپحانا جانە مۋزەي قىزمەتكەرلەرىن تارتا وتىرىپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى ەسىمدەرىن, تىڭ دەرەكتەر مەن فاكتىلەردى انىقتاۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس باستالىپ كەتتى.
باتىس قازاقستان وبلىسى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى مەملەكەتتىك مۇراعاتى قورىندا اقتاۋعا جاتپايتىن تۇلعالاردىڭ 566 ءىسى, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان, سوت ورگاندارى اقتاعان تۇلعالارعا قاتىستى 7177 ءىس جانە گەرمانيادا اسكەري تۇتقىندا بولعان جانە ءوز ەلىنە قايتا ورالعان بۇرىنعى كسرو ازاماتتارىنا قاتىستى 851 ءىس ساقتاۋلى ەكەن.
ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسى قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ بقو بويىنشا باسقارماسىنىڭ ارنايى مۇراعاتىندا «ارنايى قونىس اۋدارۋ جانە جەر اۋدارىلعانداردىڭ جەكە ىستەر كوللەكتسياسى» ساقتاۋلى. ونىڭ ىشىندە ارنايى قونىس اۋدارۋشىلاردى ەسەپكە العان 1 437 قۇجات, جەر اۋدارىلعانداردىڭ ەسەپكە العان 703 قۇجات, ارنايى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ 199 جەكە ءىسى, جەر اۋدارىلعانداردىڭ 1243 جەكە ءىسى بار ەكەن.
ارينە, كوميسسيا قارايتىن ىستەردىڭ باسىم بولىگى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ەكەنى ءسوزسىز. مۇندا مەشىتتەردىڭ جويىلۋى بويىنشا 20 قوردا 25945 ءىس, ۇجىمداستىرۋ بويىنشا 24 قوردا 55483 ءىس, بوسقىندار بويىنشا 5 قوردا 1186 ءىس, تاركىلەۋ بويىنشا 8 قوردا 3055 ءىس, اشارشىلىق بويىنشا 7 قور ىشىندە 150 ءىس بار ەكەن.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, اتقارىلاتىن جۇمىس اۋقىمى وتە ۇلكەن. بۇل الداعى بىرنەشە جىلعا سوزىلاتىن تىنىمسىز ەڭبەك دەۋگە بولادى.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى قىزمەتتەردى تامىز ايىنان بەرى «DANA» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى جۇزەگە اسىرۋدا. ءسويتىپ, جوباعا قاتىسۋشى عالىمدارعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجات شەڭبەرىندە ەڭبەكاقى, ءىسساپار شىعىندارى تولەنىپ, سايت جاساقتاۋ, ىزدەستىرۋ جۇمىستارى مەن كىتاپ شىعارۋ بويىنشا جۇمىس جۇرۋدە.
«بيىلعى جولداۋىندا مەملەكەت باسشىسى تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, بولاشاققا كوزقاراسىمىزدى ايقىنداي ءتۇسۋىمىز قاجەتتىگىن ايتىپ ءوتتى. سوندىقتان بۇل كوميسسياعا وتە ۇلكەن, اۋقىمدى مىندەت جۇكتەلىپ وتىر. وتكەن عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن بولشەۆيكتىك-ستاليندىك بيلىكتىڭ كىناسىنەن باستاۋ العان. قۋعىن-سۇرگىننىڭ مۇنشالىقتى اۋقىمىن بىلەتىن ادامزات بۇرىن-سوڭدى بىلگەن ەمەس. قازاق دالاسىنداعى رەپرەسسيا حالقىمىزعا وراسان زور ادامي جانە ەكونوميكالىق شىعىن مەن زيان اكەلدى. ونىڭ سالدارى وسى كۇنگە دەيىن جادىمىزدان كەتپەيدى» دەدى وڭىرلىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى عالي ەسقاليەۆ.
اكىمنىڭ ايتۋىنشا, وڭىرلىك كوميسسيالاردى قۇرۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىن تولىق ورىنداپ, ۇسىنىستار ازىرلەۋى ءۇشىن وسى ۋاقىتقا دەيىن قۇپيا بولىپ كەلگەن نەمەسە ءالى بەلگىسىز, ۇمىتىلعان دەرەكتەردى, فاكتىلەردى تابۋ, جيناۋ, رەپرەسسيانىڭ تۇرلەرى مەن مەحانيزمدەرىن انىقتاۋ, اۋىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن ورتالىقتارى مەن ورىندارىن, قۇربانداردىڭ سانىن, اتى -ءجونىن انىقتاۋ جانە زارداپ شەككەندەر تۋرالى وسى ماسەلەگە قاتىستى باسقا دا اقپارات جيناۋ, تالداپ- ساراپتاۋ.
باتىس قازاقستان وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى دارحان قادىراليەۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى وڭىرلىك كوميسسيانىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ بويىنشا ءسوز الىپ, العاشقى ناتيجەلەردى جاريا ەتتى. ماسەلەن, جىل باسىنان بەرى وڭىرلىك كوميسسيانىڭ 3 وتىرىسى, جۇمىس توبىنىڭ 8 جيىنى وتكىزىلگەن. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ماسەلەسىنە قاتىستى اقپارات جانە جۇمىس تاجىريبەلەرىمەن الماسۋ ماقساتىندا اقتوبە, اتىراۋ, قوستاناي, ماڭعىستاۋ وبلىستارىمەن ايماقتىق سەمينار ۇيىمداستىرىلسا, قىركۇيەك-قازان ايلارى ارالىعىندا رەسپۋبليكالىق جوبالىق كەڭسە ۇيىمداستىرىلعان 11 سەمينارعا وڭىرلىك كوميسسيا مۇشەلەرى قاتىسىپ, جەتەكشىلىك ەتەتىن جۇمىس توبى تاقىرىپتارى بويىنشا بايانداما جاساعان.
باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى ءبىر ەرەكشەلىك – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جونىندەگى قىزمەتتى جۇرگىزۋ جوبالىق كەڭسە فورماتىندا «دانا» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا تاپسىرىلعانى دەر ەدىك. بۇل وتە ءساتتى شەشىم بولدى. ويتكەنى بۇل ورتالىق 2012 جىلدان بەرى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاريحي تانىمدىق جۇمىسپەن جۇيەلى اينالىسىپ كەلەدى. حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى ءوڭىر تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جاريالانعان «DANAqaz» تاريحي-تانىمدىق جۋرنالىنىڭ بۇگىنگە دەيىن 58 سانى جارىق كوردى. سونداي-اق, رەسەيدىڭ ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ, ۋفا, ورىنبور قالالارى ارحيۆتەرىنەن الىنعان ماتەريالدار نەگىزىندە كۇنباتىس الاشوردا زيالىلارى مەن ءوڭىردىڭ ءباسپاسوز تاريحىنا قاتىستى 9 كىتاپ جارىققا شىقتى. ال وسى جوبا شەڭبەرىندە ارنايى مالىمەتتەر بازاسى جۇكتەلگەن www.batysmura.kz تاريحي تانىمدىق, عىلىمي-زەرتتەۋ پورتالى ىسكە قوسىلدى. بۇل ينتەرنەت-رەسۋرستا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ بويىنشا 5 ءبولىم جۇمىس جاسايدى. سونىمەن قاتار, جەرگىلىكتى تۇرعىندار مەن قىزىعۋشىلىق تانىتقان تۇلعالارعا پورتالعا كىرىپ ونلاين ساۋالناما تولتىرۋ مۇمكىندىگى جاسالعان.
وڭىرلىك كوميسسيا جۇمىسىنا ەرەكشە جان بىتىرگەن ءبىر وقيعا – جەرگىلىكتى عالىم-مامانداردىڭ الماتى قالاسىنا ەكى اپتالىق ءىسساپارى بولدى. ورالدىق زەرتتەۋشىلەر قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى, مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ الماتى بولىمشەسى, جاڭالىق اۋىلىندا ورنالاسقان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ مۋزەي كەشەنى, پرەزيدەنت ءارحيۆى, ۇلتتىق كىتاپحانا, الماتى قالاسىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى مەن ۇقك-ءنىڭ ارنايى ارحيۆتەرى, الماتى قالالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى سىندى ورتالىقتار مەن ارحيۆتەردە جۇمىس جاساپ, ءوڭىر تاريحىنا قاتىستى تىڭ دەرەكتەرمەن تانىستى. عىلىمي ءىسساپار ناتيجەسىندە الماتىلىق عالىم-ماماندارمەن, ارحيۆيستەر ىزدەنۋشىلەرمەن ءوڭىر تاريحىن زەردەلەۋ بويىنشا بايلانىس ورناتىلىپ, ارحيۆتەردەن 4 000 بەتتەي قۇجات كوشىرمەسى اكەلىندى.
جالپى وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇرگىزىلگەن عىلىمي ىزدەنۋشىلىك جۇمىستار ناتيجەسىندە سان ءتۇرلى ساياسي موتيۆتەر بويىنشا رەپرەسسياعا ۇشىراعان جانداردىڭ ءتىزىمى جاساقتالۋدا.
اتاپ ايتقاندا, 1920-1930 جىلدارى وبلىس اۋماعىنداعى كوتەرىلىستەر مەن حالىق نارازىلىقتارىنا قاتىسقانى ءۇشىن رەپرەسسياعا ۇشىراعان 170 ادام, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ كەزىندە قۋدالانعان 500-گە جۋىق باي-كۋلاك پەن شارۋا, كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعان 3500 ادام, قۋدالاۋعا ۇشىراعان 1001 ءدىن وكىلى (894 مۇسىلمان, 107 حريستيان), ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۇتقىندارى قاتارىنان 2939 ادامنىڭ ءتىزىمى جاسالدى. بۇل ءتىزىمدى جۇمىس توپتارى مۇقيات زەردەلەپ, تولىق اقتاۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك كوميسسياعا جولدايتىن بولادى.
سونىمەن قاتار جۇمىس توبى وكىلدەرى وبلىس اۋماعىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ جەرلەۋ ورىندارىن, نكۆد لاگەرلەرى بولعان جەرلەردى ىزدەستىرۋدە. بۇل باعىتتا دالالىق ەكسپەديتسيالار مەن تانىمدىق باعىتتاعى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى ءوڭىردىڭ تەرەكتى, تاسقالا, سىرىم, قاراتوبە, ءبورلى اۋداندارىندا جۇرگىزىلدى.
- قازاقستاندا 1927-1953 جىلدارى 103 مىڭ ادام جازالانىپ, 25 مىڭداي ادام اتىلعان دەگەن دەرەك ايتىلادى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ جۇمىستارى بارىسىندا وسى دەرەكتەردىڭ ناقتىلىعىنا كوز جەتكىزىپ, توگىلگەن جاس پەن قاننىڭ ادىلەتسىزدىكتەن ەكەندىگىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەيمىز. حالىقتى سوعىسسىز-اق, ءوز بيلىگى ميلليوندىپ قىرىپ, جەر بەتىنەن جويىپ جىبەرەردەي جاساعان گەنوتسيد ارەكەتى ءۇشىن كىنالى بولعان اتا-اجەلەرىمىزدى ار الدىندا, بولاشاق ۇرپاق الدىندا اقتاۋ جۇمىستارىنا ات سالىسۋ ءبىز ءۇشىن ۇلكەن قۇرمەت, ابىروي بولماق. وسى قايىرلى ءىستى اتقارۋدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن پارمەن بەرىلىپ باستالۋى ءىستىڭ ناتيجەلى اياقتالار دەگەن سەنىمدى ارتتىرا تۇسەدى, - دەدى باتىس قازاقستان تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عالىم-حاتشىسى, «DANA» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانتاس سافۋللين.
جوعارىدا ايتىلعانداي, وڭىرلىك كوميسسيا ورال مەن الماتى قالالارىنداعى ارحيۆتەردەن كوپتەگەن تىڭ دەرەكتەر انىقتادى. جانتاس ءنابيوللا ۇلىنىڭ ويىنشا, مۇنىڭ ءبارى بارلاۋ, قاي جەردە نە بارىن باعامداۋ. الداعى ۋاقىتتا وسى ارحيۆتەردىڭ بارىندە جۇيەلى جۇمىستانۋ قاجەت بولادى.
ساپار بارىسىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى زيابەك قابىلدينوۆ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى تانىمال عالىمدارمەن بىرنەشە سەمينار-كەڭەس, كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, كوپ قولداۋ كورسەتتى. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ءسابيت شىلدەباي مەن «DANA» ورتالىعىنىڭ باسشىسى جانتاس سافۋللين بولاشاقتا بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا شارت جاساستى. بۇل كەلىسىم ناتيجەسىندە ورتالىق ارحيۆ قورىندا ساقتالعان تاريحي قۇجاتتار نەگىزىندە باتىس قازاقستان وبلىسى تاريحىنا قاتىستى جيناقتار جارىققا شىقپاق.
ەندى وڭىرلىك كوميسسيانىڭ از ۋاقىت ىشىندە اتقارعان جۇمىسىنا شولۋ جاساپ كورەلىك.
وسى كەزگە دەيىن كوپشىلىككە باتىس قازاقستان وبلىسىندا 1930 جىلى بولعان جاڭاقالا كوتەرىلىسى عانا بەلگىلى بولاتىن. وڭىردەگى حالىق كوتەرىلىستەرىنە قاتىسقانى نەمەسە قولداعانى ءۇشىن ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردى زەرتتەۋ توبىنا جاۋاپتى توپتىڭ جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەسقايرات حايداروۆ وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى مۇراعاتىنان بۇرىن كوپشىلىككە بەيمالىم بوپ كەلگەن حالىق نارازىلىقتارى مەن باسكوتەرۋلەرىن انىقتادى. مىسالى, 1930 جىلى جىمپيتى اۋدانىنىڭ №15 جانە №19 اۋىلىندا عابباس دوسمۇحامەدوۆ باستاعان 16 ادام تۇتقىندالىپ, بەسەۋى – اتۋ جازاسىنا, 11 ادام – 3-10 جىلعا كونتسلاگەرلەرگە جابىلعان. وسىنداي ايىپ 1930 جىلى وردا اۋدانىنا قاراستى سۇيىندىك جانە قاسىمتاۋ اۋىلدارىنىڭ 9 تۇرعىنىنا دا تاعىلىپ, 5-10 جىل مەرزىمدەرگە كونتسلاگەرگە جىبەرىلگەن. سول سياقتى ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا قارسى شىققان شىڭعىرلاۋ اۋدانى №16 اۋىلىنىڭ 16 تۇرعىنى 1933 جىلى 3-8 جىلعا سوتتالسا, 1930 جىلدارى قازتالوۆ جانە فۋرمانوۆ اۋداندارىندا ۇستالعان «كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمنىڭ» 2 مۇشەسى – ءولىم جازاسىنا, قالعان 6-ى 10 جىل مەرزىمگە ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنە كەسىلگەن.
كۋلاكتار, بايلار, جارتىلاي فەودالدار مەن شارۋالاردىڭ اقتالماعان قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن زەرتتەۋ بويىنشا دا جاڭالىق كوپ. قازاقستان بويىنشا 1928 جىلى جۇرگىزىلگەن بايلاردى تاركىلەۋ ورال وكرۋگىنەن 71 باي تىزىمگە ەنگەن بولاتىن. وسى 71 بايدىڭ 11-ىنە قاتىستى قوسىمشا قىلمىستىق ءىس كوتەرىلىپ, ولار 1929 جىلدىڭ كوكتەمىندە پەنزا قالاسىنا جەر اۋدارىلعانى انىقتالدى. قازىرگى تاڭدا باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا جوعارىدا ايتىلعان 71 بايدان بولەك تاركىلەۋگە ۇشىراعاندار تىزىمدەرى انىقتالۋدا. 1929-1932 جىلدارى تاركىلەنگەندەر ءتىزىمى تابىلدى. بولاشاقتا ارحيۆ قۇجاتتارىمەن بىرىكتىرىپ, جيناق شىعارۋدى جوسپارلاندى.
كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ جانە 1930 جىلدارداعى اشارشىلىقتان جويىلعان نەمەسە جاپا شەككەندەردى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باقتىلى بورانباەۆا تاپقان دەرەكتەر ەل ىشىندە كۇشتەپ كولحوزداستىرۋ, ۇجىمداستىرۋ جانە مەملەكەتكە ەت, استىق دايارلاۋ ناۋقاندارى كەزىندە اسىرا سىلتەۋشىلىك, بۇرمالاۋشىلىق, وزبىرلىق, قورقىتۋ, دورەكىلىك كورسەتۋ ادىستەرى قولدانىلعانىن دالەلدەيدى. مىسالى, قازاق اۋىلدارىندا باي, كۋلاكتاردى تاپ رەتىندە جويۋ كەزىندە ازعىر اۋدانى, جيدەلى اۋىلىنداعى قۇتاليەۆ جۇبالى, نۇرمۇحامەتوۆ دۇيسەكەش, جولين بايمۇكات ت.ب. كەدەيلەر تۇتقىندالىپ, مال-مۇلكى تاركىلەنگەن. ءتىپتى ايەلدەردىڭ ءىش كيىمدەرى, اس قاسىقتارىن تۇگەل تارتىپ الىپ, بالالارىنىڭ كيىمدەرىن سىپىرىپ, تىر جالاڭاش قالدىرىپ كەتكەن. وسى سىندى وزبىرلىقتار كەسىرىنەن قاراتوبە اۋدانىندا قۇلعازيەۆ مۇحامەديار, ديباروۆا كۇلسانا, سايدۋشەۆ سۇلتان باستاعان 19 مۇعالىم جۇمىستان باس تارتىپ, وزگە وكرۋگكە كەتەتىنىن مالىمدەگەن. ۇجىمداستىرۋعا قارسى شىققانى ءۇشىن تۇتقىندالعان ازعىر, جيدەلى اۋىلدارىنىڭ 131 تۇرعىنىنا ءتۇرلى سوت ۇكىمى شىعارىلعان. ۇجىمداستىرۋعا قارسى شىققان زاۋرال, كامەن, تەپلوۆ اۋداندارىنىڭ 320 تۇرعىنى ( بالالارىمەن بىرگە) ازعىر, وردا, جاڭاقالا اۋداندارىنا قۇم توقتاتۋ, بالىق اۋلاۋ جۇمىستارىنا جىبەرىلگەن. بۇل ادامدارىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز, زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
الاش پارتياسى, الاشوردا ۇكىمەتى يدەياسى ءۇشىن مەملەكەتتىك قۋدالاۋعا جانە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان ادامداردى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت الفيا بايبولسىنوۆا بقو ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ ارحيۆ قورىنداعى الاشوردا ۇكىمەتىنە قاتىستى قۇپيا قۇجاتتارمەن, ءماجيت شومبالوۆ, عابباس دوسمۇحامەدوۆ, سالىق وماروۆ, ارون قاراتاەۆ, تولەگەن يمانعازيەۆ, ايتقالي ابلاەۆتىڭ ىستەرىمەن تانىستى. الايدا بۇل ىستەردىڭ ءالى قۇپيا بولۋىنا بايلانىستى اشىپ ايتۋعا, نە جازۋعا مۇمكىندىك جوق.
جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى, جىمپيتى مۋزەيىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ايناگۇل ويشىباەۆا 1929-1956 جىلدارى سىرىم اۋدانى بويىنشا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان 224 ادامنىڭ اتى-ءجونىن انىقتاعان.
سونىمەن قاتار باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىنداعى جازالاۋ لاگەرلەرى ورىندارىن انىقتاۋ جۇمىسى دا جۇرۋدە. سوڭعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا ساياسي تۇتقىندار لاگەرلەرى گۋلاگ جۇيەسىندە قىزمەت جاساعان. ورال وكرۋگىندە كامەنلاگ, بەزىميانلاگ جانە سالاۆات لاگەرلەرىندە 2-5 مىڭعا دەيىن تۇتقىن ۇستالعان. اتاپ ايتساق, كامەنلاگ قازىرگى ساراتوۆ وبلىسىمەن شەكتەس تاسقالا اۋدانى اۋماعىندا بولعان. 1940 جىلى قۇرىلعان بەزىميانلاگ بقو مەن سامارا وبلىسى شەكتەسكەن اۋماعىندا ورنالاسقان. ال الجير جۇيەسىنىڭ ورالداعى بولىمشەسى سالاۆات لاگەرى ورال قالاسىنداعى ورتالىق قالالىق تۇرمە جانىندا قىزمەت جاساعان. مۇندا 1937 جىلعى 15 تامىزداعى ارنايى بۇيرىق بويىنشا «وتانىن ساتقانداردىڭ» وتباسى مۇشەلەرىن قاماعان.
بۇگىندە وبلىس اۋماعىندا نكۆد-نىڭ ايىپتاۋ جانە جازالاۋ ۇكىمى ورىندالعان بىرنەشە ورىن انىقتالدى. ولار – قازتالوۆ اۋدانىندا شيلنايا بالكا اۋىلى, قازىرگى بايتەرەك اۋدانىنىڭ داريان, شاپوۆ, يانايكين پوسەلكەلەرى, اقجايىق اۋدانىنىڭ بۋدارين, جاڭابۇلاق اۋىلدارى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ اششىساي ەلدىمەكەنى, ءبورلى اۋدانىنىڭ ءبورلى پوسەلكەسى, تەرەكتى اۋدانىنىڭ فەدوروۆكا پوسەلكەسى, تاسقالا اۋدانىڭ ورتالىعى بۇرىنعى كامەنكا پوسەلكەسى. بۇل جەرلەردە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ پروتسەستەرى وتكىزىلىپ, ۇكىم سول جەردە ورىندالعان.
جانتاس سافۋللين وسىنداي ۇكىم جۇرگىزىلدى دەگەن ورىندارعا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. ەگەر بوزداقتار سۇيەگى تابىلىپ, ناقتى انىقتالسا, ول جەرلەردى قورعاۋعا الىپ, ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋ قاجەت.
ءداستۇرلى ءدىن وكىلدەرى – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇشىن زەرتتەۋ, ۇسىنىستار دايىنداۋ جونىندەگى جۇمىس توبى دا سوڭعى بىرنەشە اي ىشىندە مىڭنان اسا ءدىن وكىلىنىڭ اتى-ءجونىن انىقتادى. 1920 جىلدان باستالعان قۋدالاۋ كەزىندە «سوۆەت ۇكىمەتىنە جات ەلەمەنتتەر» تىزىمىنە كىرگەن ءدىن قىزمەتكەرلەرى سايلاۋ پۇرساتىنان ايىرىلىپ, جەر اۋدارىلعان. ءبىرازى شەتەلگە (نەگىزىنەن رەسەيگە) باس ساۋعالاعان. ال 1930 جىلداردىڭ باسىندا «بوسقىنداردى ەلگە قايتارۋ» باعدارلاماسىمەن ەلگە ورالعان بۇل تۇلعالاردىڭ كوبى 1937-1938 جىلدارى رەپرەسسيانىڭ ەكىنشى تولقىنىنا ۇشىراپ, قاتاڭ جازاعا (كوبىنە اتۋ جازاسى) ۇشىراعان. وسى دەرەكتەر جيناقتالعان «سەنىم ءۇشىن سەرگەلدەڭ» اتتى كىتاپ وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جاىق كورمەك.
1939-1945 جىلدارى فاشيستىك گەرمانيا, فينليانديا جانە باسقادا ەۋروپا ەلدەرىندە قاماۋعا الىنعان اسكەري تۇتقىنداردى اقتاۋ بويىنشا ۇسىنىستار دايىنداۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, ولكەتانۋشى احمەديار باتىرحانوۆ رەسەي فەدەراتسياسى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ارحيۆىنەن «پاميات نارودا» مەن «وبد-مەموريال» سايتتارى ارقىلى 1941-1945 جىلدارى ۇلى وتان سوعىسىندا ءىستى بولىپ, ايىپتىلار روتاسىنا جىبەرىلىپ, الدىڭعى شەپتە قازا تاپقان 29 باتىسقازاقستاندىقتى, سوعىس جىلدارى اسكەري بولىمدەردە ءجۇرىپ, ءىستى بولىپ, اۋىر جازاعا كەسىلگەن (اتۋ جازاسى) 49 ساربازدى انىقتادى. سوڭعى تىزىمدەگى 46 ادام اقتالماعان. سونداي-اق سوعىستا تۇتقىنعا ءتۇسىپ, كەيىن بوساتىلعان 572 باتىسقازاقستاندىق انىقتالدى. سوعىس جىلدارى مايداندا ءىستى بولىپ, سوتتالعان باتىسقازاقستاندىق 110 ادامنىڭ قۇجاتى تابىلدى. بۇل ساربازداردىڭ تاعدىرى تىم اۋىر. مىسالى, جىمپيتى اۋدانى بويىنشا سوعىس جىلدارى تۇتقىنعا تۇسكەن 68 ادامنىڭ 57-ءسى تۇتقىندا قايتىس بولعان. تەرەكتى اۋدانىنان تۇتقىنعا تۇسكەن 35 ادامنىڭ 32-ءسى كونتسلاگەردە قازا تاپقان. بۇرىنعى تايپاق اۋدانىنان تۇتقىنعا تۇسكەن 64 ادامنىڭ 49-ى تۇتقىندا قايتىس بولعان. ال نەمىس كونتسلاگەرلەرىنەن امان قالىپ, ەلگە كەلگەن جەرلەستەردى تاعى ءبىر توزاق كۇتىپ تۇردى. 1946 جىلى سوعىستا تۇتقىندا بولعانى ءۇشىن 613 ورالدىق وڭتۇستىك-ورال اسكەري تريبۋنالىنىڭ ۇكىمىمەن 7-25 جىلدار ارالىعىنا سوتتالعان. ولاردىڭ اراسىندا دا ءالى كۇنگە اقتالماعاندار بار.
احمەديار قۋان ۇلى ايىپتىلار روتاسىندا قازا تاپقان 29 ادام, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن 49 ادام, سوتتالعان 110 ادام جانە 253 سوعىس تۇتقىنىن – بارلىعى 441 ادامدى اقتاۋعا ۇسىنۋ قاجەت دەپ سانايدى. بۇل توپتىڭ العاشقى ناتيجەلەرى دە جىل سوڭىنا دەيىن جەكە كىتاپ بولىپ جارىق كورمەك.
قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلگەندەردى انىقتاۋ, 1920-1940 جىلدار ارالىعىندا مەملەكەتتىڭ جازالاۋشى ارەكەتتەرىنەن قازاقستاننان كەتۋگە ءماجبۇر بولعان بوسقىنداردى اقتاۋ بويىنشا جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, ولكەتانۋشى ايبولات قۇرىمباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسى قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ بقو بويىنشا باسقارماسىنىڭ ارنايى مۇراعاتىندا وتىرىپ, ونداعى «ارنايى قونىس اۋدارۋ جانە جەر اۋدارىلعانداردىڭ جەكە ىستەر كوللەكتسياسىن» ءسۇزىپ شىققان. مۇنىڭ ىشىندە ارنايى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ 1437 ەسەپكە الۋ قۇجاتى, جەر اۋدارىلعانداردىڭ 703 ەسەپكە الۋ قۇجاتى, ارنايى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ 199 جەكە ءىسى, جەر اۋدارىلعانداردىڭ 1243 جەكە ءىسى ساقتالعان. قازىر باسقارما قىزمەتكەرلەرىنىڭ كومەگىمەن جاسالعان ساراپتامالىق كەستە بويىنشا تىزىمدە اقتالماعانىن تۇلعالاردى اقتاۋعا ۇسىنىس ازىرلەنۋدە.
جانتاس سافۋللين ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ كوبى باتىس قازاقستان وبلىسى شەكتەسەتىن رەسەيدىڭ وبلىستارىنا جانە باشقۇرتستان اۋماعىنا بوسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعانىن, ول بوسقىندارعا قاتىستى ساقتالعان اۋىزشا دەرەكتەردى جيناقتاۋ ءۇشىن ارنايى ءىسساپار ۇيىمداستىرۋ قاجەتتىگىن ايتادى. بۇل ۇسىنىستى وبلىس باسشىسى دا قولداپ وتىر.
سونداي-اق وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مۇراعاتتارىنداعى قۇپيا قۇجاتتارىمەن جۇمىس جاساۋ ءتارتىبىن زەرتتەۋشىلەرگە ىڭعايلى ەتۋ ءۇشىن وزگەرىستەر جاساۋ كەرەك. زەرتتەۋشى قۇپيا قۇجاتتارمەن جۇمىستانعاندا جازعان داپتەرىن تاپسىرىپ كەتەدى. ونداعى مالىمەتتەردى قايتا قولعا الىپ, اقتاۋعا ۇسىنىس بەرۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت كەتۋدە. «وسىعان بايلانىستى ماماندارىمىز ازىرگە بۇل ارحيۆپەن جۇمىس جاساۋعا ق ۇلىقسىز. جالپى زەرتتەۋشىلەرگە ءارحيۆتىڭ قۇپيا قۇجاتتارىمەن جۇمىس جاسايتىن ماماندارعا رۇقسات بەرۋ ءتارتىبىن وزگەرىس قاجەت» دەدى جانتاس سافۋللين.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ءبىر باعىتى - «1939-1945 جىلدارى فاشيستىك گەرمانيا, فينليانديا جانە باسقا ەۋروپا ەلدەرىندە قاماۋعا الىنعان قازاقستاندىق اسكەري تۇتقىنداردى اقتاۋ» دەپ اتالادى. وسى ورايدا تاۋقىمەتى فاشيزم كونتسلاگەرلەرىنەن ارتىق بولماسا, كەم تۇسپەگەن بولشەۆيكتىك كونتسلاگەر تۇتقىندارىن نازاردان تىس قالدىرماۋ كەرەك دەپ سانايدى «DANA» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ باسشىسى جانتاس سافۋللين.
مىنەكي, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنان باستاۋ العان كوميسسيانىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر سان الۋان. سوۆەتتىك رەپرەسسيا قۇرباندارى قۋدالانعان بارلىق باپتى انىقتاۋ, وڭىردە 1920-1930 جىلدار اراسىنداعى ناۋقان قۇرباندارىنىڭ جالپى سانىن ناقتىلاۋ, ولاردى اقتاۋ ماسەلەسىن كوتەرۋ ماڭىزدى ەكەنىن وبلىس باسشىسى عالي ەسقاليەۆ تە ەسكەرتتى. بۇل ءۇشىن وبلىسقا قاتىستى ىزدەستىرۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە, شەكارالاس رەسەي اۋماعىندا جۇرگىزۋ, ساناتتار بويىنشا ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى تولىقتىرۋ جانە قايتالاپ تەكسەرۋ قاجەت. ەڭ باستىسى, رەسپۋبليكالىق اۋقىمدا دا, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە دە تولىق قولداۋ بار.
باتىس قازاقستان
