– بۇگىندە جاڭالىق اسقان جىلدامدىقپەن تارالادى. ال گازەت-جۋرنالداردا جارىق كورەتىن ماقالالار كۇندەلىكتى وقيعالار مەن جاڭالىقتارعا تىعىز بايلانىستى. سونداي-اق جۋرناليستەر كەز كەلگەن ماسەلەنى ساراپتاپ, تالداپ جازادى. وسىدان كەيىن گازەتتەردى ۋاقتىلى جەتكىزۋ ماڭىزدى ەمەس دەپ قالاي ايتپايمىز؟! بۇل سالادا شەشۋدى قاجەت ەتەتىن قانداي پروبلەمالار بار؟
– ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, باسىلىمداردىڭ كولەمى جىل سايىن 10-15%-عا تومەندەيدى. سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – اۋديتوريانىڭ كوپ بولىگى جاڭالىقتاردى ينتەرنەتتەن وقي باستادى. ول جەردە جاھان جاڭالىقتارىمەن دە تانىسۋعا بولادى. بىراق وندا جازىلعاننىڭ بارلىعى شىنايى بولا بەرمەيتىنى بار. وسى تۇستا ءداستۇرلى گازەت تيراجىنىڭ قۇلدىراۋىنا پاندەميانىڭ دا اسەر ەتكەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
گازەتتىڭ نەگىزگى جانە ادال جازىلۋشىلارى بۇرىننان داعدىلانىپ كەلگەن اعا بۋىن وكىلدەرى بولىپ قالا بەرەدى. سوندىقتان ولار جازىلعان باسىلىمداردى ۋاقتىلى جەتكىزىپ بەرۋ ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنەمىز.
وكىنىشكە قاراي, جەتكىزۋ سالاسىنداعى ماسەلەلەر پوشتا قىزمەتكەرىنىڭ جالاقىسىنىڭ ازدىعىنا بايلانىستى بولدى. مىسالى, گازەتتىڭ وزىندىك قۇنى – 67 تەڭگە. «قازپوشتا» قالا بويىنشا 1 جەتكىزىلىم ءۇشىن 13,3 تەڭگە عانا تولەي الادى. بۇل قىزمەتكەرلەردى اسا قىزىقتىرمايتىنى ءسوزسىز. تەك 2018-2020 جىلدارى وسى باعىت بويىنشا 5 ملرد تەڭگەگە شىعىندالدىق. سوعان قاراماستان اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە گازەت جەتكىزۋ جۇمىستارىن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىمىزگە الىپ كەلەمىز.
– «قازپوشتانىڭ» پاندەميا كەزىندەگى قيىندىقتارىنىڭ ءبىرى پوشتاشىلار قاتارىنداعى كادرلاردىڭ كوپ تۇراقتاماۋى بولدى. تۇتىنۋشىلارعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ گازەتتەردى جەتكىزۋدەن الدەقايدا ءتيىمدى بولعانى عوي...
– ءيا, پاندەميا كۋرەرلەردىڭ قازىر نارىقتا سۇرانىسقا يە ەكەنىن كورسەتتى. جەكە كومپانيالاردا ولار ءبىر تاپسىرىس ءۇشىن 250-300 تەڭگەدەن جانە ودان دا كوپ اقشا تابادى. وكىنىشكە قاراي, گازەتتەردى جەتكىزۋ «قازپوشتا» ءۇشىن ءتيىمدى قىزمەت بولعان ەمەس. ءبىز پوشتاشىعا باسقا ۇيىمدار سياقتى ءبىر گازەتتى جەتكىزگەنى ءۇشىن 300 تەڭگە تولەي المايمىز. بىراق ءبىز پوشتاشىلاردى ىنتالاندىرامىز. ولارعا جالاقى تولەيمىز. سەبەبى ەگەر اۋىلدارعا گازەتتەردى ءبىز جەتكىزبەسەك, باسقا كىم جەتكىزەدى؟
ارينە, تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە پوشتاشى ماماندىعى بۇرىنعىداي تانىمال ەمەس. الايدا اۋىلدىق جەرلەردە تۇراتىن 40%-دان استام قازاقستاندىقتار ءۇشىن پوشتاشى اسىعا كۇتەتىن «قوناقتارىنىڭ» ءبىرى. ماماندىقتىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنە وتىرىپ, كومپانيادا 2022 جىلدى پوشتاشىلار جىلى دەپ جاريالايمىز. بۇل ەندىگىدە دامۋدىڭ نەگىزگى ۆەكتورلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە الەۋمەتتىك باعىتتى تاڭدايتىنىمىزدى بىلدىرەدى.
«قازپوشتادا» 4 مىڭنان استام پوشتاشى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ وتباسى بار. سوندىقتان ادامي رەسۋرستى قولداۋ كومپانيا دامۋىنىڭ ءبىر بولىگى سانالادى.
اۋىلدا بىرنەشە سۇرانىسقا يە ماماندىق بار – دارىگەر, مۇعالىم جانە پوشتاشى. بيۋدجەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن ەڭبەكاقىنى كوبەيتۋ ەسەبىنەن مەملەكەت ىنتالاندىراتىنى قۋانتادى. سول سياقتى پوشتاشىلار مەن پوشتا بولىمشەلەرىنىڭ وپەراتورلارى حالىققا قىزمەت كورسەتۋدى جاقسارتۋ ءۇشىن قولداۋعا ءزارۋ.
– ءىرى قالالاردا پوشتاشىلاردىڭ جالاقىسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان پيلوتتىق جوبالار ىسكە قوسىلدى. بۇل باستاما ناتيجەسىن بەردى مە؟
– نارىقتا كۋرەرلىك قىزمەتتەردىڭ بەلسەندى دامۋى جەتكىزۋ پروتسەسىنىڭ, سونىڭ ىشىندە تولەم جۇيەسىنىڭ يكەمدىلىگى مەن جەدەلدىگىن تالاپ ەتەدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بيىل «قازپوشتا» اق پوشتاشىلاردى كەسىمدى ەڭبەككە اۋىستىرۋعا شەشىم قابىلدادى. ء«بىزدىڭ ادامدار» جاڭا جوباسىن ەنگىزۋدەمىز. سونىڭ تيىمدىلىگىمەن پوشتاشىلاردىڭ جالاقىسى كوتەرىلەدى. جوباعا ساي ءاربىر پوشتاشى بەلگىلەنگەن تولەمنىڭ ورنىنا جەتكىزىلگەن ءار حات نەمەسە گازەت ءۇشىن اقشا الادى. باسقاشا ايتقاندا, نەعۇرلىم كوپ جۇمىس ىستەسە, سوعۇرلىم كوپ تابىس تابادى. سونىمەن قاتار فيليالدارىمىزدا جەتكىزۋ بويىنشا كۋرەرلەر شتاتىن جاساقتاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە.
– ەگەر قالاداعى پوشتاشىلاردىڭ جالاقىسىن كوبەيتسە, اۋىلداعى قىزمەتكەرلەر قايتەدى؟ ماسەلەن, «ەگەمەن قازاقستان» جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنىڭ كوپتەگەن وقىرمانى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى.
– ءسىز وتە دۇرىس ايتاسىز, ەڭ ادال وقىرماندار – اۋىل تۇرعىندارى. پوشتاشىلارىمىزدى ارداگەرلەر, زەينەتكەرلەر قاۋىمى تاعاتسىزدانا كۇتەدى.
اۋىلدىق بايلانىس بولىمشەلەرىندە 8 ساعات جۇمىس ىستەيتىن پوشتاشىلار وتە از. ولاردىڭ جۇمىس كەستەسى كۇنىنە 1 نەمەسە 2 ساعات نەمەسە اپتاسىنا 2 كۇن. ينتەرنەت پەن ۇيالى بايلانىستىڭ دامۋىنا بايلانىستى جەتكىزەتىن حاتتار, گازەتتەر مەن جۋرنالدار لەگى ەداۋىر ازايدى. جۇمىس كولەمى ماردىمسىز بولعاندىقتان ولاردى تاپجىلتپاي ۇستاۋ ورىنسىز. كوپتەگەن پوشتاشى بوس ۋاقىتىندا باسقا ۇيىمدارداعى جۇمىسپەن نەمەسە قوسالقى شارۋاشىلىقپەن اينالىسادى.
2022 جىلى پوشتاشىلارعا قولايلى جاعداي قاراستىرىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. بۇل رەتتە كومپانيا ءوز الدىنا بىرقاتار مىندەت تە قويدى.
– «قازپوشتا» مەملەكەتتەن دوتاتسيا جانە باسىلىمدارعا جازىلۋدان قاراجات الا ما؟
– تسيفرلىق دامۋ جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى «قازپوشتاعا» وسى باعىتتا كومەك كورسەتەدى. گازەتتەردى جەتكىزۋ شىعىندارى تەك اۋىلدىق جەرلەردە سۋبسيديالانادى. ەلىمىزدىڭ بىرقاتار قالاسى مەن اۋدان ورتالىعىندا بۇل قىزمەتتەر وتەلمەيدى. ءبىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا كومپانيا بيىل جىل سوڭىنا دەيىن قالالاردا گازەتتەردى جەتكىزۋ بويىنشا شىعىنداردى 1,4 ملرد تەڭگەگە دەيىن قىسقارتادى.
ەگەر اۋىلداعى دوتاتسيالار تۋرالى ايتاتىن بولساق, وعان قاتىستى مەملەكەتتىڭ قارجىلىق قولداۋى جىل سايىن تومەندەپ كەلەدى. بىزگە كورسەتىلەتىن قولداۋ اۋىلدىق بايلانىس بولىمشەلەرىندەگى شىعىنداردى وتەۋگە قاۋقارسىز.
– مۇنداي ماسلەلەردى حالىقارالىق تاجىريبەلەر كومەگىمەن رەتتەۋگە نە كەدەرگى؟
– گازەتتەن تەكسەرىلگەن اقپاراتتى, سەنىمدى ساراپتامانى ىزدەيتىن كوزىقاراقتى وقىرمان بارىن بىلەمىز. مەرزىمدى باسىلىمدار اقيقاتى مەن جالعانى ارالاسىپ كەتكەن اقپارات ايدىنىندا سۇرانىسقا يە. سوندىقتان ءبىز باسىلىم مەن وقىرماندى ۇزدىكسىز بايلانىستىرىپ وتىرۋعا تىرىسامىز.
باسپا باسىلىمدارىن جازىلۋ بويىنشا تاراتۋدىڭ حالىقارالىق تاجىريبەسىنە ۇڭىلسەك, ءتيىمدى پوشتا قىزمەتىن مەملەكەتتىڭ كومەگىنسىز قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. مىسالى, كەي مەملەكەتتەر ءباسپاسوزدى تاراتۋشى ۇيىمدارعا جەتكىزۋ شىعىندارىن وتەۋ ماقساتىندا سۋبسيديا بولەدى. سونداي-اق جاڭا باسىلىمدار ءۇشىن دوتاتسيالار مەن جەڭىلدىكپەن بەرىلگەن نەسيەلەر پايدالانىلادى. پوشتا تاريفتەرىن تومەندەتەدى, بارلىق گازەتتەردى قوسالقى قۇن سالىعىنان بوساتادى. مىسالى, شۆەتسيادا, گەرمانيادا جانە فينليانديادا مەملەكەت ءباسپاسوزدى جەتكىزۋ جانە جونەلتۋ شىعىندارىن ءىشىنارا سۋبسيديالايدى. پوشتالىق سۋبسيديالار شۆەيتساريادا دا ەنگىزىلدى. كەيبىر ەلدەردە باسپاگەرلەردى بىرىكتىرۋ جانە باسپا ۇيلەرىن قۇرۋ تاجىريبەسى بار. ولار تەك جازىلىمدى ۇيىمداستىرۋمەن عانا ەمەس, ءوزىنىڭ جەتكىزۋ قىزمەتىمەن دە اينالىسادى.
– مەرزىمدى باسىلىمداردى مەملەكەت دەڭگەيىندەگى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلار تىزىمىنە قوسۋ دۇرىس پا؟
– ارينە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ مەملەكەتتىك, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاقىرىپتاردى جاريالايتىنىن ەسكەرسەك, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ قاجەت ەكەنى ءسوزسىز. كەيىنگى جىلدارى جەكەمەنشىك گازەتتەر مەن جۋرنالدار تيراجىنىڭ تومەندەپ, پوليگرافيالىق قىزمەتتەردىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى قىزمەتىن توقتاتۋعا ءماجبۇر بولدى. كەيبىرى ەلەكتروندى فورماتقا اۋىستى. مەنىڭشە, ءباسپاسوزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن سالىق سالۋ كەزىندە سۋبسيديالار, جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلۋى كەرەك.
– الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە ادام كوپ جينالاتىن جەرلەردە (ۆوكزالدار, اۋەجايلار, ءىرى ساۋدا ورتالىقتارى) گازەت ساتۋعا ارنالعان اۆتوماتتار ورناتىلعان. ءبىزدىڭ ەلدە مۇنداي اپپاراتتى ءوز باسىم بايقامادىم.
– ۆەندينگتىك اپپاراتتاردى قولدانۋ ارقىلى گازەتتەردى ساتۋ ماسەلەسىن «قازپوشتا» بۇرىندارى پىسىقتاعان. بىراق جۇرگىزىلگەن تالداۋ جوبانىڭ ءتيىمسىز ەكەنىن كورسەتتى.
مۇنداي قۇرىلعىلار بىزدەگى احۋالعا بايلانىستى ءوز شىعىنىن ۇزاق مەرزىمدە عانا وتەي الادى. سونىمەن قاتار جابدىققا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن وپەراتورلار شتاتىن ۇستاۋ قاجەت. دەمەك قوسىمشا جالاقى قاراستىرۋ كەرەك بولادى. تاعى ءبىر فاكتور – ترافيگى جاقسى اۋماقتى جالعا الۋدىڭ قۇنى قىمبات. قازىرگى ۋاقىتتا «قازپوشتانىڭ» مۇنداي جابدىقتى ورناتۋعا مۇمكىندىگى جوق. ەگەر قولداۋشىلار تابىلاتىن بولسا قۇبا-قۇپ.
– وزدەرىڭىزدى مەرزىمدى باسىلىمداردى جەتكىزۋ بويىنشا مونوپوليست رەتىندە سانامايسىزدار ما؟ جالپى, بۇل سالادا باسەكەلەستىك بار ما؟
– جوق! ءبىزدى مونوپوليست دەپ ايتۋ دۇرىس ەمەس. مەرزىمدى باسىلىمداردى تاراتۋمەن وڭىرلەردەگى جەكە بالامالى قۇرىلىمدار دا اينالىسادى. بۇل ۇيىمدار تەك قالالىق جەرلەردە جۇمىس ىستەيدى. باسىلىمداردى زاڭدى تۇلعالارعا جەتكىزەدى. كەيبىرەۋلەرىنىڭ كۋرەرلىك قىزمەتى بار. جەكە تۇلعالارعا جەكە كومپانيالار جەتكىزبەيدى. اۋىلدىق جەرلەردە رەنتابەلدىلىككە بايلانىستى بۇل قۇرىلىمدار ۇسىنىلماعان. ول جاقتاعى جەتكىزۋ قىزمەتىن ءبىزدىڭ پوشتاشىلار عانا اتقارىپ ءجۇر. ءبىز ءۇشىن, بۇل – ماقتانىش. سوندىقتان دا «قازپوشتا» حالىقتىڭ كومپانياسى بولىپ سانالادى.
