كوكشەتاۋ دەسە كوز الدىڭا ارۋدىڭ ساۋكەلەسىنە تاققان سەكسەن مارجان ىسپەتتى سەكسەن كولدىڭ ەلەستەرى بار. شىنتۋايتىندا, اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىسكە تۇسپەي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە 1959 جىلعى «تىڭ ايماعىنداعى جەرۇستى سۋ قورلارى» تاقىرىبىنداعى مونوگرافيادا بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا 1 515 كول بار دەپ تايعا تاڭبا باسقان ەتىپ جازىلعان. ونىڭ ىشىندە 1 320 كول تۇششى سۋلى, اقباس تولقىندارى اسپانعا اتىپ جاتقان شالقار. بۇگىندە زامانىندا بالىعى تايداي تۋلاعان وسىناۋ كولدەردىڭ قانشاسى «كارى» كولگە اينالعانىن تاپ باسىپ ايتۋ قيىن.
قازىر وڭىردەگى 360 كول بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ قاجەتتىلىگىنەن تالاپتى كاسىپكەرلەرگە زاڭناماعا سايكەس كونكۋرس ارقىلى تاپسىرىلىپ بەرىلگەن.
– كولگە دە يە كەرەك ەكەندىگى بەلگىلى, – دەيدى «ەسىل» وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى نىعمەت قاۋاشەۆ, – كول تارتقان قاسىرەت سول يەسىزدىكتىڭ سالدارىنان. يەسى جوق كولگە براكونەرلەر اۋەس. قاراۋسىز قالعاندىقتان سۋ جولدارى جابىلىپ, بۇلاق كوزى بىتەلىپ, قامىس باسىپ كەتەدى. ەل ەگەمەندىگىن العاننان بەرى وسى باعىتتا تالاي شارۋا تىندىرىلدى. قازىرگى زاڭناما بويىنشا 5 جىلدان 49 جىلعا دەيىن جالعا بەرىلەدى.
ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, سۋ ايدىنىن جالعا الۋشىلاردىڭ مىندەتى دە از ەمەس. كولدى ۇزاق مەرزىمگە جالعا الۋشى مىندەتتەمە اياسىندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جوسپارىن ءتۇزۋى كەرەك. الدىمەن كول سۋىن ساراپتامادان وتكىزىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. سالا ماماندارىمەن كەلىسىمشارت جاسالادى. كولدەگى بالىقتىڭ ساناعىن جۇرگىزىپ, كەشەندى زەرتتەۋ قولعا الىنادى. قىستىڭ كۇنى, اسىرەسە, تايىز كولدەردىڭ مۇزىن ويىپ, بالىققا قاجەتتى وتتەگىن جىبەرۋ قاجەت. جازدا قامىستان تازارتۋ مىندەت.
ەسەسىنە مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قامقورلىق ۇشان-تەڭىز. اتاپ ايتاتىن بولساق, بەس ءتۇرلى سۋبسيديا بەرىلەدى. بالىققا قاجەتتى ازىقتى ساتىپ العان شىعىننىڭ 30 پايىزىن مەملەكەت وتەيدى. وسى ارادا كاسىپكەرلەرگە قۇلاققاعىس ەتەتىن ءبىر جاي بار. جەرگىلىكتى جەردە قولعا الىنباي جاتقان شارۋا وسى. سۇرانىسقا يە, تابىستى ءىس. قازىر جەرگىلىكتى جەردە مۇنداي ءونىم از بولعاندىقتان, رەسەيگە يەك ارتىپ وتىرمىز. راس, وزىمىزدە دە بار, ماسەلەن, جاقسى اۋدانىنىڭ ەلەۆاتورىندا وندىرىلەدى. دەگەنمەن بۇل جەتكىلىكسىز. اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى قولعا السا, ەكى جاققا بىردەي پايدالى بولماق. تابيعات پايدالانۋشىلار بالىق شاباقتارىن ساتىپ السا, عىلىمي مەكەمەلەرمەن جۇمىس ىستەسە, بالىق اۋرۋىن ەمدەۋگە ءدارى-دارمەكتەر پايدالانسا, ءوز سۋ ايدىندارىنداعى بالىقتاردىڭ انالىعىنان تۇقىم السا, جۇمسالعان قاراجاتتىڭ 50 پايىزى مەملەكەت تاراپىنان قايتارىلادى. بالكىم, بۇل جايدى وقىرماننىڭ كوبى بىلە بەرمەۋى مۇمكىن. سوندىقتان تاراتا ايتىپ وتىرمىز.
كولدىڭ قامىسىن شاباتىن, تابانىنداعى بىتەلىپ قالعان بۇلاق كوزىن اشاتىن, قار سۋى اعاتىن جىلعالاردى تازارتاتىن ارنايى تەحنيكا كەرەك. ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسىنداي قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەرگە سۋبسيديا تولەۋ جايى قازىر مينيسترلىك تاراپىنان قاراستىرىلۋ ۇستىندە.
تابيعات پايدالانۋشىلارى اراسىندا جالعا العان كول توڭىرەگىن مۇنتازداي ەتىپ تازالاپ, وزەكشەلەر مەن جىلعالاردى ارشىپ, بۇرىن جابىلىپ قالعان بۇلاق كوزدەرىن اشىپ, تابيعاتقا جاناشىرلىق جاساپ وتىرعاندار از ەمەس. ولاردىڭ قاتارىنان بۋراباي باۋرايىنداعى بىرنەشە كولدى جالعا العان «ارەكەت 2030» سەرىكتەستىگى, زەرەندى اۋدانىنداعى سولداتكول كولىن جالعا العان جەكە كاسىپكەر اللابەرگەن تاشەنوۆتى ايتا كەتۋگە بولادى. كەرىسىنشە, ۇزاق مەرزىمگە جالعا العانىمەن, شىبىق باسىن سىندىرماعاندار دا كەزدەسەتىنى بەلگىلى. سوڭعى بەس جىلدىڭ ىشىندە ءوز مىندەتتەرىن دۇرىس ورىنداماعان جيىرمادان استام تابيعات پايدالانۋشىدان كول سوت ارقىلى قايتارىلىپ الىنعان.
كوكشەتاۋ كولدەرىندە قازىر بالىقتىڭ ەكى ءتۇرىن وسىرۋگە مۇمكىندىك بار. ءبىرىنشىسى, ريپۋس, ەكىنشىسى اق بالىقتار. ريپۋس بالىعىنىڭ تۇقىمىن زەرەندى تۇقىمباعىنان الۋعا بولادى. نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى مايبالىق, قاراعاندى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنداعى تۇقىمباقتاردان جەتكىزگەننىڭ وزىندە تاۋارلى بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن 57 ۇجىمنىڭ قاجەتتىلىگىن وتەي المايدى. دەمەك, نەگىزگى كۇش ءتۇسىپ وتىرعان زەرەندى تۇقىمباعىن قايتا جاڭعىرتۋ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بولىپ قالا بەرەدى. ەلىمىز بويىنشا جىلىنا 270 مىڭ توننا بالىق وندىرىلسە, ونىڭ 10 تونناسى عانا اقمولا وبلىسىنىڭ ۇلەسىندە ەكەن. سوندىقتان, بۇل ورايدا مىقتاپ ويلانۋعا تۋرا كەلەدى. ءسوز اراسىندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارنالعان باعدارلامانىڭ بار ەكەنىن ايتا كەتەلىك. وسى باعدارلاماعا سايكەس 2030 جىلعا دەيىن وندىرىلەتىن بالىق كولەمى 10 مىڭ توننا تاۋارلى بالىققا جەتۋى كەرەك. بۇل وتە اۋقىمدى ءىس. بيىل وڭىردەگى بارلىق تابيعات پايدالانۋشىلار 143 توننادان استام بالىق ءوسىرىپ وتىر. كەلەسى جىلى بۇل كورسەتكىش 952 تونناعا جەتەدى دەگەن ءۇمىت بار. جىل سايىن قارقىن السا, مەملەكەت تاراپىنان بەرىلىپ جاتقان سۋبسيديانى ءتيىمدى پايدالانسا, ودان كەيىنگى جىلدارى ءونىم كولەمىن 2,5 مىڭ تونناعا جەتكىزۋ مۇمكىن دەپ ەسەپتەلگەن. قازىر وسى مىندەت ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس اتقارىلۋدا. تاۋارلى بالىقتار ىشىندە اسا قىمبات باعالى فورەل بالىعىن ءوسىرۋ تاجىريبەسى قالىپتاسۋدا. ستەپنوگورسك قالاسىنىڭ جانىنداعى «كامەننىي كارەر» دەپ اتالاتىن سۋ ايدىنىندا تەرەڭ, سالقىن سۋدى جاقسى كورەتىن بالىقتىڭ وسى ءتۇرى ءوسىرىلىپ, جىل سايىن 20 توننادان استام ءونىم وندىرىلۋدە.
بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ازىق-ت ۇلىك مولشىلىعىن جاساۋمەن قاتار, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا دا سەپتىگىن تيگىزەدى. ماسەلەن, تابيعات پايدالانۋشىلار وزدەرى جالعا العان كولگە قورىقشى ۇستاۋعا مىندەتتى. ونىڭ كيىم-كەشەگى, تەحنيكاسى, بايلانىس قۇرالدارى تابيعات پايدالانۋشىنىڭ تاراپىنان. وعان بالىق اۋلاۋشىلاردى قوسساڭىز, ءبىر كولدى دۇرىستاپ پايدالانۋ ارقىلى بىرنەشە ادامدى جۇمىسپەن قامتۋعا ابدەن بولادى.
جەرگىلىكتى بالىق مولايسا, الىس-جاقىن شەتەلدەردەن جەتكىزىلىپ جاتقان بالىق ونىمدەرىمەن باسەكەلەستىك پايدا بولىپ, بۇل تاعامنىڭ ءتۇرى قولجەتىمدى بولار ەدى. بۇل ءۇشىن سانىن كوبەيتىپ, ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇسىنىسىنا قاراعاندا, ءار ادام جىلىنا 14 كيلوعا جۋىق بالىق ونىمدەرىن تۇتىنۋ قاجەت بولسا, ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ كورسەتكىشى 4,5 كيلودان اسپايدى. دەمەك, بۇل ورايداعى ولقىلىقتىڭ ورنى مەنمۇندالاپ تۇر. وندىرىستىك كولدەردەن قازىر جىلىنا 1 مىڭ تونناعا جۋىق بالىق وندىرىلۋدە.
– بالىق سانىن كوبەيتۋدىڭ ءبىر جولى ينتەنسيۆتى باعىت, – دەيدى ينسپەكتسيا باسشىسى نىعمەت امانگەلدى ۇلى, – تابيعات پايدالانۋشىلار كولدەگى ۇساق بالىقتان ارىلىپ, تەك حالىقتىڭ قاجەتىنە وراي تاۋارلى بالىق وسىرگەنى ءجون. ايتپەسە, «كۇرىشتىڭ ارقاسىندا كۇرمەك سۋ ىشەدى» دەگەندەي, كادەگە جارامايتىن قۇنسىز بالىق ازىققا ورتاق بولادى.
ينسپەكتسيا باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءتول تابيعاتقا جاسالىپ جاتقان قامقورلىق از ەمەس. ينسپەكتسيانىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جىل سايىن جاقسارىپ كەلەدى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا جول تاڭدامايتىن 4 اۆتوكولىك, 2 قايىق بەرىلگەن. وسىنداي قامقورلىق ارقىلى باعا جەتپەس بايلىقتى ۋاقتىلى قاداعالاۋ, براكونەرلەردىڭ جولىن كەسۋ مۇمكىندىگى ارتا تۇسپەك.
شيىرىپ ايتقاندا, شارۋا شاش ەتەكتەن. اق داستارقاندى بالىق ونىمدەرىمەن بايىتا ءتۇسۋدىڭ مۇمكىندىگى دە زور. ءار جىل سايىن وڭىردەگى وننان استام كول تۇبەگەيلى زەرتتەلىپ, بالىق ءوسىرۋ مۇمكىندىگى بولسا, تىزىمگە قوسىلادى ەكەن. تابيعي بايلىق مەلدەكتەپ تۇر. تەك سونى ىسكە جاراتاتىن, بار دۇنيەنىڭ باعاسىن بىلەتىن يە كەرەك.
