ءبىز فاريزانىڭ كىتاپتارىنا, ولەڭدەرىنە ءجيى ۇڭىلەتىن بولدىق. ونىمەن سول تىلدە عانا سويلەسۋگە ۇيرەنىپ كەلەمىز. جايشىلىقتاعى ءوز داۋىسى, تەلەفون قوڭىراۋى ءۇزىلىپ قالعانمەن, اقىن جىرلارى ويىمىز بەن سەزىمىمىزدى قوزعاپ, وعان دەگەن ساعىنىشىمىزدى, قۇرمەتىمىزدى ارتتىرىپ جاتقانى انىق. فاريزامەن قاي جىلى, قاي كۇنى, قانداي جاعدايدا كەزدەسكەنىم ەسىمدە جوق. بىراق ونىڭ جىرلارىن العاش رەت گازەت بەتىنە ۇسىنىپ, العىسوز جازعان ءابدىلدا اقىننان باستاپ ونىڭ تالانتىنا ريزالىقپەن قاراعانداردىڭ ىشىندە بولعانىم راس. ءوزىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, الماتىعا العاش كەلگەندە, وداقتا بولعان ءبىر جينالىستان سوڭ ابىشكە ەرىپ كەلگەن ءۇيى – ءبىزدىڭ ءۇي بولىپتى. «سونداعى ءسىز بەن اپامنىڭ جىلى قاباعى ماعان بۇكىل الماتىنىڭ جىلى قابىلداۋى سياقتى كورىنىپ ەدى», دەيتىن. سودان باستالعان اعالى-قارىنداستى سىيلاستىعىمىز ول ومىردەن وتكەنشە ۇزىلگەن جوق. سوڭعى كۇندەرى دە ونىڭ قاسىنان تابىلدىق. مەن – ونىڭ اقىندىعى جايىندا العاش ماقالا جازعانداردىڭ ءبىرىمىن. وتكەن جىلى ء«بىر جىل – ءبىر كىتاپ» مادەني شاراسى بويىنشا ونىڭ «داۋا» اتتى (1985) جيناعى تالقىعا ءتۇستى. مەنىڭ «مۇڭ مەن سەزىمنىڭ اقىنى» اتتى ماقالام سول كىتاپ شىققاننان كەيىن-اق جارىق كورىپ ەدى. ءسويتىپ, ءبىزدى فاريزانىڭ ولەڭى تۋىستىردى.
فاريزانىڭ ۇلى تالانتى كەشەگى زاماننىڭ اياسىندا ماۋەلەپ ءوستى. وعان ءوز زامانداستارى مەن اعا بۋىن اقىندار جىرلاعان ۋاقىت سىرى, ونىڭ قۋانىشى مەن قايعىسى دا جات ەمەس. ول دا باسقا اقىندار سياقتى, وتانىن, تۋعان جەرىن, ءوزى تۋىپ-وسكەن ولكەنىڭ كەشەگى جانە بۇگىنگى ءومىرىن, رەۆوليۋتسيا مەن ەرلىكتى, ادام ەڭبەگىن, اكەسى مەن اناسىنا دەگەن ۇلى ماحابباتىن, دوستىق پەن سۇيىسپەنشىلىكتى جىرلادى. سول ارقىلى باسقانىڭ ايتقانىن قايتالاماي, ءوز ءسوزىن, ءوز تۇسىنىگىن, ءوزىنىڭ سەزىنۋىن تانىتۋعا ۇمتىلدى. اقىن قالامىنىڭ تەگەۋرىندىلىگىن, ونىڭ بويىندا بۇلقىنعان كۇش بارىن ول وسى ءداستۇرلى تاقىرىپتاردى جىرلاۋ ارقىلى-اق بايقاتتى. اتى اۋىزعا ىلىگە باستاعان تۇستا فاريزا ەكى-ءۇش شاعىن جيناقتاردىڭ اۆتورى ەدى. الايدا, مەملەكەتتىك سىيلىق جونىندەگى كوميسسيا اقىننىڭ العاشقى سەزىمتال جىرلارىنا ەمەس, پاتريوتتىق, وتانشىلدىق ولەڭدەرىنە ءمان بەردى. ء«ۇيىم – مەنىڭ وتانىم», «ماڭعىستاۋ مونولوگتارى», «رەۆوليۋتسيا جانە مەن» دەپ اتالاتىن توپتاما ولەڭدەرىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن الۋىنىڭ ءوزى وعان تىندىرعان ىسىنەن گورى الداعى ۇمىتىنە سەنۋدەن تۋعان شەشىم سياقتى ەدى.
فاريزا بۇل ءۇمىتتى الداعان جوق, ۇزدىكسىز ىزدەنۋمەن, قۇداي بەرگەن دارىنىن دۇرىس جولدا, شىن پوەزياعا ارناپ دامىتا الۋىمەن از جىلداردا ۇلكەن اقىن بولىپ قالىپتاستى. ۇرانداۋدان, زاماننىڭ ءسوزىن قايتالاۋدان اۋلاق, شىن ۇلكەن اقىندارعا ءتان كوڭىلىمەن ءسۇيىپ, سۇيسىنگەن نەمەسە كوڭىلى قالىپ جەرىنگەن سەزىمدەرىن اشىق ءارى باتىل ايتۋعا, ونى كوركەمدىكپەن بەينەلەي تانىتۋعا, كەيدە ءتىپتى سۋرەتكە اينالدىرىپ كوز الدىڭنان وتكىزۋگە قابىلەتتى, ولەڭدەرى ويمەن ورىلگەن ۇلى تالانتتاردىڭ توبىنا كىردى. ولەڭنىڭ كوركى – وي مەن سەزىم بولسا, وسى ەكەۋى توعىسىپ اقىننىڭ «مەنىن» بيىككە كوتەردى. فاريزانىڭ وتانسۇيگىشتىگىنىڭ, پاتريوتتىعىنىڭ ءوزى پاتەتيكا ەمەس, جانى نازىك ادامنىڭ تۋعان جەرىن نەمەسە ناقتى ءبىر گەوگرافيالىق وبەكتىنىڭ ادەمى سۋرەتىن تانۋدان تۋعان ويدى سەزىممەن سىرلاۋى, ول جەردىڭ تاريحى مەن حالىق ومىرىندەگى ءداستۇرلى سيپاتىن ءتۇسىنۋى. اقىن ولەڭدەرىنىڭ ليريكالىق كەيىپكەرى – ەلىمەن, جەرىمەن رۋحاني تۋىسىپ كەتكەن سەزىمتال, باۋىرمال جان.
ول قازاق دالاسىن بولمەي, رۋلىق نەمەسە جىنىستىق ۇعىممەن شەكتەمەي, تۇتاس سۇيەدى. ساۋمالكولدىڭ سامالى, وقجەتپەستىڭ باسىنداعى ساعىم-مۇنار, ۇشقارانىڭ بيىگى, دالانىڭ اق ءتۇنى – ءبارى دە اقىن ويىن قوزعادى, جىرىنا ازىق بەردى. قينالعان, شارشاعان شاعىندا ول قىرعا شىعىپ, جانىنا شيپا ىزدەدى, ساۋمال يىسىنەن داۋا تاپتى. سول دالانىڭ دارقان, جانى شۋاققا باي ادامدارى دا انا ءسۇتى سىڭگەن تىرشىلىك ءيىسىن ساقتاۋشىلار بوپ ەلەستەدى. بۇلارداعى ويلار مەن سۋرەتتەر تەك ەل, تابيعات سىرىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن عانا ەمەس, تاريح جولىن جۇرەك كوزىمەن سارالار شىندىققا جۇگىنەدى. سوندىقتان دا ول «قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى» انىنەن قازاق تاريحىنىڭ قايعىلى ءۇنىن ەستىسە, كەيىنگى دالاداعى وزگەرىستەردەن ەل ەڭبەگىنىڭ كۇشىن تانىدى. ەڭبەكقور حالقىن باتىر ەتىپ جاتقان وسى دالا ەكەنىن وتكىر سەزىندى. دالا ادامى مەن تابيعاتتى تۇتاستىرا, كەڭ كوزبەن قاراپ سۋرەتتەگەن فاريزا جىرلارى اقىندىق قۋاتتى دا, سەزىمتالدىقتى دا, كوڭىل كۇيىنىڭ ءار قيلى جاعدايلارىن دا سولاردان الدى. ادام بويىنداعى رۋح تا تابيعات ارقىلى تولىستى. اقىن ءوزىن سول تابيعاتپەن ەگىز سەزىندى. سوندىقتان ول اشىق كۇنگە قۋاندى, جاڭبىرلى اسپانعا قاراپ قامىقتى, كوكتەمدە شالقىدى, داۋىلعا قاراپ بۇلقىندى. اقىن سەزىمىنىڭ كۇردەلى بولاتىنى دا وسىدان. تابيعاتتىڭ قۇپيا سىرلارى ونىڭ جانىنا كەيدە ءوزى دە ءتۇسىنىپ بولمايتىن عاجايىپ سەزىم دارىتتى. مۇنى فاريزا جىرلارىن وقي وتىرىپ قانا تۇسىنە الاسىز.
كەشە عانا «كەۋدەسىنە جينالعان زاپىراندى جاعاعا لاقتىرعان تەنتەك تەڭىزدىڭ» مىنەزى بۇگىن وزگەرىپ, تەڭىزدىڭ بۇيىعىپ جاتقان كۇيىن كورەسىز. كەشەگى «اعىندى, جىرلى اقىننىڭ» بۇگىن قىمىزى سارقىلعان تورسىقتاي, دابىلى, كەگى ءبىتىپ قالعانىن ۇعاسىز. بىراق تەڭىزدىڭ قايتۋى – تارتىلۋى ەمەس, اساۋ تولقىن تاعى دا ارپالىسقا شىعادى, اقىن جانى دا بۇرقانىستى سىرىمەن اسەم, كوركەمدىككە يە بولادى. «قوڭىراۋلاتىپ كوكتەمدەر كەلدى ماعان», «كوكتەم ك ۇلىپ كەلەدى» دەگەن جولداردىڭ ءوزى كوكتەمنىڭ نۇرعا بولەنگەن ادەمى كۇيىن ەلەستەتەدى. «بالعىن بۇرشىكتەرىمەن سۇلۋ قايىڭ تولىقسيدى بوسانعان جاس اناداي», «تىرمىسادى جابىسىپ تاسقا قىنا», «جان سەزىمىن تۇنەككە تاسالاماي, تابيعاتقا قىزۋىن شاشادى اراي» – اقىن كوڭىل كۇيىنىڭ كۋالەرى سياقتى ولەڭ جولدارى. تاسقا جابىسقان قىنا ونىڭ كوڭىلىنە دە ءۇمىتتىڭ ينە ساۋلەسى بولىپ قادالادى, «قانات قىلىپ جانىمنىڭ قۋانىشىن, ۇشىپ كەلەم اياعىم جەر جاناماي», ء«ان شىرقاعىم كەلەدى بار عالامعا شاتتىعىمدى سەزدىرەر ۇنىممەنەن» دەيدى تاعى دا ونىڭ شات كوڭىلى. وسىنىڭ ارتىنشا-اق جاڭبىرلى اسپان ونىڭ كوڭىل كۇيىن بۇزعانىنىڭ كۋاسى بولامىز. تابيعات – اقىن ءۇشىن تازالىقتىڭ, پاكتىكتىڭ بەينەسى. ول ادام بويىنان تازالىق ىزدەسە دە تابيعاتقا جۇگىنەدى. ول كوز الدىندا تارىلىپ بارا جاتقان تىرشىلىك قىسىمىنا تابيعاتتىڭ كەڭدىگىن قارسى قويادى, شاڭ-توزاڭعا بىلىققان قارا جەردەن مولدىرلىكتىڭ بەلگىسى – اسپانعا ۇمتىلادى, جاعادان جيىركەنىپ, تەڭىزدىڭ تۇنىعىن كەشەدى, قاساڭ تارتقان جانداردىڭ كەۋدەسىن تازارتار ارىستاندى-قاراباستىڭ داۋىلىن كۇتەدى.
ادامدى ءسۇيۋ, ادامعا جاقسىلىق تىلەۋ, ونى جاساۋعا ۇمتىلۋ, وسىعان قايشى ۇعىم, ءىس-ارەكەتتەرگە قارسى باتىل كۇرەسۋ فاريزا گۋمانيزمىنىڭ مولشەرىن انىقتايدى. ول ادامگەرشىلىك ءۇشىن, يگى مىنەز ءۇشىن, ادام جانىن جىلىتار كۇن, شۋاق ءۇشىن, قاساڭدىققا قارسى تۇرا الاتىن شىندىق ءۇشىن كۇرەستى. جاقسىلىق جاساۋ ادام جانىنا ءنار بەرەدى, «كەزىندە ەتپەگەن جاقسىلىق – قىلمىسپەن كەيدە پارا-پار», «جاسالماي قالعان جاقسىلىق ءىشىڭدى جەيدى تىشقانداي», دەيدى ول. ادامعا جاقسىلىق جاساي وتىرىپ, ونىڭ بويىنداعى قاساڭدىقتى ءجىبىتۋ, ادامدى مەيىرىم ارقىلى تاربيەلەۋ ماسەلەسىنە اقىن ادامدىقتى, ادالدىقتى ساقتاۋدىڭ جولى رەتىندە قارادى. فاريزا ادامدىق حاراكتەردىڭ تۇتاستىعىن ىزدەدى, تىرشىلىكتىڭ ۇساق-تۇيەگىمەن شەكتەلۋشىلىكتى ۇناتپادى. ىرىلىكتى ءسۇيدى. دالانىڭ جىگىتتەرىن كۇڭكىل مەن ۇساقتىقتان ساقتاۋدى تىلەپ, ولاردان «ات باپتاپ, قىران سالعان, ەلدىكتى ايتىپ ۇران سالعان» «دالا كوڭىل حالىقتىڭ ۇرپاعىنا» لايىق مىنەز كۇتتى.
فاريزانىڭ كوپ ولەڭدەرى ايەل تاقىرىبىنا ارنالعان. ءوزى دە ايەل زاتىنان بولعاندىقتان, ول ايەل پسيحولوگياسىن, ونىڭ باسىنداعى ءومىر سىرلارىن كوبىرەك ءبىلدى, ايقىنىراق ءتۇسىندى. ول ايەلگە ءتان ءتوزىمدى, وتكىر سەزىم كۇيلەرىن, كەيدە سول سەزىمگە مالتىعىپ قالاتىن السىزدىكتى, كوڭىلدىڭ نازىكتىگىن, ادال ماحابباتتى تەرەڭىرەك جىرلادى. ونىڭ سەزىمى مۇڭدى, ويلى. ونىڭ ولەڭدەرىندە قۋانىشى مەن قايعىسى ارالاس جۇرەتىن ازاپتى كۇندەرىنىڭ سۋرەتتەرى مول كەزدەسەدى. ادام جۇرەگىنىڭ تازالىعى, ءسۇيۋدىڭ ساۋداعا, ەسەپكە قۇرىلماۋى, سۇيگەنىنىڭ جانىن اۋىرتپاۋى – اۆتوردىڭ وي قالاۋى. ليريكالىق كەيىپكەر سەزىمىنىڭ تازالىعىن, ايەلگە ءتان ادالدىقتى, كوڭىل كۇيىنىڭ ارقيلى قالتارىستارىن ول ناقتىلىقپەن بەينەلەدى. جاڭبىر قۇيىپ تۇرعاندا قول شاتىردىڭ استىن جىگىتپەن بىرگە پانالاعان قىز سەزىمىنىڭ ءدىر ەتۋى, قوس جۇرەكتىڭ ءتىلسىز قيمىلداپ, قاباقتان ءتۇسىنىسۋى وقىرماننىڭ كوز الدىنا جاندى سۋرەت الىپ كەلەدى. اشەيىندە تاكاپپار قىز دا وسال تارتىپ, «مەنىڭ تاكاپپارلىعىمدى, ەرلىگىمدى قوشتاسقاندا وزىڭمەن الا كەتتىڭ» دەپ مويىندايدى. فاريزا سۋرەتتەيتىن ايەل وسالدىعى – ماحاببات الدىندا باس يۋ, سەزىم نازىكتىگى, ءسۇيۋدىڭ ازابىنا كونۋ. ونداي جاعدايدا ايەل: «بايلىق ەمەس, مانساپ پەن اتاق ەمەس, ماحابباتىڭ ءوزىڭنىڭ – ەڭ كەرەگىم» دەي الادى. سۇيگەنىنىڭ سەزىمىمەن قاناتتانادى.
ليريكالىق كەيىپكەردىڭ وسىنداي كوڭىل كۇيىن اقىن قىز جىبەكتىڭ قوڭىراۋلى كۇيمەسىمەن ءومىر كوشىن باستاپ بارا جاتقان سۋرەتتەن, ايشا ءبيبى, بابا اجە سياقتى تاريحي ەسكەرتكىشتەردەن, ايەلدىڭ ادال سەزىمىنە دەگەن بۇكىلحالىقتىق ءىلتيپاتتان تانىدى. سونىمەن بىرگە, فاريزانىڭ ولەڭدەرى – ول كەشكەن ۇلكەن ءومىر مەكتەبىنىڭ سۋرەتتەرى, ويى مەن كوڭىل كۇيى. ونىڭ جاستىق شاعى سوعىستىڭ ورتىنە شالدىقتى. وتكەن كۇن اۋىرلىقتارىنىڭ سوڭىن ۇمىتكە ارتا باستاعان شاعىندا, جالعىز سۇيەنىشى – اعاسى قايتىس بولىپ, ءۇيدىڭ ەرەسەگى ءوزى بوپ قالدى. جاس بالالارعا يە بولىپ, سولاردى ءوسىرۋ مەن اسىراۋعا جەگىلدى. جاستىق سەزىمى جارقىلداپ كەلە جاتقان اقىن قىز مۇڭ مەن ويدىڭ شەڭبەرىنە كىردى. ءدۇبىرلى دالانىڭ ءار كورىنىسىنە ول ءوز تۇرعىسىنان قارايتىن بولدى. بۇل ونىڭ ەرلىك پەن ەركىندىك اڭساعان وتتى سەزىمىنە وجەتتىك دارىتتى. تەك قۋانىشتان تۇرمايتىن ءومىردىڭ مۇڭى مەن شەرىن ارقالاي ءجۇرىپ, اينالاسىنا سىن كوزىمەن قارادى, «تىرشىلىكتىڭ شابۋىلىنان قورعانۋ» ءۇشىن كۇرەسكە شىقتى. فاريزا ولەڭدەرى دە ونىڭ ءوز باسىنىڭ تىرشىلىگىمەن, ءوزى ارقىلى بۇكىل تۋعان ەلىنىڭ, حالقىنىڭ ومىرىمەن, سول نەگىزدە بۇكىل ادامزاتتىڭ ارمان-مۇددەسىمەن بىتە قايناسىپ بىرىككەن. ونىڭ ويلارى مەن قۋانىشى, جۇرەگىن جايلاعان مۇڭ سارىنى اقىننىڭ جەكە باسىن كۇيتتەۋدەن تۋمايدى, بۇگىنگى داۋىردەگى جالپى ادامعا, ادامزاتقا ءتان شىندىقتان تۋادى.
وسىلاردىڭ ءبارىن ولەڭىنە سىيعىزا وتىرىپ, اقىن زامان ءۇنىن, جىرىن بۇگىنگە ارنايدى, كەلەشەك ۇرپاققا جەتكىزەدى. وندا زاماننان, حالقىنان, سولاردى جىرلاعان ولەڭىنەن وزگەشە ءومىر جوعىن دا سەزەسىڭ. فاريزا اقىندىعىنىڭ ءوز زامانداستارىنان وزگەشە ءبىر ەرەكشەلىگى – ونىڭ جىرلارىنداعى ويشىلدىق سارىننىڭ مولدىعى. ول نە ايتسا دا, نە جايلى ويلانسا دا, ىلعي ءبىر تولعانىستى كوڭىل كۇيى اسەرىنە وراي ايتادى. ءومىر بار جەردە كۇرەس, تارتىس بار, ال كۇرەس, تارتىس ازاپسىز وتپەك ەمەس. ونىڭ قۋانىشى, اكەلەر جەڭىسى مەن قايعىرتار, مۇڭعا بولەر جەڭىلىسى دە بولادى. اينالاڭا قاراپ, ءومىردىڭ ۇساق-تۇيەگىن پانالاپ, بولىمسىز تىرشىلىك كەشكەن ادامداردى كورىپ تە قايعىرامىز. كەشەگى ابايدى قورشاعان, اقىننىڭ اششى داۋىسىن شىعارعان ورتانىڭ پسيحولوگياسى بۇگىن تۇگەلدەي وزگەرىپ كەتپەگەنىن كورەسىڭ. ۋاقىت, زامان وزگەرىپ جاتقانمەن, ادام بويىنداعى ۇنامسىزدىقتار سوعان ىلەسە وزىندىك ءتۇرىن, سىرتىن وزگەرتىپ, ىشكى بەرىك ۇعىمىن ساقتاپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقانى جانىڭا تيەدى. قازىرگى جاعىمسىز ادەت-عۇرىپتاردىڭ, ۇعىم-تۇسىنىكتەردىڭ كورىنىسى – ءبارى دە, ءسوزسىز, اقىن جۇرەگىن تىرنايدى. مۇندايدى اقىن الدىمەن سەزىنەدى. قونعان ەكەن تاعدىردىڭ قۇسى ماعان, ەندى قالاي توبەمنەن ۇشىرا الام. باقىتىم دا, بولماسا ازابىم دا, بىلە المادىم ال بىراق سۇسى جامان, تاعدىرىمنىڭ جىر اتتى سىيىنا مەن كەزىكتىم دە, جول تارتتىم قيىرعا كەڭ. ماڭدايىما وسىلاي جازىلىپتى عاجاپ تا قيىن الەم. وتاۋ – ايدىن, جاساۋىم – جاسىل كەمەم, وينايدى ايدىن كوگىندە جاسىل جەبەڭ. دۋمانداتقان جەرلەردە وتىرامىن, كوزدە – مۇڭ, باسىمدا – ولەڭ. كوپ ادامعا كوكتەم دە, قىس تا ارايلى, ال مەن ءۇشىن التىن دا – مىس تالايعى. جاي قۇبىلىس سەكىلدى قۇشسام ايدى, باقىتىم دا, ايتەۋىر, باسقالاردىڭ باعىنا ۇقسامايدى. ەلتىمەيمىن داۋىلسىز تاڭ عۇمىرعا, تۇك ەمەستەي شىڭىڭ دا, شالعىنىڭ دا, جۇرەك ەمەس, جۇرەگىم – انتەنناداي قابىلدايتىن الەمنىڭ ءان, مۇڭىن دا. ەم ىزدەۋىم بەكەر-اق, بۇل بولمىسىم قانىمدا, تاعدىرىمدا! وسى ءبىر ولەڭىندە فاريزانىڭ بۇكىل اقىندىق بولمىسى جاتىر.
ەڭ الدىمەن بۇدان ءبىز اقىندىق تاعدىردىڭ عاجاپ قيىن تىرشىلىگىن, ونى موينىنا العان تالانتتىڭ ازاپتى جولىن كورەمىز. ول ءوز باسىنىڭ قىزىعىن كۇيتتەمەيدى, الەمنىڭ مۇڭى مەن انىنە قۇلاق توسادى, اقىن تىلىمەن ايتقاندا, ونىڭ جۇرەگى انتەنناداي دۇنيەنىڭ ءار بۇرىشىنداعى قۋانىش-قايعىنى قابىلدايدى. دۋماندى ورتادا كوزىنە مۇڭ, باسىنا ولەڭ ورالىپ, وڭاشا وي كەشەدى. تىنىش ۇيىقتاپ, ايدى قۇشسا قۋانىپ, التىن كورسە كوڭىلى كوتەرىلەتىن سەزىم وعان جات. وسىنىڭ ءبارىن ءوز تاعدىرىم دەپ تۇسىنەدى, باسقانىڭ باقىتىنا ۇقسامايتىن ءوز باقىتىن ماقتان تۇتادى. ولەڭدەگى وي سەزىممەن ءورىلىپ, تۇتاس سۋرەتكە اينالىپ, اقىن تاعدىرىن جارقىن بەينەلەيدى. فاريزا – بيىك سەزىمنىڭ اقىنى. ونىڭ كوڭىل كۇي ىرقىنا تەز بەرىلەتىنى, جانى تەز جارالاناتىنى دا وسىدان. بۇگىنگى ادام جانىنا, سەزىمىنە وقىس اسەر ەتەتىن جاعدايلاردىڭ كوپتىگى ولگەندەردىڭ عانا جانىن اۋىرتپايدى. فاريزا كوڭىلىن جايلاعان ادالدىق, اسەمدىك, جاقسىلىقتى عانا مۇرات تۇتقان ارمان-تىلەك كۇندەلىكتى ءومىر قايشىلىقتارىمەن ۇيلەسىمگە كەلمەيدى دە, اقىن سەزىمىنە كەرى اسەر ەتەدى. ول ۇنامسىزدىققا شىداماي كۇيىنەدى. ۇنەمى مۇڭايۋدىڭ, كۇيرەكتىكتىڭ نەگە اپارىپ سوعاتىنىن اقىن تۇسىنبەيدى ەمەس.
كەيدە ول سەزىمىنە اقىلىمەن توقتاۋ سالعىسى كەلەدى. وسىدان بارىپ, ونىڭ ولەڭدەرى, كوبىنەسە, سەزىم مەن سانانىڭ, ويدىڭ ارپالىسىنا قۇرىلادى. اقىلدى شىڭعا قويىپ, ءوز جانىن جايلاۋدا ۇستاپ, قۇمارلىق سەزىمگە تۇساۋ سالۋدى ارماندايدى. بۇگىن سەزىم باسىپ تۇرسا دا, اقىل-دانانىڭ تۇپكى جەڭىسىنە كۇمان كەلتىرمەيدى. ءوز بويىنان ازاپقا قارسى تۇرار كۇش تە كورىنەدى. وسىنداي سەزىم مەن ويدىڭ تارتىسى اقىن جىرلارىندا ۇلكەن سۋرەتكەرلىكپەن بەينەلەنەدى. كوڭىلىمدە قۇرساۋلى قاتپار مۇڭدار, ولەڭىمدە شاتتىق از, جاتقان ءبىر زار. قايران جىگەر, قايداسىڭ, تىلەۋلەس ەڭ, تۇنشىقتىرعان كەۋدەمدى باتپان ءزىلدى ال. جاراسىم جوق جالعاننىڭ ءسانى كەمدەي, اناۋ اسپان, كۇن مەن اي – ءبارى جەردەي. كوزى بىتكەن قۇدىقتاي قالدى جۇرتتا سەزىمىمە سانامنىڭ ءالى كەلمەي. فاريزا ۇعىمىندا, جۇرەك تەك سەزىمنىڭ ۇيىتقىسى عانا ەمەس, اقىل-سانانىڭ دا كوزى, نەگىزى. ال تازا سەزىم – وزىمشىلدىك دەرتىمەن ۋلانعان دۇشپان, تۇمان-قايعى. سوندىقتان ول جۇرەككە ءجيى جۇگىنەدى. وعان ءتىل قاتىپ, سەزىمنىڭ ىرقىنا بەرىلمەي, قاجىر-قايرات كورسەتۋگە قايرايدى. جۇرەك پەن اقىل – ماڭگىلىك تاعدىرلاس. ءبىرى وتتاي ىستىق سەزىم بولسا, ەكىنشىسى – سالقىنقاندى ويلىلىق.
اقىل مەن جۇرەكتىڭ ديالوگىندا اقىل جۇرەككە: «كۇيىپ جانبا, ەسىڭدى جي, كۇڭىرەنبە!» دەسە, جۇرەك «قۇرىسىن كەشكەن عۇمىرىم, ورتەنبەي كۇلمەي, وكىنبەي», دەيدى. جۇرەك جۇگىنگەن سەزىمنىڭ دە ومىردە وزىندىك ۇلكەن ورنى بار. سەزىمسىز ادام – قايىرىمسىز, تاسباۋىر. سەزىم ادامدى جىلىتادى, ونىڭ بويىنا قايىرىمدىلىق, مەيىرباندىق بەرەدى, ءسۇيۋدى, سۇيىسپەنشىلىكتى وياتادى. ەندەشە, اقىننىڭ سەزىمتالدىعى – ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان, ادام بويىنداعى جىلىلىقتىڭ, سۇيىسپەنشىلىكتىڭ, گۋمانيزمنىڭ بەلگىسى. اقىننىڭ جۇرەكپەن سىرلاسۋلارىندا بۇل جايلار انىق بايقالادى. مەنىڭ بارلىق جەك كورۋ, سۇيۋلەرىم, باستالادى ءوزىڭنىڭ لۇپىلىڭنەن, – دەيدى ول جۇرەككە. مۇندا ادام تىرشىلىگىندەگى جۇرەكتىڭ قىزمەتى كوركەم بەينەلى تىلمەن ورنەكتەلەدى. اقىننىڭ جۇرەك تۋرالى ۇعىمى «سەنسىز مەنىڭ ءانىم جوق, جوق ارىم دا», «سەنىڭ ماحابباتىڭسىز قۇنسىز ماڭاي», «جاقسى كورگەن جاندارىم, بايتاق ەلىم – سونىڭ ءبارىن سىيعىزىپ تۇرسىڭ قالاي؟», «تورعاي-ۇيا كەۋدەمنەن اتتاماي-اق كۇللى الەممەن تىلدەسىپ وتىرعانىڭ», «سەنى وت, سۋعا سالىپپىن شىرىلداتىپ» دەگەن ولەڭ جولدارىنان انىق كورىنەدى. ولەڭ «جۇرەكتى تۇتىندەردەن قايتىپ ساقتاسام ەكەن» دەگەن ويلى سۇراق تۋعىزادى. فاريزا – ءومىر قايشىلىقتارىنىڭ زاڭدىلىعىن, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ الماسۋ شىندىعىن جاقسى تۇسىنگەن اقىن.
سوندىقتان ونىڭ ولەڭدەرى وسى قايشىلىقتى تىرشىلىكتەن ءاردايىم ىلگەرى, وزىق تۇرۋعا ۇمتىلىستى بەينەلەدى. الايدا, بولمىستان وزۋ وڭاي ءىس ەمەس. ول كۇنگە عاشىق, بىراق جەر ونى تەز «شىلبىرىمەن ارقانداپ» قويادى. «كۇن جايلاعان قيىردى» الا الماي, جەردىڭ ازاپتى ءومىرىن كەشەدى, ونداعى «ارسىز بەن ەپتىنىڭ» تىرشىلىگىن كورەدى. «كوتەرىلە بەرىپ ەم, مەن ءبارىبىر – قارا جەرگە قايتادان كەپ قۇلادىم», دەگەن ءتۇيىننىڭ وزىندە جەر بەتىندە ءومىر ءسۇرۋدىڭ قيىندىعى مەن زاڭدىلىعى كورىنەدى. وي مەن سەزىمنىڭ ارپالىسىندا اقىننىڭ ءوزىن جالعىز سەزىنەتىن تۇستارى دا كەزدەسەدى. وندايدا ول تۇنشىعىپ, ويىن سىرتقا شىعارا الماي, ىشتەن تىنىپ قالادى. ء«سابي ويلارىن شىرىلداتىپ جۇتىپ جاتقان» جۇرەگىن ول قانعا, ولىمگە تويىمسىز قارا جەرگە تەڭەيدى. «وبالاردان قايىسقان جەر سەكىلدى ولگەن ويلار سىرەسكەن كوكىرەگىم», دەيدى. فاريزانىڭ ءوزىن جالعىز سەزىنۋى – ونىڭ قورشاعان ورتادان, تۋعان حالقىنان, دوستارىنان بەزىنۋى ەمەس, ويلارىنىڭ قولداۋ تاپپاي, تۇنشىعۋى. ونىڭ ليريكالىق كەيىپكەرى – ءوز زامانداستارىنان وي-ساناسى بيىك ادام, وي-ارمانىن جۇرتقا تۇسىندىرە الماي وكىنەدى. بۇل – ءوز ورتاسىنان وزا شىققان ادامنىڭ ءبارىنىڭ تراگەدياسى. ابايدىڭ جالعىزدىعى دا كەزىندە وسىدان تۋدى. لەرمونتوۆتىڭ «ودينوچەستۆوسى» دا وسىنداي جاعدايدا جازىلعان. بىراق فاريزا اقىندىعى كۇيرەكتىك سەزىمگە بوي الدىرۋدان, دەرتكە ۇرىنىپ قالۋدان اۋلاق. ونىڭ جىرى, ءۇنى وكتەم.
ول قازاقتىڭ دالاسىنداي جانى كەڭ, كوگىنەن بۇلت ارىلماسا دا تارىلۋدى بىلمەيتىن اقىن كوڭىلىن «باياعىنىڭ قۇس قانات تۇلپارىنداي» دۇبىرمەن وياتىپ, قوبىزدىڭ سارىنىمەن جۇباتادى. «ويسىزدىقتان ورەكپىپ تويعانداردىڭ» قۇلاعىنا قايعى بوپ ىزىڭداپ, ەلدىك, ەرلىك ۇعىمى «قالعىعانداردى» دابىل قاعىپ دۇرلىكتىرەدى. «جاعىمپازدى تۋ سىرتىنان تىلگىلەپ», زورلىق كورگەندەرگە «ادىلەت سىباعاسىن اپەرەدى». اقىننىڭ بويىنداعى بەس قارۋى – ولەڭ-جىرى. ول – اقىنمەن بىرگە نەشە ءتۇرلى قاتەردەن وتكەن, سونىڭ بارىندە ونىڭ نامىسىن باتىل قورعاعان, ونەر مۇحيتىن ونىمەن بىرگە كەشكەن جان سەرىگى. ەنەسىن – ەلىن ىزدەگەن قوس ق ۇلىنداي ىلعي جەلىنى اينالىپ جۇرەتىنى دە ولاردىڭ تۋعان ەلگە دەگەن ماحابباتىنىڭ بەلگىسى. ول جالعىز قالعان كەزدەرىندە ابايمەن سىرلاسىپ, مۇڭداسادى. ماحامبەتشە قايراتتانادى. شىعارعان شىندىق اردى ەستەن, ز ۇلىمدىقتاردى قان كەشكەن, ماحامبەتتەن قالعان ناركەسكەن – ايبالتا جىرمەن شاپسام دەپ, شاڭىن ءبىر ءسۇيتىپ قاقسام دەپ, ادىلەتتىڭ شاڭىن عالامعا, قاراماي قۇرساۋ – قالامعا, لاۋلاتىپ سولاي جاقسام دەپ. قايسارلاردى جاسقاپ شەگەرگەن تاسقىنى تىلسىم تەرەڭنەن, سەرىگىم – جىرىم – جەبەممەن, جۇرەگىم – جەلكەن, جەل كەرنەپ, قارسى اعىستارعا, سەڭگە ورلەپ. قاعىلەز, قۇيتتاي دەنەممەن داۋىلداردى قۇشىپ كەلەم مەن, – دەپ شامىرقانادى. بۇل – فاريزا جىرلارىنىڭ مىنەزى.
ول العاشقى جاستىق جىرلارىندا دا «باتىلدىقپەن ارالاس جاتىر مۇڭىم» دەپ زاماننىڭ مۇڭ-شەرىنە بوي الدىرمايتىنىن سەزدىرگەن ەدى. ودان كەيىنگى ءومىرىنىڭ بارلىعىندا دا «جۇرەكتەردىڭ قۇرساۋىن اعىتار»جىگەرلى جىرلار جازدى. قانداي ءومىر كەشسە دە, ەلىمەن, اعالارىمەن, ىنىلەرىمەن بىرگە بولدى, قولداۋ كوردى. ءوز سىرى ارقىلى زامانداستارىنىڭ ارمان-مۇڭىن ايتتى. وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنان باستالاتىن قوعامدىق دامۋدىڭ كەزەڭى العاشقى ءبىز سەنگەن كوممۋنيستىك رۋحتىڭ السىرەپ, ادىلدىك پەن شىندىقتى اينالىپ ءوتىپ, الەۋمەت مۇددەسىنەن ءوز ماقسات-مۇراتىن جوعارى قوياتىنداردىڭ, جاعىمپازدىق پەن دۇنيەقۇمارلىقتىڭ ورىستەگەن ءداۋىرى بولعانى بەلگىلى. وسى تۇستان باستاپ فاريزا ولەڭدەرىندە كەيىن تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى ادەبيەتكە ۇلاسقان, جاڭا, وزگەشە ءبىر كۇرەسكەرلىككە بەتالۋ كوزگە ءتۇستى. ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر ەكەم بەكەرگە مەن, كەشسەم دە ازاپ, ارمانعا جەتەم دەپ ەم. جۇرەتىنمىن كوڭىل توق – جىرىم بار دەپ, كارى, جاستىڭ جۇرەگىن مەكەندەگەن. بۇگىن بارلاپ قاراسام: ۇيات قانداي! (ولگەن ارتىق ولەكسە سياقتانباي). جىر جارىستا ءجۇرىپپىن جۇيرىكپىن دەپ, وردەن ورگە شاباتىن تۇياق قالماي. ەندى ۇڭىلسەم: جەر باسقا, اسپان دا ەرەك, كۇشتەر دە وزگە جۇرەتىن جاسقاپ, جەبەپ. تەگى ماعان ازابىن, اقىرەتىن – ءبارىن, ءبارىن قايتادان باستاۋ كەرەك. بۇل جىرلار ادىلەتسىزدىك پەن قولدان جايما شۋاق جالعان تىرشىلىك جاساپ, استارىندا زاماننىڭ رۋحاني كۇشىن السىرەتىپ جاتقاندارعا قارسى اقىن سەزىمىنىڭ لاپ ەتىپ جارىلۋىنا, ورتەنۋگە دايىن تۇرعانىن بەينەلەدى.
ول ءسوز ارقىلى ادام جانىن قوزعايتىن سەزىمدى وياتۋعا قىزمەت ەتتى. زاماندى شىرىتۋگە باعىتتالعان دەرتتەرگە (وتانسىزدىق, وپاسىزدىق, جاعىمپازدىق, وزىمشىلدىك, پايداكۇنەمدىك, ت.ب.) قارسى باتىل ءۇن كوتەرىپ, سول ارقىلى ادامدار بويىندا ءالى دە ساقتالعان ادىلەتتى كۇش بولسا, سونى قوزعالىسقا تۇسىرۋگە ۇمتىلدى. و, مەنىڭ وكىنىشتەرىم! ار اعاشىنا اسىڭدار مەنى – جالماسىن, جۇتسىن جاسىندار مەنى. قىزىقسىز, ءمانسىز عۇمىرىم ءۇشىن, ماستانعان, قۇنسىز قىلىعىم ءۇشىن تاپتاسىن مەنى عاسىرلار لەگى. بۇل ولەڭ – زامان بويىنا جابىسقان دەرتتەرگە قارسى تۇرۋ عانا ەمەس, سولاردىڭ قوعامنان ورىن الۋىنا سەبەپكەر جانداردىڭ (سونىڭ ءبىرى ەسەبىندە ءوزىن) ءوزىن ءوزى قۇرباندىققا شالۋعا باراتىنىن اڭعارتادى. ءوزى ارقىلى كەلەڭسىزدىككە قارسىلىق تانىتۋ جولىنا ءومىرىن دە قياتىن كۇرەسكەرلىك رۋحقا كۇش بەرەدى. فاريزانىڭ ءومىرى – ولەڭى. ونىڭ وسى اتتاس ولەڭىندە فاريزا ءوزىنىڭ اقىندىق كرەدوسىن تانىتادى. ءوزىنىڭ پوەزيامەن شىن تۋىسۋى, قۋانىشتى دا, قايعىلى كۇندەردە دە بىرگە بولعان دوسى – ولەڭ تۋرالى ۇعىمى جەتكىزىلىپ ايتىلعان. «اقىنعا ادامزاتتان دوس بولمايدى, تەك قانا سىرىن سويلەر قالامىنا», دەپ ماعجان ايتقانداي, جايشىلىقتا ەكىنىڭ بىرىنە سىر اشا بەرمەيتىن فاريزا دا ويى مەن سەزىمىنە ولەڭىن عانا كۋا ەتتى. جانە ونى كەرەمەت شىنشىلدىقپەن ەركىن توگىلگەن ولەڭدىك فورمادا ورە ءبىلدى. دارا كۇندەرىمنىڭ, نالا تۇندەرىمنىڭ سەرىگى بولعانىڭ ءۇشىن, سەنىمى بولعانىڭ ءۇشىن, مەن سەنى ايالايمىن.
بىرەۋدىڭ پاسىقتىعىنان, بىرەۋدىڭ جاسىپ مۇڭىنان, جۇرەگىم سىزداعان كەزدە, جانىم مۇزداعان كەزدە, مەن سەنى سايالايمىن, – دەيدى ول ولەڭگە. اقىندىق ىزدەنىستەرىندە فاريزا قازاقتىڭ قارا ولەڭى تۇرىمەن شەكتەلىپ قالمايدى. ول ايتىلار ويدىڭ مازمۇنىنا سايكەس ينتوناتسياعا نەگىزدەلگەن جىراۋلاردىڭ اق ولەڭىن دە, شەشەندىك ۇلگىلەرىن دە مول پايدالانادى. كەيدە تولعاپ تا كەتەدى. بارىندە دە جاۋىنگەرلىك رۋح بار. ءداستۇردى بۇگىنگى شىندىقپەن جالعاستىرا وتىرىپ, تەرەڭ وي مەن تالعامنان تۋعان تىڭ وبرازدارمەن, جاڭا تەڭەۋ, ءسوز ورالىمدارىمەن بايىتادى. فاريزا جىرلارى ادامدىقتى ارداق تۇتقان, كىسىلىك پەن كىشىلىكتى بويىنا دارىتا بىلگەن, ادامگەرشىلىك يەسى ءۇشىن كۇرەس مەكتەبى دەۋگە لايىق. سوندىقتان ول «تىرىلەرمەن تىرىلەرشە» سويلەسە بەرمەك.
سەرىك قيراباەۆ, اكادەميك.
