بالاعا ينۆەستيتسيا سالۋ – وركەنيەت بەلگىسى

حالىقارالىق بالالاردى قور­عاۋ جانە حالىقارالىق مۇگە­دەك­تەر كۇنىنە ارنالعان ءباسپاسوز كون­فەرەنتسياسى بارىسىندا با­لا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل ارۋجان ساين قوعامنىڭ قورعاۋعا مۇق­تاج مۇشەلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ شارالارىنا بايلانىستى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر­دى ءبولىستى. بالالاردىڭ لايىقتى تار­بيە
جا­نە ءبىلىم الۋ قۇقىعى, تالانتتا­رى مەن قابىلەتتەرىن اشۋ – قوعام­نىڭ باس­تى مىندەتى. ەلىمىزدە قازىر 6 ملن-نان استام بالا بار. با­لا­لاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى ماق­سات ەتەتىن كەشەندى شارا ولار­دىڭ ءال-اۋقاتىنا, دامۋ مۇمكىن­دىك­تەرىنە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە كەدەي­شىلىك­تىڭ كۇيىن كەشىپ, ءبىلىم مەن مە­ديتسينا قولجەتىمسىز ەلدەردە, تىپتەن مورالدىق, فيزيكالىق نەمەسە جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق كورىپ جۇرگەن بالالاردىڭ بولا­شاعى الاڭداتادى.

بۇۇ باس اسسامبلەياسى 1992 جى­لى 3 جەلتوقساندى حالىق­ارالىق مۇگەدەك­تەر كۇنى دەپ جاريا­لادى. قاي قوعام­دا بولسىن مۇگە­دەك­تەردىڭ مەديتسينالىق كومەك پەن ءبىلىم الۋى, جۇمىسقا ورنالاسۋى مەن الەۋمەتتەنۋ مۇمكىندىگى از. مامانداردىڭ دەرەگى بويىنشا, بۇل ماسەلەنىڭ قازاقستاندا دا شەشىلمەگەن تۇستارى بار. وسى ورايدا ا.ساين قوعامنىڭ مۇم­كىن­دىگى شەكتەۋلى مۇشەلەرى ءۇشىن كەشەندى شارالارعا توقتالىپ, 2019 جىلى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل رەتىندە قىزمەتىنە كىرىسكەن كۇننەن باستاپ 872 ءوتىنىشتىڭ قا­راستىرىلعانىن جەتكىزدى. ونىڭ 786-سى ءتيىستى ورگاندارعا جولدانسا, 86 ءوتىنىش قارالۋدا. ال بيىل 1 قاڭ­تاردان 10 قاراشاعا دەيىن تۇسكەن 315 ءوتىنىشتىڭ 240-ى قارالسا, 75-ءى وندىرىستە. وتىنىشتەردىڭ باسىم بولىگى وسى كەزگە دەيىن قىلمىس­تىق ءىس جۇرگىزۋگە قاتىستى, بيىلعى قامقورشىلىق ماسەلەلەرى بو­يىنشا سوت ىستەرىنە قاتىستى 46 ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. ال جىنىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى 14 ءوتىنىش كەلىپ تۇسسە, ونىڭ 10-ى سوتپەن راستالىپ, 4-ەۋىنە قاتىستى تەرگەۋ امالدارى ءجۇرىپ جاتىر.

بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋا­كىل ءوز قىزمەتىنە كىرىسكەنگە دەيىن ەلىمىزدەگى سپورت پەن مادەنيەتكە بولىنگەن قاراجات­تى بالالارعا ارنالعان بۇقارالىق سپورت جانە شىعارماشىلىق ۇيىرمەلەرگە با­­عىتتاۋ شارالارى جۇزەگە اسقانى بەل­گىلى. وسى رەتتە جەرگىلىكتى بي­لىك­تىڭ كاسىبي سپورتقا, ورىنسىز مادەني شا­را­لارعا قوماقتى قار­جى جۇمسايتىنى ايتىلىپ, بيۋد­جەتتى قايتا قاراپ, بوس اقشانى با­لالارعا ارنالعان بۇقارالىق سپورت پەن شىعارماشىلىققا باعىت­تاۋ ماسەلەسى كوتەرىلدى. مەملە­كەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بىلتىرعى جولداۋىندا بالا­لار سپورتى مەن بالا­لار شى­عار­ماشىلىعى سالاسىن قار­جىلان­دىرۋ تۇجىرىمداماسىنا باسا نازار اۋداردى. زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ, بالالاردى شىعارماشىلىق ۇيىر­مەلەر جانە سپورتتىق سەكتسيالارمەن بارىنشا قامتۋ ماقساتىندا «قا­زاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كەي­بىر زاڭنامالىق اكتى­لەرىنە ما­دەنيەت, دەنە شىنىقتىرۋ جا­نە سپورت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگە­رىس­تەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭىنا قول قويىلدى. الايدا ا.ساين جالعىز زاڭ جەتكىلىكسىز ەكەنىن العا تارتتى. قازىرگى كەزدە  اrtsport.edu.kz پورتالى ىسكە قو­سىلعان. پورتالدىڭ https://artsport.edu.kz/ru/sdcstat بولىمىندە بالالار, بەرىلگەن ۆاۋچەرلەر, جەتكىزۋشىلەر تۋرالى اقپارات الۋعا بولادى. بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل بۇگىنگى تاڭدا 300 مىڭعا جۋىق ۆاۋچەر بەرىلگەنىن العا تارتىپ, ءبىر سپورتتىق جانە ءبىر شىعارماشىلىق ۇيىرمەمەن قامتىلۋعا ءتيىس قۇقىعى بار 4,5 ملن-عا جۋىق بالا ءۇشىن بۇل ساننىڭ وتە از ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە جۇكتەلگەن مىن­دەتتەر جانە قابىلدانعان زاڭ­دار مەن نورماتيۆ­تىك-قۇقىقتىق اكتىلەر جۇزەگە اسپاۋدا. وڭىر­لەردىڭ كوپشىلىگىندە بالالاردىڭ سپورت جانە شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا قاراجات مۇلدە جەتكىلىكسىز بولىن­گەن. بولىنگەن اقشا 1-2 ايدا ءبىتىپ قالىپ, بالالار ۇيىر­مەلەرگە جازى­لا الماي وتىر. بۇل رەتتە كا­سىبي كلۋبتار مەن كوماندالاردى قار­جىلاندىرۋ جالعاسىپ جاتقانىن كورىپ وتىرمىز, دەيدى ول. وبلىستا تۇراتىن بارلىق 300-400 مىڭ بالاعا نەبارى 80-100 ملن, ال ءبىر فۋت­بول كومانداسىنا 1,2 ملرد تەڭ­گە بولىنۋدە. مۇنداي كوماندالار ءار وبلىستا بار. ال ءار بالا ءوز قا­لاۋى بويىنشا سپورت پەن ونەر­گە بارىنشا قامتىلۋعا ءتيىس. ويت­كەنى بالا تاربيەسى – باستى مەم­لەكەتتىك باعدارلاما. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ نەگىزگى ينۆەستي­تسياسى – بۇل حالىققا, ياعني بالالارعا سالىنعان ينۆەستيتسيا.

جيىندا بۇۇ جاھاندىق كوممۋنيكاتسيالار دەپارتامەنتىنىڭ وكىلى ۆلاستيميل سامەك ءسوز سوي­لەپ, ايماقتاعى ىقپالداستىق ما­سەلەلەرىنىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. ارىپتەستىك ماسەلەسىنە كەڭىنەن توقتالعان UNICEF وكىلى ارتۋر ۆان ديزەن قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلىندا بالالار قۇقىعىن قورعاۋدا ءبىلىم, دەنساۋلىق, الەۋ­مەتتىك قورعاۋ, تەڭدىك پەن ينكليۋ­زيا سالاسىندا ايتار­لىقتاي جە­تىس­تىكتەرگە جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. ەل ۇكىمەتىنە ريزاشىلىعىن بىلدىرە كەلىپ, ارتۋر ۆان ديزەن قوعامدىق ۇيىم­داردىڭ ءاربىر قازاقستاندىق بالانىڭ مۇددەسىن قورعاۋداعى ءىس-قيمىلىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا, الداعى ۋاقىتتا مۇگە­دەك بالالاردى قورعاۋ شارالارىنىڭ جەتىلدىرىلە تۇسەتىنىنە نازار اۋداردى.

ەلىمىزدە مۇگەدەك بالالارعا كە­شەندى كومەك كورسەتۋدى جەتىلدى­رۋ بويىنشا 2021–2023 جىلدارعا ار­نالعان جول كارتاسى جۇزەگە اسۋدا. بۇگىندە ينتەرناتتىق مە­كە­مە­لەردەگى مۇگەدەكتىگى بار بالا­لاردىڭ بولاشاعى الاڭداتادى. با­لانىڭ ينتەرناتتىق جۇيەدە ءوسۋى ونىڭ جەكە باسىنىڭ تولىق جانە ۇيلەسىمدى دامۋىنا مۇمكىندىك بەر­مەيتىنى بەلگىلى. قازاقستان نەگىزگى حالىقارالىق كونۆەنتسيالاردى راتيفيكاتسيالاعان ەل ءارى ارناۋ­لى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ستاندارتتارى بار. ال زاڭنامادا بالا كۇتىمىنىڭ بالامالى تۇرلەرى كوزدەلگەن. دەگەنمەن بالانى مۇگەدەكتىگى بار وتباسىنان اجىراتۋ قاجەتتىلىگى تۇرعىسىنان كەشەندى باعالاۋ جۇيەسى دامىماعان. وتباسى ۇلگىسىندەگى بالالارعا كۇتىم جاساۋ­دىڭ كاسىبي بالاما نىساندارى جوق, بالالاردىڭ مۇددەلەرىن ساقتاۋ جونىندەگى حالىقارالىق قاعيداتتار ستاندارتتار مەن ەرەجەلەر زاڭعا تاۋەلدى اكتىلەردە كورسەتىلمەگەن. وسىعان بايلانىستى وتباسىلىق تاسىلگە نەگىزدەلگەن كۇتىمنىڭ بالامالى تەتىكتەرى جونىندەگى نورمالاردى ەنگىزە وتىرىپ, مۇگەدەكتىگى بار بالالاردى كۇتۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ بىرىڭعاي ساياساتىن ازىرلەۋدى ۇسىنعان ماماندار قازىرگى ۋاقىتتا UNICEF ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا وڭىرىندەگى ينتەر­ناتتىق مەكەمەلەردى ترانس­فورماتسيالاۋعا قاتىستى ۇسى­نىمدار ازىرلەنۋدە.

ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى بيبىگۇل اسىلوۆا بالالار قۇقىعىن قور­عاۋ ماسەلەسىن مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرعانىن جەتكىزە كەلىپ, ەلى­مىزدەگى حالىقتىڭ 31 پايىزىن قۇراپ وتىرعان 6 ملن-نان اس­تام بالانىڭ قۇقىعىن قورعاۋدا زاڭنا­مالىق بازالار جۇيەلەنگەنىن اتاپ ءوتتى. الدا زاڭنامالىق قۇجاتتاردى جەتىلدىرۋگە بايلانىستى جۇمىس جالعاسىن تابۋعا ءتيىس. وسى ورايدا ۆيتسە-مينيستر ەۋرووداقپەن, بۇۇ-مەن اراداعى ديالوگ ماسەلەلەرىن اتاپ ءوتتى. سوڭعى بەس جىلدا بالالار قۇقىعىن قورعاۋعا بايلانىستى 13 زاڭ قابىلدانعان. قابىلدانعان شارالار اۆتوماتتاندىرۋ, جەڭىل­دەتۋ باعىتىندا جەتىلدىرىلىپ كە­لەدى. كارانتين كەزىندە ءتيىستى ور­گان­داردىڭ بىرلەسە جۇمىس ىستەۋى ناتي­جەسىندە بالالارعا قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەر ايماقتارعا جەت­كىزىلىپ وتىردى. قوماقتى قارجى­نىڭ ءبى­لىم مەن دەنساۋلىق سالاسىنا ءبولىنىپ وتىرعانىن جەتكىزگەن ۆي­تسە-مينيستر الداعى ۋاقىتتا دا الەۋمەتتىك سالاعا بولىنەتىن كو­مەك­كە باسا نازار اۋدىرىلاتىنىن ايتتى. بۇگىندە بالالاردىڭ قۇقى­عىن قورعاۋعا بايلانىستى جول كارتاسى جۇمىس ىستەيدى, وتىزدان استام ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق اكتى­لەر قابىلدانعان. بالالاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋ فاكتىلەرى بويىن­شا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن – ءىىم, باس پروكۋراتۋرامەن, سى­بايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قي­مىل اگەنتتىگىمەن, قارجى موني­تورينگى اگەنتتىگىمەن ۇنەمى باي­لانىستا بولۋعا تۋرا كەلەدى. وسى ورايدا زاڭنامانى كۇشەيتۋ, داع­دارىس ورتالىقتارىن قۇرۋ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن الەۋمەتتىك قىزمەتتەردىڭ جۇمىسىن كۇشەيتۋ سياقتى شارالاردىڭ ماڭىزى زور.

الايدا جاھاندىق تۇرعىدان الىپ قاراساق, قوعامداعى زور­لىق-زومبىلىق سانا-سەزىمىنىڭ دەڭ­گەيىمەن انىقتالادى. ومىردە لايىقتى ادام بولۋىنا مۇم­كىندىك جاساۋ ءۇشىن بالالار ءوسىپ جاتقان ورتانىڭ جاعدايىن وزگەرتۋ كەرەك. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, مەم­لەكەتتىڭ بالا تاربيەسىنە قانشا قا­راجات بولەتىنى ونىڭ ەكونوميكالىق كور­سەتكىشتەرىنە عانا ەمەس, ەلدەگى قىل­مىستىڭ, ونىڭ ىشىندە جاسوسپىرىمدەر ارا­سىنداعى قىلمىستىڭ, ءسۋيتسيدتىڭ جانە باسقا دا جاعىمسىز فاكتورلاردىڭ دەڭگەيىنە تىكەلەي بايلانىستى. سون­دىقتان ماماندار مەملەكەتتىك سپورت پەن شىعارماشىلىق تاپ­سى­رىستارىنا جان باسىنا شاق­قانداعى نورماتيۆتىك قارجى­لان­دىرۋدى ەنگىزۋگە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر. بۇل بالالارعا سۇيىكتى سپورت جانە ونەر تۇرىمەن اينالىسۋعا, قا­بى­لەتتەرى مەن تالانتتارىن دامى­تۋعا, ەلىنە لايىقتى ازاماتتاردى تاربيەلەپ, ساپالى ادامي كاپيتالدى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

الماتى