قازاق ەلىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى, قازاقستان عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ىرگەتاسىن بەكىتكەن العاشقى اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ سالعان سارا جولىن جالعاستىرىپ وتىرعان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ بۇگىنگى پرەزيدەنتى, قازاقستاننىڭ ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنىڭ كەمەل ۇيىمداستىرۋشىسى, اسا كورنەكتى عالىم, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, «پاراسات», ءىى جانە ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەندەرىنىڭ يەگەرى, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ اعامىز تۋرالى وي-تولعامىمىزدى وقىرمان نازارلارىنا ۇسىنامىز.
مۇرات جۇرىن ۇلى 1941 جىلى 7 جەلتوقساندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ارىس قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى جۇرىن ومار ۇلى ۇلى وتان سوعىسىنا دەيىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدانىندا اۋىل كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان. اناسى رازيا ماعرۋىقىزى ءۇي قىزمەتىندە بالالارىن تاربيەلەگەن. مۇرات اعا 1959 جىلى ونجىلدىق تەمىر جول مەكتەبىن ۇزدىك ءبىتىرىپ, شىمكەنت قالاسىنداعى قازاق حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ «ەلەكتروحيميالىق وندىرىستەر تەحنولوگياسى» ماماندىعىنا تۇسەدى. قازاق حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىن ۇزدىك بىتىرگەننەن كەيىن, سول وقۋ ورنىندا وقىتۋشى بولىپ ەكى جىل قىزمەت اتقارادى. ودان كەيىن ماسكەۋدىڭ د.ي.مەندەلەەۆ اتىنداعى حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقيدى. وسى جىلدارى حيميا عىلىمىنىڭ قىزىعى مەن شىجىعىن كورە ءجۇرىپ, حيميالىق ەكسپەريمەنتتەردىڭ تىزبەگىن جاساۋ جولىندا لابوراتوريادا تۇندە دە قونىپ جاتىپ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ ەكسپەريمەنتتىك ءبولىمىن دايىنداعان. سول ەڭبەك ارقىلى 1970 جىلى قاڭتار ايىندا ءتيىستى مەرزىمىنەن ەكى اي بۇرىن كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى. بۇل وتىزعا جەتپەي وردا بۇزعان مۇرات اعامىزدىڭ العان العاشقى بيىك بەلەسى ەدى.
بۇدان كەيىن قازاق حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ «ەلەكتروحيميالىق ءوندىرىس تەحنولوگياسى» كافەدراسىنا ورالدى. كافەدرادا ول ورگانيكالىق قوسىلىستاردىڭ ەلەكتروحيميا زەرتحاناسىن قۇرىپ, اسپيرانتۋرا اشتى. ورگانيكالىق قوسىلىستاردىڭ ءتۇرلى كلاستارىنىڭ ەلەكتروحيميالىق قاسيەتىن زەرتتەي ءجۇرىپ, بەلگىلى دارىلىك جانە جاڭا فيزيولوگيالىق بەلسەندى زاتتاردى ەلەكتروحيميالىق سينتەزدەۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ازىرلەدى. قاتتى ەلەكترودتاردا الكالويدتاردىڭ ەلەكتروحيميالىق قاسيەتتەرىن زەرتتەۋدە جاڭا تەوريالىق مودەلدەرىن انىقتادى. سونداي-اق ولاردىڭ نەگىزىندە جاڭا فارماكولوگيالىق بەلسەندى زاتتاردى, ولاردىڭ مولەكۋلاسىنىڭ قۇرامىنا كۆانتتىق-حيميالىق ەسەپتەۋلەرمەن, پروتسەستەردى ماتەماتيكالىق وڭتايلاندىرۋ ارقىلى الۋ تەحنولوگياسى جاسالدى. الىنعان ەلەكتروليز ونىمدەرىن فارماكولوگيالىق باقىلاۋمەن بىرگە, ءارتۇرلى فۋنكتسيونالدىق توپتاعى قوسىندىلار ەنگىزۋ جولىمەن موديفيكاتسيالىق ادىستەرى جاسالدى. العاش رەت زاماناۋي ۆولت-امپەرلىك, سپەكترالدى جانە كۆانتتىق-حيميالىق زەرتتەۋ ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ, ەلەكتروحيميالىق رەاكتسيالاردىڭ مەحانيزمدەرى انىقتالدى. ماقساتتى ونىمدەردىڭ ەلەكتروسينتەزى ءۇشىن ونەركاسىپتىك قوندىرعى قۇرىلىپ, شىمكەنت حيميا-فارماتسەۆتيكالىق زاۋىتىندا وندىرىسكە ۇلكەن ەكونوميكالىق تيىمدىلىكپەن ەنگىزىلدى. وسى ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە 1981 جىلدىڭ قاڭتارىندا «ەلەكتروحيميالىق تەحنولوگيالار» ماماندىعى بويىنشا ماسكەۋدەگى د.ي.مەندەلەەۆ اتىنداعى حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. سول جىلى عىلىمي-ادىستەمەلىك ەڭبەكتەرى ءۇشىن پروفەسسور دا اتانعان ەدى.
1982 جىلى بۇگىنگى ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە رەكتور زەينوللا مولداحمەتوۆتىڭ شاقىرۋىمەن پرورەكتورلىق لاۋازىمعا اۋىسادى. ءۇش جىلدان سوڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورگانيكالىق سينتەز جانە كومىر حيمياسى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورلىعىنا تاعايىندالىپ, ابىرويمەن التى جىل قىزمەت اتقارادى. وسى جىلدارى عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇشە-كوررەسپوندەنتتىگىنە سايلاندى. ءوزىنىڭ شاكىرتتەرىمەن بىرگە نانوكريستالدى ۋلتراديسپەرستى مەتالل ۇنتاقتارىن الۋدىڭ ەلەكتروحيميالىق ادىستەرى جاسالىپ, ونىڭ بىرىنە «باەشوۆ-جۇرىنوۆ ءادىسى» دەپ اۆتورلاردىڭ ەسىمدەرى بەرىلدى, 1989 جىلى «كسرو ونەرتاپقىشى» مەدالىمەن ماراپاتتالدى.
بۇل كەزدە قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى حيميا فاكۋلتەتىنىڭ فيزيكالىق حيميا جانە ەلەكتروحيميا كافەدراسىنىڭ اسپيرانتى بولىپ جۇرگەن مەن ءۇشىن, ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستە م.جۇرىن ۇلىنىڭ وپپونەنت بولىپ سويلەگەن ءسوزىن كورىپ, ەلەكتروحيميا سالاسىنداعى عىلىمي ەڭبەكتەرىمەن تانىسىپ, كەلەسى 1990 جىلى حيميا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اتانعاندا مۇرات اعانىڭ وزىمەن دە تانىسىپ, ەستە قالار جىل بولىپ ەدى. تىعىز قارىم-قاتىناسىمىز كەيىننەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەنىمدە قالىپتاسقان بولاتىن.
ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاڭى اتار جىلى ەلباسىنىڭ قالاۋىمەن تۋعان ەلى – قاسيەتتى تۇركىستان جەرىندە اشىلعان باباسى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىنشى رەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. ءسويتىپ, ەل اعاسى اتانار ەلۋ جىلدىق مەرەيتويىن «باقىر قازان قايناسا – ءبارىمىزدىڭ باعىمىز, تۋعان جەردىڭ ءار تاسى – ءبىزدىڭ التىن تاعىمىز» دەي وتىرىپ, ەكى بىلەگىن سىبانىپ تاستاپ, مەملەكەتتىك ۇلكەن جوبانى ىسكە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتكەن بولاتىن.
كۇنى-تۇنگى ەرەن ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە كىشكەنتاي قالانىڭ كوركىن كىرگىزەتىن بىرنەشە عيماراتتى ۋنيۆەرسيتەت تەرريتورياسىندا جاڭادان اشىپ, نەبارى ءۇش جىلدان سوڭ مۇرات جۇرىن ۇلىنىڭ باستاماسىمەن 1994 جىلى قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ەلىمىزدىڭ ءبىرىنشى حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرىلۋىنا جانە ونىڭ جىلدام دامۋىنا ۋنيۆەرسيتەت باسشىسى وراسان زور ۇلەس قوستى. «ەرىنبەي ەڭبەكتەنسەڭ شىنداپ ەگەر, تىكەن دە گۇلگە اينالىپ شىعا كەلەر» دەمەكشى, م.جۇرىن ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن 10 جىل ىشىندە رەسپۋبليكادا جەتەكشى ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. تۇركيادان 100 ملن-عا جۋىق دوللارىن قۇرايتىن جاردەم قارجى تارتىلىپ, تۇركىستاندا 30 كورپۋستان تۇراتىن ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعى سالىندى. بۇل ۋنيۆەرسيتەت – قازاقستاننىڭ تۇركيامەن كەلىسىمشارتى پارلامەنتتە بەكىتىلگەن جالعىز حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەت ەكەندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ەڭ باستىسى, ءۇش عاسىرعا جۋىق ۋاقىت قازاق حاندارىنىڭ استاناسى بولعان قاسيەتتى تۇركىستان قالاسىن دامىتۋ جوسپارىنىڭ تۇما باسىندا بولعان, ءبىلىم مەن عىلىم جانە مادەنيەتتىڭ ورتالىعىنا اينالۋىنىڭ ناقتى ۇيىتقىسى بولعان دا م.جۇرىن ۇلى ەدى. مۇنداي حالىقارالىق دارەجەدەگى ۋنيۆەرسيتەت تۇركىستان قالاسىنىڭ كوركەيىپ, قانات جايىپ دامۋىنا زور ىقپال ەتتى.
جوقتان باردى جاساي بىلەتىن زور ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن بايقاعان ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى جىلدارى عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەلىگىنە وتكەن جاس اكادەميككە قازاق ەلىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىن باسقارۋعا سەنىم ارتتى. ادام بالاسىنىڭ ومىرىندەگى بەل-بەلەستەردىڭ ءبارى دە ەلەۋلى دەگەنمەن, م.جۇرىن ۇلىنىڭ ءۇشىنشى بەلەسى بولەك ەكەندىگىن عىلىمي-پەداگوگيكالىق جانە قوعامدىق, ارينە, مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىنىڭ جوعارعى شىڭدارعا شىققان جىلدارىمەن ەرەكشەلەنەدى. حيميكتەر قاۋىمىنان شىققان ءبىر توپ مينيسترلەر قالي ءبىلالوۆ, شايسۇلتان شاياحمەتوۆ, ەرەجەپ مامبەتقازيەۆتەن كەيىن حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ وسى لاۋازىمدى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا اتقارعان بولاتىن.
بىلتىر قازاقستان تەلەارناسىنىڭ «تۇلعا» اتتى حابارىنا بەرگەن سۇحباتىندا مۇرات جۇرىن ۇلى مينيستر رەتىندە امەريكادا بولعانىندا سول ەلدىڭ ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ «قازاقستاندىقتاردىڭ قانشا پايىزى ساۋاتتى؟» دەگەن ساۋالىنا «100 پايىز ساۋاتتى» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. بۇعان تاڭعالعان ارىپتەسى امەريكالىقتاردىڭ 8 پايىزى ساۋاتسىز, ياعني بۇل الىپ مەملەكەتتىڭ بىرنەشە ميلليون ادامى حات تانىمايتىنىن ايتىپتى. سوندىقتان بۇل دەڭگەيىمىزدى ساقتاپ, ءارى قاراي دامىتپاساق, عىلىمنىڭ دەڭگەيىنە كىنارات ءتۇسىرىپ الامىز, دەيدى اكادەميك اعامىز.
1995-1997 جىلدارى ءبىلىم ءمينيسترى لاۋازىمىن اتقارعان مۇرات جۇرىن ۇلى كونستيتۋتسيانىڭ بىلىمگە قاتىستى 30-بابىن جازۋعا ايانباي اتسالىستى. 1995 جىلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اتا زاڭى قابىلدانىپ, ءبىلىم تۋرالى 30-بابىنىڭ جوباسىن ءوز قولىمەن جازعان ءمينيستردىڭ ەڭبەگى ەكىاۋىز ءسوزى بارا-بارا ناعىز تارتىستى كۇرەسكە اينالادى. مۇنداعى 30-باپتىڭ 1-تارماعى: «ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتىك وقۋ ورىندارىندا تەگىن ورتا ءبىلىم الۋىنا كەپىلدىك بەرىلەدى. ورتا ءبىلىم الۋ مىندەتتى». قارجى سالاسىنداعىلار سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ قولداۋىمەن بارشانى «اقىسىز» وقىتۋعا, كەيبىرەۋلەر «مىندەتتى» دەگەن سوزدەرگە قارسى بولادى. الايدا ءبىر ادىم دا كەيىن شەگىنبەي, ۇسىنىستارى ۇكىمەت باسشىسىنان قولداۋ تاپپاعان سوڭ, ەلباسىنىڭ الدىنا دەيىن بارىپ, ەل بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى وسى ەكى ءسوزدىڭ ەكەۋىن دە ساقتاپ قالا الدىق», دەيدى مۇرات اعامىز.
مينيسترلىك لاۋازىمىنان كەيىن ءوزى نەگىزىن قالاعان قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنە پرەزيدەنت بولىپ تۋعان توپىراققا قايتا ورالدى. ءتورت جىلدان سوڭ الماتىداعى د.ۆ.سوكولسكي اتىنداعى «جانارماي, كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتىنىڭ» باس ديرەكتورى بولىپ قىزمەت بابىمەن اۋىسىپ, ءبىلىم سالاسىنىڭ «جىلىگىن شاعىپ, مايىن ىشكەن» ەل اعاسى عىلىمعا تۇبەگەيلى بەت بۇرادى. بۇل عىلىمي ينستيتۋتتىڭ ديرەكتورلىق قىزمەتىن 20 جىل ۇزدىكسىز اتقارىپ كەلە جاتقان اكادەميكتىڭ اشقان عىلىمي جاڭالىقتارى دا ۇشان-تەڭىز. سونىڭ نەگىزگىلەرىنە عانا توقتالاتىن بولساق, اكادەميك مۇرات جۇرىن ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن ەلەكتروليز پروتسەستەرىن جۇرگىزۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى جاسالدى. وندىرىستەردىڭ كىرلەنگەن جانە قالدىق سۋلارىن جيىلىگى ءارتۇرلى وزگەرمەلى ەلەكتر توگىن قولدانا وتىرىپ, كەسەك-كەسەك بيپوليارلى ەلەكترودتارى بار ەلەكتروليزەرلەردە وڭدەۋ ارقىلى تازالاۋ تەحنولوگيالارى دايىندالىپ, وندىرىسكە ەنگىزىلدى. ەلەكتروليز پروتسەسىن ءارتۇرلى يمپۋلستىك توك جىبەرۋ ارقىلى ادەتتە ەرىمەيتىن مەتالداردى (تيتان, اليۋميني جانە ت.ب.) ەرىتۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى جاسالدى. بۇل زەرتتەۋلەردىڭ بارىسىندا بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز قۇبىلىس, ادەتتە تەز پاسسيۆاتسياعا ۇشىراپ, انودتا ەرىمەيتىن مەتالدار ەلەكتروليز كەزىندە دە, ءتىپتى ەلەكتر توگى توقتاتىلعاننان كەيىن دە پوستەلەكتروليزدى اۆ-توەرۋ پروتسەسى تابىلدى. بۇل پروتسەسس تابيعاتتا بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز بولعاندىقتان عىلىمي جاڭالىق بولىپ تىركەلدى. قازاقستانداعى العاشقى عىلىمي جاڭالىق بولعان «تيتاننىڭ سۋ قىشقىل ەرىتىندىلەرىندە ەلەكتروليزدەن كەيىنگى حيميالىق ەرۋ قۇبىلىسى» جۇمىستار تسيكلى ءۇشىن حالىقارالىق اكادەميانىڭ ديپلومىمەن جانە نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك پەتر كاپيتسانىڭ التىن مەدالىمەن ماراپاتتالدى. بۇل عىلىمي جاڭالىق الەمدە ۇلكەن تەوريالىق جانە پراكتيكالىق ماڭىزدىلىققا يە بولدى.
اكادەميك م.جۇرىن ۇلى فوسفور ءوندىرىسىنىڭ جاناما ونىمدەرى فەرروفوسفور جانە فوسفورلى قالدىق (شلام) سياقتى زاتتاردى وڭدەۋدىڭ ەلەكتروحيميالىق تەحنولوگياسىن جاساپ, تاراز قالاسىنداعى «حيمپروم» كومبيناتىندا وندىرىسكە ءىرى ەكونوميكالىق تيىمدىلىكپەن ەنگىزدى. فەرروفوسفوردى ەلەكتروحيميالىق تاسىلمەن ەرىتۋ ارقىلى تەمىر فوسفاتىن, سونداي-اق جوعارى ساپالى بولات وندىرىسىندە قوسپا رەتىندە قولدانىلاتىن ۆولفرام, موليبدەن جانە ۆانادي الۋ تەحنولوگياسىن جاساپ, وندىرىسكە ەنگىزدى. فوسفورلى قالدىقتان تازا فوسفور مەن مىس ءفوسفيدىن ءوندىرۋدىڭ جوعارى ءتيىمدى وندىرىستىك قوندىرعىسىن جاسادى. اۆتوردىڭ بۇل تاسىلدەرى ءۇشىن اقش, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا جانە ماجارستان مەملەكەتتەرى ارنايى پاتەنت بەردى.
2003 جىلى عىلىم جولىنداعى ەڭبەگى باعالانىپ, وسى سالاداعى ەڭ جوعارى سىيلىق – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم, تەحنيكا جانە ءبىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. م.جۇرىن ۇلىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى شەتەلدەردە دە جوعارى باعالاندى: وعان «تۇركى الەمىنە سىڭىرگەن قىزمەتى ءۇشىن» سىيلىعى, توكيو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ التىن مەدالى, فرانتسيا عىلىمي وندىرىستىك قوعامىنىڭ جانە ۋكراينا «التىن فورتۋنا» عىلىمي-وندىرىستىك قوعامىنىڭ التىن مەدالدارى جانە رەسەي جاراتىلىستانۋ عىلىم اكادەمياسىنىڭ «قۇرمەت بەلگىسى» مەدالدارى تاپسىرىلدى.
عىلىمنىڭ باستى زياتكەر ورتالىعى – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ مۇرات جۇرىن ۇلى 2003 جىلى بالامالى سايلاۋ ناتيجەسىندە سايلاندى. سودان بەرگى ۋاقىت ىشىندە ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى كەڭەس مودەلىنەن باتىس-ەۋروپالىق مودەلگە كوشتى. الايدا قازاقستان زاڭدارى فرانتسيا زاڭدارىنداي ەمەس. وسىعان بايلانىستى كوپتەگەن قيىندىققا قاراماستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى بارلىق ءىرى اكادەميالىق قاۋىمداستىقتاردىڭ تولىق مۇشەسى بولدى. بۇل وتاندىق عالىمداردىڭ جەتەكشى شەتەلدىك عىلىمي ورتالىقتارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا كەڭ مۇمكىندىك اشتى. اكادەميك م.جۇرىن ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن ۇعا عىلىم بويىنشا جىل سايىنعى ۇلتتىق بايانداما دايىندايدى جانە ونى ۇكىمەت پەن پرەزيدەنتى اكىمشىلىگى جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا ماقۇلداعاننان كەيىن شىعارادى. ۇعا الەمنىڭ جەتەكشى 73 ەلىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحانالارىنا جەتكىزىلەتىن جانە Elsevir–Scopus جانە Web of Science بازاسىنا كىرەتىن 5 اكادەميالىق جۋرنالىن شىعارۋدى جۇزەگە اسىردى. ولار: «قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ باياندامالارى», «ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ حابارشىسى», 3 سالا بويىنشا «ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ حابارلارى: گەولوگيا جانە تەحنيكالىق عىلىمدار; حيميا جانە تەحنولوگيالار: فيزيكا, ماتەماتيكا جانە ينفورماتيكا».
اكادەميك مۇرات جۇرىن ۇلى ۇزاق جىلعى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا 22 عىلىمي مونوگرافيا, 800-دەن استام عىلىمي ەڭبەك جاريالاپ, 150 اۆتورلىق كۋالىك پەن حالىقارالىق پاتەنتكە يە بولدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 45 عىلىم كانديداتى, 7 عىلىم دوكتورى ديسسەرتاتسيا قورعاپ, 4 شاكىرتى ۇعا اكادەميگى بولىپ سايلاندى. بۇل تۋعان ەلى – قازاقستانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ارقىلى پاراساتتى دا رۋحى بيىك ءىزباسارلار تاربيەلەۋ جولىندا ۇلاعاتتى ۇستازدىعىنان باسقا دارىندى ۇيىمداستىرۋشى قىرىنان كورىنگەن جىلدارى بولدى.
د.سوكولسكي اتىنداعى «جانارماي, كاتاليز جانە ەلەكتروحيميا ينستيتۋتىندا» وندىرىستىك كاتاليزاتورلار تسەحى م.جۇرىن ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن قۇرىلىپ, ونىڭ ۋلى گازداردى جانە زياندى قوسپالاردى جوياتىن قوندىرعىلارىن مۇناي-گاز ءوندىرىس ورىندارى كەلىسىمشارت بويىنشا تۇراقتى ساتىپ الىپ جاتىر. «قازمۇنايگاز»-عا قاراستى 3 مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىمەن (پاۆلودار, اتىراۋ, شىمكەنت) كەلىسىمشارت بويىنشا مەتاللوكونسترۋكتسيالاردى كورروزيادان ساقتاۋ كومپەتەنتسيالىق ورتالىعى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدە جانە ءىرى ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتەر بەرۋدە. وسى ينستيتۋتتا جاسالعان, مۇنايدان «ەۆرو-4» بەنزينىن الۋعا ارنالعان «كت-19» كاتاليزاتور پاتەنتى قىتايداعى فۋشۋن مۇناي زاۋىتىنا 500 مىڭ دوللارعا ساتىلدى. ولار رەسەي, اقش جانە قازاقستان كاتاليزاتورلارىن سالىستىرا وتىرىپ, تاڭداپ العانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك.
مۇرات جۇرىن ۇلىنىڭ عىلىمي باسشىلىعىمەن وندىرىسكە ەنگىزۋگە دايىندالعان «جەل ەنەرگياسى مەن كۇن ساۋلەسىنەن الىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرەتىن كومپلەكستى اگرەگات» دايىندالىپ, وندىرىستىك سىناقتان ءوتتى. بۇل اگرەگاتتى جەل ەنەرگياسى مەن كۇن ساۋلەسى ەنەرگياسى مول قىتايمەن شەكارالاس «جوڭعار قاقپاسىنا» جانە تۇركىستان وبلىسىنىڭ سوزاق اۋدانىنا قاراستى قاراتاۋ تاۋىنداعى جوتاعا ورنالاستىرىلعانى ءتيىمدى. حالىقارالىق GEIDKO ۇيىمىنىڭ قازاقستانداعى كوميتەتىنىڭ توراعاسى رەتىندە مۇرات جۇرىن ۇلى وسى جوبالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن قىتايدىڭ جانە رەسەيدىڭ جەكەمەنشىك بيزنەس كومپانيالارىمەن GEIDKO باسقارماسىنىڭ تاپسىرماسىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە.
سونىمەن قاتار وسى جىلداردا ۇعا پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىسىمەن بەيجىڭدەگى حالىقارالىق ۇلتتىق اكادەميالار اليانسىنىڭ – ANSO پرەزيديۋم مۇشەلەرىنىڭ جانە كىندىك ازيا مەن كاۆكاز, رەسەي اكادەميالارى پرەزيدەنتتەرىنىڭ داۋىس بەرۋى ارقىلى وتكەن كونكۋرستا وزبەكستان ۇلتتىق اكادەمياسىنان باسىم ءتۇسىپ, قازاقستاننىڭ ۇعا ANSO-نىڭ كىندىك ازيا ايماقتىق ءبولىمى الماتى قالاسىندا اشىلدى. بۇل ۇعا مەن ونىڭ پرەزيدەنتىنىڭ حالىقارالىق عىلىم ارەناسىندا جوعارى بەدەلى بار ەكەنىن انىق كورسەتەدى. ەندىگى كەزەكتە الماتى قالاسىنداعى وسى ايماقتىق ANSO ءبولىمى ارقىلى كىندىك ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ عالىمدارى ANSO قارجىلاندىراتىن ەكولوگيا, نانوتەحنولوگيا, ينجەنەرلىك گەنەتيكا, تاريح, ارحەولوگيا سالالارىنداعى ءىرى مەگا-جوبالارعا قاتىسا الادى. بۇل قازاقستان عالىمدارىنا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. قازىرگى كەزدە وسى جاڭالىقپەن قىتايدىڭ شەنسي پروۆينتسياسىنداعى دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ءىرى باوتسزي تيتان كورپوراتسياسى 3 ميلليون دوللار تۇراتىن شارۋاشىلىق كەلىسىمشارت جاساۋعا ىنتالى بولىپ وتىر. پاندەميادان كەيىن شەكارا اشىلعان سوڭ كەلىسسوزدەر جالعاسۋعا ءتيىس.
2015 جىلى مۇرات جۇرىن ۇلى تۇركى الەمى عىلىم اكادەميالارى وداعىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى جانە يسلام ەلدەرىنىڭ عىلىمي اكادەميالارى اسسوتسياتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. ارينە, بىلىكتىلىگى مەن عىلىمدا جەتكەن جەتىستىكتەرى ءوز ماڭىزدىلىعىن اتقارعاندىعىنان باسقا, بىرنەشە ءتىلدى, ونىڭ ىشىندە تۇرىك ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەندىگى دە ءوز ءرولىن ورىنداعانى ءشۇباسىز.
ۇعا پرەزيدەنتى 2019 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇراگەرى بولىپ ەسەپتەلەتىن عىلىم اكادەميالارىنىڭ حالىقارالىق اسسوتسياتسياسىنىڭ اكادەميگى بولىپ سايلاندى. سونىمەن قاتار قىتاي, رەسەي, قىرعىزستان, تاجىكستان عىلىم اكادەميالارىنىڭ شەتەلدىك مۇشەسى, حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, حالىقارالىق جوعارى وقۋ ورىندارى عىلىمي اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاندى. 2017 جىلى بەيجىڭ قالاسىندا يۋنەسكو-نىڭ قاتىسۋىمەن 54 مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارىنان تۇراتىن ەڭ ءىرى ANSO اليانسى قۇرىلدى. ونىڭ 6 مۇشەدەن تۇراتىن پرەزيديۋمىنا كىندىك ازيا مەن كاۆكاز وڭىرلەرىنەن ۇعا پرەزيدەنتى اكادەميك م.جۇرىن ۇلى سايلاندى.
ماسكەۋ قالاسىنداعى د.ي.مەندەلەەۆ اتىنداعى رەسەي حيميا-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى دوكتورى, بەلارۋس رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ «جاڭا ماتەريالدار حيمياسى» ينستيتۋتىنىڭ قۇرمەتتى دوكتورى, ۆاشينگتونداعى دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى, توكيو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى, سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ بىرقاتار ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى.
جوعارىدا كورسەتكەن وردەندەرىنەن باسقا مەدالداردىڭ مول سانى ماراپات يەسىنىڭ ەڭبەگىنىڭ زور ەكەندىگىن كورسەتەدى. اكادەميك اعامىز وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى جانە ارىس, تۇركىستان, كەنتاۋ قالالارىنىڭ, سوزاق پەن تۇلكىباس اۋداندارىنىڭ, سونداي-اق كەنتۋككي شتاتىنداعى لۋيسۆيلل قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
باق-بەرەكەلى وتباسىنىڭ وتاعاسى بولىپ وتىرعان مۇرات جۇرىن ۇلىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتايتىن سەرگەك سپورتشى ەكەندىگى. جاس كەزىندە بوكس شارشى الاڭىندا ۇزدىك جەتىستىكتەرگە جەتسە, دانالىققا بەت العان شاعىندا شاحمات تاقتاسىن مەيلىنشە مەڭگەرگەندىگى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. «شاحمات ويناۋ قيسىندى ويلاۋ قابىلەتىڭدى جەتىلدىرىپ قانا قويماي, ادامنىڭ بويىندا شىدامدىلىق پەن سابىرلىققا ءتان قاسيەتتەردى ارتتىرادى», دەيدى ول.
التىنبەك نۋح ۇلى,
حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا پاۆلودار
ايماقتىق بولىمشەسىنىڭ توراعاسى, سەنات دەپۋتاتى
