قوعام • 04 جەلتوقسان، 2021

بەس بەلەستىڭ بيىگىن باعىندىرعان...

256 رەت كورسەتىلدى

بيىل تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىمەن قاتار ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى زياتكەرلىك ورتالىق – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرىل­­عانىنا 75 جىل تولىپ وتىر.

قازاق ەلىنىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى، قازاق­ستان عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاپ، ىرگەتاسىن بەكىت­كەن العاشقى اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ سالعان سارا جولىن جالعاستىرىپ وتىرعان ۇلتتىق عىلىم اكادە­مياسىنىڭ بۇگىنگى پرەزيدەنتى، قازاقستاننىڭ ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنىڭ كەمەل ۇيىمداستىرۋشىسى، اسا كورنەكتى عالىم، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، «پاراسات»، ءىى جانە ءىىى دارەجەلى «بارىس» وردەندەرىنىڭ يەگەرى، حيميا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، اكادەميك مۇرات جۇرى­نوۆ اعامىز تۋرالى وي-تولعامىمىزدى وقىرمان نازارلارىنا ۇسىنامىز.

 

مۇرات جۇرىن ۇلى 1941 جىلى 7 جەلتوقساندا وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنىڭ ارىس قالا­سىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى جۇرىن ومار ۇلى ۇلى وتان سوعىسىنا دەيىن وڭتۇستىك قا­زاقستان وبلىسىنىڭ بىرنەشە اۋدا­نىندا اۋىل كەڭەسىنىڭ تور­اعاسى قىزمەتىن اتقارعان. اناسى رازيا ماعرۋىقىزى ءۇي قىزمەتىندە بالالارىن تاربيەلەگەن. مۇرات اعا 1959 جىلى ونجىلدىق تەمىر جول مەك­تەبىن ۇزدىك ءبىتى­رىپ، شىمكەنت قالا­سىنداعى قازاق حيميا-تەح­نولوگيالىق ينس­تي­تۋتىنىڭ «ەلەك­تروحيميالىق ون­دىرىستەر تەحنولوگياسى» مامان­دىعىنا تۇسەدى. قازاق حيميا-تەحنولوگيالىق ينس­تيتۋتىن ۇز­دىك بىتىرگەننەن كەيىن، سول وقۋ ورنىندا وقىتۋشى بولىپ ەكى جىل قىزمەت اتقارادى. ودان كەيىن ماسكەۋدىڭ د.ي.مەندەلەەۆ اتىنداعى حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن­دا وقيدى. وسى جىلدارى حيميا عىلىمىنىڭ قىزىعى مەن شى­جىعىن كورە ءجۇرىپ، حيميالىق ەكس­­پەريمەنتتەردىڭ تىزبەگىن جا­­­ساۋ جولىندا لابوراتوريادا تۇندە دە قونىپ جاتىپ كان­دي­داتتىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ ەكس­پەريمەنتتىك ءبولىمىن دايىنداعان. سول ەڭبەك ارقىلى 1970 جىلى قاڭ­تار ايىندا ءتيىستى مەرزىمىنەن ەكى اي بۇرىن كانديداتتىق ديس­سەر­­تاتسياسىن قورعايدى. بۇل وتىز­عا جەتپەي وردا بۇزعان مۇرات اعا­­مىزدىڭ العان العاشقى بيىك بەلە­سى ەدى.

بۇدان كەيىن قازاق حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ «ەلەك­تروحيميالىق ءوندىرىس تەحنولوگياسى» كافەدراسىنا ورالدى. كافەدرادا ول ورگانيكالىق قوسىلىستاردىڭ ەلەكتروحيميا زەرت­حاناسىن قۇرىپ، اسپيران­تۋرا اشتى. ورگانيكالىق قوسىلىس­تاردىڭ ءتۇرلى كلاستارىنىڭ ەلەك­ترو­حيميالىق قاسيەتىن زەرتتەي ءجۇرىپ، بەلگىلى دارىلىك جانە جاڭا فيزيولوگيالىق بەلسەندى زاتتاردى ەلەكتروحيميالىق سينتەزدەۋدىڭ جاڭا ادىستەرىن ازىرلەدى. قاتتى ەلەك­ترودتاردا الكالويدتاردىڭ ەلەكتروحيميالىق قاسيەتتەرىن زەرت­تەۋدە جاڭا تەوريالىق مو­دەلدەرىن انىقتادى. سونداي-اق ولاردىڭ نەگىزىندە جاڭا فار­ماكولوگيالىق بەلسەندى زاتتاردى، ولاردىڭ مولەكۋلاسىنىڭ قۇرامىنا كۆانتتىق-حيميالىق ەسەپتەۋلەرمەن، پروتسەستەردى ما­تە­ماتيكالىق وڭتايلاندىرۋ ارقىلى الۋ تەحنولوگياسى جاسالدى. الىنعان ەلەكتروليز ونىمدەرىن فارماكولوگيالىق باقىلاۋمەن بىرگە، ءارتۇرلى فۋنكتسيونالدىق توپتاعى قوسىندىلار ەنگىزۋ جولىمەن موديفيكاتسيالىق ادىستەرى جاسالدى. العاش رەت زاماناۋي ۆولت-امپەرلىك، سپەكترالدى جانە كۆانتتىق-حيميالىق زەرت­تەۋ ادىستەرىن قولدانا وتى­رىپ، ەلەكتروحيميالىق رەاك­تسيا­­لاردىڭ مەحانيزمدەرى انىق­تالدى. ماقساتتى ونىمدەردىڭ ەلەك­­تروسينتەزى ءۇشىن ونەركاسىپتىك قوندىرعى قۇرىلىپ، شىمكەنت حيميا-فارماتسەۆتيكالىق زاۋىتىندا وندىرىسكە ۇلكەن ەكونو­ميكالىق تيىمدىلىكپەن ەنگىزىلدى. وسى ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسى رە­تىندە 1981 جىلدىڭ قاڭتارىندا «ەلەكتروحيميالىق تەحنولوگيا­لار» ماماندىعى بويىنشا ماس­كەۋدەگى د.ي.مەندەلەەۆ اتىن­داعى حيميا-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. سول جىلى عىلىمي-ادىستەمەلىك ەڭبەكتەرى ءۇشىن پروفەسسور دا اتانعان ەدى.

1982 جىلى بۇ­گىنگى ە.بوكە­توۆ اتىنداعى قا­را­عاندى مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنە رەكتور زەي­نوللا مولداحمەتوۆتىڭ شا­قى­رۋى­مەن پرورەكتورلىق لاۋا­زىمعا اۋىسادى. ءۇش جىلدان سوڭ عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورگانيكالىق سينتەز جانە كو­مىر حيمياسى ينس­تيتۋتىنىڭ دي­رەك­تورلىعىنا تا­عايىندالىپ، ابىرويمەن التى جىل قىزمەت اتقا­رادى. وسى جىلدارى عى­لىم اكادەمياسىنىڭ مۇشە-كور­رەسپوندەنتتىگىنە سايلاندى. ءوزى­نىڭ شاكىرتتەرىمەن بىرگە نانوكريستالدى ۋلتراديسپەرستى مەتالل ۇنتاقتارىن الۋدىڭ ەلەك­ترو­حيميالىق ادىستەرى جاسالىپ، ونىڭ بىرىنە «باەشوۆ-جۇرىنوۆ ءادىسى» دەپ اۆتورلاردىڭ ەسىمدەرى بە­رىلدى، 1989 جىلى «كسرو ونەر­تاپقىشى» مە­دالىمەن ماراپاتتالدى.

بۇل كەزدە قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى حيميا فاكۋلتەتىنىڭ فيزيكالىق حيميا جانە ەلەكتروحيميا كافەدراسىنىڭ اسپيرانتى بولىپ جۇرگەن مەن ءۇشىن، ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستە م.جۇ­رىن ۇلىنىڭ وپپونەنت بولىپ سوي­­لەگەن ءسوزىن كورىپ، ەلەكتروحيميا سالاسىنداعى عىلىمي ەڭبەك­تەرىمەن تانىسىپ، كەلەسى 1990 جىلى حيميا عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى اتانعاندا مۇرات اعا­نىڭ وزىمەن دە تانىسىپ، ەستە قالار جىل بولىپ ەدى. تىعىز قارىم-قاتى­ناسىمىز كەيىننەن ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ جۇرگەنىمدە قالىپتاسقان بولاتىن.

ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تاڭى اتار جىلى ەلباسىنىڭ قا­لاۋىمەن تۋعان ەلى – قاسيەتتى تۇر­كىستان جەرىندە اشىلعان بابا­سى قوجا احمەت ياساۋي اتىن­داعى تۇركىستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ ءبىرىنشى رەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. ءسويتىپ، ەل اعاسى اتانار ەلۋ جىلدىق مەرەيتويىن «باقىر قازان قايناسا – ءبارىمىزدىڭ باعىمىز، تۋعان جەردىڭ ءار تاسى – ءبىزدىڭ التىن تاعىمىز» دەي وتىرىپ، ەكى بىلەگىن سىبانىپ تاستاپ، مەملەكەتتىك ۇلكەن جوبانى ىسكە اسىرۋعا كىرىسىپ كەتكەن بولاتىن.

كۇنى-تۇنگى ەرەن ەڭبەكتىڭ ناتي­جەسىندە كىش­كەنتاي قالانىڭ كوركىن كىرگىزە­تىن بىرنەشە عيما­راتتى ۋنيۆەرسيتەت تەرريتوريا­سىندا جاڭادان اشىپ، نەبارى ءۇش جىلدان سوڭ مۇ­رات جۇرىن­ ۇلىنىڭ باستاماسىمەن 1994 جىلى قوجا احمەت ياساۋي اتىن­داعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتى بولىپ قايتا قۇ­رىلدى. ەلىمىزدىڭ ءبىرىنشى حالىق­ارالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇ­رى­لۋىنا جانە ونىڭ جىلدام دامۋىنا ۋنيۆەرسيتەت باسشىسى وراسان زور ۇلەس قوستى. «ەرىنبەي ەڭبەكتەنسەڭ شىنداپ ەگەر، تىكەن دە گۇلگە اينالىپ شىعا كەلەر»  دەمەكشى، م.جۇرىن ۇلىنىڭ باس­شى­لىعىمەن 10 جىل ىشىندە رەس­پۋبليكادا جەتەكشى ءىرى ۋنيۆەر­سيتەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. تۇر­­كيا­دان 100 ملن-عا جۋىق دول­لارىن قۇرايتىن جاردەم قار­جى تارتىلىپ، تۇركىستاندا 30 كورپۋس­تان تۇراتىن ۋنيۆەرسيتەت قالاشىعى سالىندى. بۇل ۋني­­ۆەر­سيتەت – قازاقستاننىڭ تۇر­­­­كيا­مەن كەلىسىمشارتى پار­لا­مەنتتە بەكى­تىلگەن جالعىز حا­لىق­­ارالىق ۋنيۆەرسيتەت ەكەن­دى­گى­مەن ەرەكشەلەنەدى. ەڭ باس­تىسى، ءۇش عاسىرعا جۋىق ۋاقىت قازاق حاندارىنىڭ استاناسى بول­عان قا­سيەتتى تۇركىستان قالا­سىن دامىتۋ جوسپا­رىنىڭ تۇما باسىندا بولعان، ءبىلىم مەن عىلىم جانە مادەنيەتتىڭ ورتا­لىعىنا اينالۋىنىڭ ناق­تى ۇيىت­قىسى بولعان دا م.جۇرىن­ ۇلى ەدى. مۇن­داي حالىق­ارالىق دارە­جەدەگى ۋنيۆەرسيتەت تۇركىستان قا­لا­سى­نىڭ كوركەيىپ، قانات جايىپ دامۋىنا زور ىقپال ەتتى.

جوقتان باردى جاساي بىلەتىن زور ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلە­تىن بايقاعان ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى جىلدارى عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەلىگىنە وتكەن جاس اكادەميككە قازاق ەلىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىن باسقارۋعا سەنىم ارتتى. ادام بالاسىنىڭ ومى­رىن­دەگى بەل-بەلەستەردىڭ ءبارى دە ەلەۋ­لى دەگەنمەن، م.جۇرىن­ ۇلىنىڭ ءۇشىنشى بەلەسى بولەك ەكەن­دىگىن عى­لىمي-پە­دا­گو­­گيكا­لىق جانە قوعامدىق، ارينە، مەم­لەكەت­تىك قىزمەتتەگى ۇي­ىم­­داس­تىرۋ­شىلىق قابىلەتىنىڭ جو­عارعى شىڭ­دارعا شىققان جىل­­­دارى­مەن ەرەكشەلەنەدى. حي­ميك­تەر قاۋىمىنان شىققان ءبىر توپ مينيسترلەر قالي ءبىلالوۆ، شاي­سۇلتان شاياح­مەتوۆ، ەرەجەپ مام­بەت­قازيەۆتەن كەيىن حيميا عى­لىم­­دارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك مۇرات جۇرىنوۆ وسى لاۋازىم­دى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ون­جىلدىعىندا اتقارعان بولاتىن.

بىلتىر قازاقستان تەلە­ارنا­سىنىڭ «تۇلعا» اتتى حابارىنا بەرگەن سۇحباتىندا مۇ­­رات جۇ­رىن­ ۇلى مينيستر رە­تىندە امە­ري­كادا بولعانىندا سول ەل­دىڭ ءبى­لىم ءمينيسترىنىڭ «قا­زاقستان­دىق­­تاردىڭ قانشا پايىزى ساۋات­تى؟» دەگەن ساۋالىنا «100 پايى­ز ساۋاتتى» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. بۇعان تاڭعالعان ارىپ­تەسى امە­ري­كا­لىقتاردىڭ 8 پايىزى ساۋاتسىز، ياعني بۇل الىپ مەملەكەتتىڭ بىرنەشە ميلليون ادامى حات تانىمايتىنىن ايتىپتى. سوندىقتان بۇل دەڭ­گەيىمىزدى ساقتاپ، ءارى قاراي دامىت­پاساق، عى­­لىمنىڭ دەڭگەيىنە كىنارات ءتۇ­سىرىپ الامىز، دەيدى اكادەميك اعامىز.

1995-1997 جىلدارى ءبىلىم ءمينيسترى لاۋازىمىن اتقار­عان مۇرات جۇرىن ۇلى كونستيتۋ­تسيا­نىڭ بىلىمگە قاتىستى 30-بابىن جازۋعا ايانباي اتسالىستى. 1995 جىلى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اتا زاڭى قابىلدانىپ، ءبىلىم تۋرا­لى 30-بابىنىڭ جوباسىن ءوز قولىمەن جازعان ءمينيستردىڭ ەڭبەگى ەكىاۋىز ءسوزى بارا-بارا نا­عىز تارتىستى كۇرەسكە اينالادى. مۇنداعى 30-باپتىڭ 1-تار­ماعى: «ازاماتتاردىڭ مەملە­كەت­تىك وقۋ ورىندارىندا تەگىن ورتا ءبىلىم الۋىنا كەپىلدىك بەرى­لەدى. ورتا ءبىلىم الۋ مىندەتتى». قار­جى سالاسىنداعىلار سول كەز­دەگى پرەمەر-ءمينيستردىڭ قول­داۋىمەن بارشانى «اقىسىز» وقى­تۋعا، كەيبىرەۋلەر «مىندەتتى» دەگەن سوزدەرگە قارسى بولادى. الايدا ءبىر ادىم دا كەيىن شەگىنبەي، ۇسى­نىستارى ۇكىمەت باسشىسىنان قول­داۋ تاپپاعان سوڭ، ەلباسىنىڭ الدىنا دەيىن بارىپ، ەل بولاشاعى ءۇشىن وتە ماڭىزدى وسى ەكى ءسوزدىڭ ەكەۋىن دە ساقتاپ قالا الدىق»،  دەيدى مۇرات اعامىز.

مينيسترلىك لاۋازىمىنان كەيىن ءوزى نەگىزىن قالاعان قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىق­ارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەر­سيتەتىنە پرەزيدەنت بولىپ تۋعان توپىراققا قايتا ورالدى. ءتورت جىلدان سوڭ الماتىداعى د.ۆ.سو­كولسكي اتىنداعى «جانارماي، كاتا­­ليز جانە ەلەكتروحيميا ينس­تي­تۋ­تى­نىڭ» باس ديرەكتورى بولىپ قىزمەت بابىمەن اۋىسىپ، ءبىلىم سالاسىنىڭ «جىلىگىن شاعىپ، مايى­ن ىشكەن» ەل اعاسى عىلىمعا تۇبەگەيلى بەت بۇرادى. بۇل عىلى­مي ينس­تيتۋتتىڭ ديرەك­تورلىق قىز­­مەتىن 20 جىل ۇزدىكسىز اتقا­رىپ كەلە جاتقان اكا­دەميكتىڭ اشقان عىلىمي جا­ڭالىقتارى دا ۇشان-تەڭىز. سونىڭ نەگىزگىلەرىنە عانا توق­تالاتىن بولساق، اكادەميك مۇرات جۇرىن ۇلىنىڭ باسشى­لىعىمەن ەلەك­تروليز پروتسەستەرىن جۇر­گىزۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى جاسالدى. ون­دىرىستەردىڭ كىرلەنگەن جانە قال­دىق سۋلارىن جيىلىگى ءارتۇرلى وزگەرمەلى ەلەكتر توگىن قولدانا وتىرىپ، كەسەك-كەسەك بيپوليارلى ەلەكترودتارى بار ەلەكتروليزەرلەردە وڭدەۋ ارقىلى تازالاۋ تەحنولوگيالارى دايىندالىپ، وندىرىسكە ەنگىزىلدى. ەلەكتروليز پروتسەسىن ءارتۇرلى يمپۋلستىك توك جىبەرۋ ارقىلى ادەتتە ەرىمەيتىن مەتالداردى (تيتان، اليۋميني جانە ت.ب.) ەرىتۋدىڭ جاڭا ءتاسىلى جاسالدى. بۇل زەرتتەۋلەردىڭ بارىسىندا بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز قۇبىلىس، ادەتتە تەز پاسسيۆاتسياعا ۇشىراپ، انودتا ەرىمەيتىن مەتالدار ەلەكتروليز كەزىندە دە، ءتىپتى ەلەكتر توگى توقتاتىلعاننان كەيىن دە پوستەلەكتروليزدى اۆ-توەر­ۋ پروتسەسى تابىلدى. بۇل پرو­تسەسس تابيعاتتا بۇرىن-سوڭ­دى بەلگىسىز بولعاندىقتان عى­لىمي جا­ڭالىق بولىپ تىركەلدى. قا­زاق­ستانداعى العاشقى عىلىمي جاڭالىق بولعان «تيتاننىڭ سۋ قىشقىل ەرىتىندىلەرىندە ەلەكتروليزدەن كەيىنگى حيميالىق ەرۋ قۇبىلىسى» جۇمىستار تسيكلى ءۇشىن حالىقارالىق اكادەميانىڭ ديپ­لومىمەن جانە نوبەل سىيلى­عىنىڭ لاۋرەاتى، اكادەميك پەتر كاپي­تسانىڭ التىن مەدالىمەن ماراپاتتالدى. بۇل عىلىمي جاڭالىق الەمدە ۇلكەن تەوريالىق جانە پراكتيكالىق ماڭىزدىلىققا يە بولدى.

اكادەميك م.جۇرىن­ ۇلى فوسفور ءوندىرىسىنىڭ جاناما ونىمدەرى فەرروفوسفور جانە فوسفورلى قال­دىق (شلام) سياقتى زاتتاردى وڭدەۋدىڭ ەلەكتروحيميالىق تەحنو­لوگياسىن جاساپ، تاراز قالا­­سىنداعى «حيمپروم» كوم­بينا­تىندا وندىرىسكە ءىرى ەكونو­ميكا­لىق تيىمدىلىكپەن ەنگىزدى. فەر­روفوسفوردى ەلەكتروحيميالىق تا­سىلمەن ەرىتۋ ارقىلى تەمىر فوس­­فا­تىن، سونداي-اق جوعارى سا­­پالى بولات وندىرىسىندە قوسپا رەتىندە قولدانىلاتىن ۆولفرام، موليبدەن جانە ۆانادي الۋ تەحنولوگياسىن جاساپ، وندىرىسكە ەن­­گىزدى. فوسفورلى قالدىقتان تازا فوسفور مەن مىس ءفوسفيدىن ءوندىرۋدىڭ جوعارى ءتيىمدى وندىرىس­تىك قوندىرعىسىن جاسادى. اۆتور­دىڭ بۇل تاسىلدەرى ءۇشىن اقش، گەر­ما­نيا، ۇلىبريتانيا جانە ما­جارستان مەملەكەتتەرى ارنايى پاتەنت بەردى.

2003 جىلى عىلىم جولىنداعى ەڭبەگى باعالانىپ، وسى سالاداعى ەڭ جو­عارى سىيلىق – قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ عىلىم، تەحنيكا جانە ءبىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەا­تى اتاندى. م.جۇرىن­ ۇلىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى شەتەلدەردە دە جوعارى باعالاندى: وعان «تۇركى الەمىنە سىڭىرگەن قىزمەتى ءۇشىن» سىيلىعى، توكيو ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ التىن مەدالى، فران­تسيا عىلىمي وندىرىستىك قوعا­مىنىڭ جانە ۋكراينا «التىن فورتۋنا» عىلىمي-وندىرىستىك قوعا­مىنىڭ التىن مەدالدارى جانە رەسەي جاراتىلىستانۋ عىلىم اكادەمياسىنىڭ «قۇرمەت بەلگىسى» مەدالدارى تاپسىرىلدى.

عىلىمنىڭ باستى زياتكەر ورتا­لىعى – ۇلتتىق عىلىم اكادە­ميا­سىنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ مۇرات جۇرىن ۇلى 2003 جىلى بالامالى سايلاۋ ناتيجەسىندە سايلاندى. سودان بەرگى ۋاقىت ىشىندە ۇلت­تىق عىلىم اكادەمياسى كە­ڭەس مودەلىنەن باتىس-ەۋروپالىق مودەلگە كوشتى. الايدا قازاق­ستان زاڭدارى فرانتسيا زاڭدارىن­داي ەمەس. وسىعان بايلانىستى كوپتەگەن قيىندىققا قارا­ماستان ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سى بار­لىق ءىرى اكادەميالىق قا­ۋىم­داس­تىقتاردىڭ تولىق مۇشە­سى بول­دى. بۇل وتاندىق عالىم­دار­دىڭ جەتەكشى شەتەلدىك عىلى­مي ورتا­لىقتارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا كەڭ مۇمكىندىك اشتى. اكادە­ميك م.جۇرىن ۇلىنىڭ باس­شى­لىعىمەن ۇعا عىلىم بويىنشا جىل سايىنعى ۇلتتىق بايانداما دايىندايدى جانە ونى ۇكىمەت پەن پرەزيدەنتى اكىم­شىلىگى جانىنداعى جوعارى عىلىمي-تەحنيكالىق كوميسسيا ماقۇلداعاننان كەيىن شىعارادى. ۇعا الەمنىڭ جەتەكشى 73 ەلى­نىڭ ۇلتتىق كىتاپحانالارىنا جەتكىزىلەتىن جانە Elsevir–Scopus جانە Web of Science بازا­­سىنا كىرەتىن 5 اكادەميالىق جۋرنالىن شىعارۋدى جۇزەگە اسىر­دى. ولار: «قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ باياندامالارى»، «ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سىنىڭ حابارشىسى»، 3 سالا بو­يىنشا «ۇلتتىق عىلىم اكادە­مياسىنىڭ حابارلارى: گەولوگيا جانە تەحنيكالىق عىلىمدار; حيميا جانە تەحنولوگيالار: فيزيكا، ماتەماتيكا جانە ينفورماتيكا».

اكادەميك مۇرات جۇرىن ۇلى ۇزاق جىلعى ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىندا 22 عىلىمي مونوگرافيا، 800-دەن استام عىلىمي ەڭبەك جاريالاپ، 150 اۆتورلىق كۋالىك پەن حالىق­ارالىق پاتەنتكە يە بولدى. ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن 45 عىلىم كانديداتى، 7 عىلىم دوك­تورى ديسسەرتاتسيا قورعاپ، 4 شاكىرتى ۇعا اكادەميگى بولىپ سايلاندى. بۇل تۋعان ەلى – قا­زاقستانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ارقىلى پاراساتتى دا رۋحى بيىك ءىزباسارلار تاربيەلەۋ جولىندا ۇلاعاتتى ۇستازدىعىنان باسقا دارىندى ۇيىمداستىرۋشى قى­رىنان كورىنگەن جىلدارى بولدى.

د.سوكولسكي اتىنداعى «جا­نار­­ماي، كاتاليز جانە ەلەك­تروحيميا ينستيتۋتىندا» وندىرىس­تىك كاتا­ليزاتورلار تسەحى م.جۇ­رىن­ ۇلىنىڭ باسشىلىعىمەن قۇ­رىلىپ، ونىڭ ۋلى گازداردى جانە زياندى قوسپالاردى جوياتىن قوندىرعىلارىن مۇناي-گاز ءوندىرىس ورىندارى كەلىسىمشارت بويىنشا تۇراقتى ساتىپ الىپ جاتىر. «قازمۇنايگاز»-عا قاراستى 3 مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىمەن (پاۆ­لودار، اتىراۋ، شىمكەنت) كەلى­سىمشارت بويىنشا مەتاللوكون­سترۋك­تسيالاردى كورروزيا­دان ساق­تاۋ كومپەتەنتسيالىق ورتا­لى­عى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ، ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدە جانە ءىرى ەكو­نوميكالىق تيىمدىلىكتەر بەرۋدە. وسى ينستيتۋتتا جاسالعان، مۇنايدان «ەۆرو-4» بەنزينىن الۋعا ارنالعان «كت-19» كاتاليزا­تور پاتەنتى قىتايداعى فۋ­شۋن مۇناي زاۋىتىنا 500 مىڭ دول­لارعا ساتىلدى. ولار رەسەي، اقش جانە قازاقستان كاتاليزاتورلارىن سالىستىرا وتىرىپ، تاڭداپ العانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك.

مۇرات جۇرىن ۇلىنىڭ عىلى­مي باسشىلىعىمەن وندىرىسكە ەن­گىزۋگە دايىندالعان «جەل ەنەر­گياسى مەن كۇن ساۋلەسىنەن الى­ناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرە­تىن كومپلەكستى اگرەگات» دايىن­دالىپ، وندىرىستىك سىناقتان ءوتتى. بۇل اگرەگاتتى جەل ەنەر­گياسى مەن كۇن ساۋلەسى ەنەرگياسى مول قى­تايمەن شەكارالاس «جوڭعار قاق­پاسىنا» جانە تۇركىستان وبلى­سىنىڭ سوزاق اۋدانىنا قاراس­تى قاراتاۋ تاۋىنداعى جوتاعا ور­نالاستىرىلعانى ءتيىم­دى. حا­لىق­ارالىق GEIDKO ۇيى­­مى­نىڭ قازاقستانداعى كو­ميتە­تىنىڭ تور­اعاسى رەتىندە مۇرات جۇ­رىن­ ۇلى وسى جوبالاردى ون­دىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن قىتايدىڭ جانە رەسەيدىڭ جەكەمەنشىك بيزنەس كومپانيالارىمەن GEIDKO باسقارماسىنىڭ تاپسىرماسىمەن كەلىس­سوزدەر جۇرگىزۋدە.

سونىمەن قاتار وسى جىلداردا ۇعا پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنى­سىمەن بەيجىڭدەگى حالىق­ارالىق ۇلتتىق اكادەميالار اليان­­سىنىڭ – ANSO پرەزيديۋم مۇشەلەرىنىڭ جانە كىندىك ازيا مەن كاۆكاز، رەسەي اكادەميا­لارى پرەزيدەنتتەرىنىڭ داۋىس بەرۋى ارقىلى وتكەن كونكۋرستا وز­­بەكستان ۇلتتىق اكادە­ميا­سى­نان باسىم ءتۇسىپ، قازاقستاننىڭ ۇعا ANSO-نىڭ كىندىك ازيا اي­ماقتىق ءبولىمى الماتى قالا­سىندا اشىلدى. بۇل ۇعا مەن ونىڭ پرەزيدەنتىنىڭ حا­لىق­ارالىق عىلىم ارەناسىندا جوعارى بەدەلى بار ەكەنىن انىق كورسەتەدى. ەندىگى كەزەكتە الماتى قالاسىنداعى وسى ايماقتىق ANSO ءبولىمى ارقى­لى كىندىك ازيا مەم­لەكەت­تە­رىنىڭ عالىمدارى ANSO قارجى­لان­دىراتىن ەكولوگيا، نانو­تەح­نولوگيا، ينجەنەرلىك گەنەتيكا، تاريح، ارحەولوگيا سالالا­رىنداعى ءىرى مەگا-جوبالارعا قا­تىسا الادى. بۇل قازاقستان عالىم­دارىنا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرە­تىنى ءسوزسىز. قازىرگى كەزدە وسى جا­ڭالىقپەن قىتايدىڭ شەنسي پروۆينتسياسىنداعى دۇ­نيە ­­جۇ­زىندەگى ەڭ ءىرى باوتسزي تيتان كور­­­پوراتسياسى 3 ميلليون دول­لار تۇراتىن شارۋاشىلىق كەلى­سىمشارت جاساۋعا ىنتالى بولىپ وتىر. پاندەميادان كەيىن شەكارا اشىلعان سوڭ كەلىس­سوزدەر جال­عاسۋعا ءتيىس.

2015 جىلى مۇرات جۇرىن ۇلى تۇركى الەمى عىلىم اكادەميالارى وداعىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى جانە يسلام ەلدەرىنىڭ عىلىمي اكادەميالارى اسسوتسياتسياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. ارينە، بىلىكتىلىگى مەن عى­لىمدا جەتكەن جەتىستىكتەرى ءوز ما­ڭىزدىلىعىن اتقارعاندىعىنان باسقا، بىرنەشە ءتىلدى، ونىڭ ىشىندە تۇرىك ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەندىگى دە ءوز ءرولىن ورىنداعانى ءشۇباسىز.

ۇعا پرەزيدەنتى 2019 جىلى كسرو عى­لىم اكا­دەمياسىنىڭ مۇراگەرى بولىپ ەسەپتەلەتىن عى­لىم اكادە­ميا­­لا­رىنىڭ حالىق­ارالىق اسسوتسيا­تسياسىنىڭ اكادە­ميگى بولىپ سايلاندى. سونى­مەن قاتار قىتاي، رەسەي، قىرعىز­ستان، تاجىكستان عىلىم اكادە­ميا­لارىنىڭ شەتەلدىك مۇشەسى، حالىقارالىق ينجەنەرلىك اكا­دەمياسىنىڭ اكادەميگى، حا­لىق­ارالىق جوعارى وقۋ ورىندارى عىلىمي اكادەمياسىنىڭ اكادە­ميگى اتاندى. 2017 جىلى بەيجىڭ قالاسىندا يۋنەسكو-نىڭ قا­تىسۋىمەن 54 مەملەكەتتىڭ ۇلت­تىق عىلىم اكادەميالارىنان تۇرا­تىن ەڭ ءىرى ANSO اليانسى قۇرىل­دى. ونىڭ 6 مۇشەدەن تۇ­راتىن پرەزي­ديۋمىنا كىندىك ازيا مەن كاۆكاز وڭىر­لەرىنەن ۇعا پرە­زيدەنتى اكا­دەميك م.جۇ­رىن­ ۇلى سايلاندى.

ماسكەۋ قالاسىنداعى د.ي.مەن­­­­دەلەەۆ اتىنداعى رەسەي حي­ميا-تەحنولوگيالىق ۋنيۆەر­­سي­تە­­­تىنىڭ قۇرمەتتى دوكتورى، بە­لا­رۋس رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ «جاڭا ماتەريالدار حيمياسى» ينستيتۋ­تىنىڭ قۇرمەتتى دوكتورى، ۆا­شين­گتونداعى دجوردجتاۋن ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى، توكيو ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ قۇر­مەتتى پروفەسسورى، سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ بىرقاتار ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى.

جوعارىدا كورسەتكەن وردەن­دەرىنەن باسقا مەدالداردىڭ مول سانى ماراپات يەسىنىڭ ەڭبە­گىنىڭ زور ەكەندىگىن كورسە­تەدى. اكا­دەميك اعامىز وڭتۇس­تىك قا­زاقستان وبلىسى جانە ارىس، تۇر­كىستان، كەن­تاۋ قالالارى­نىڭ، سوزاق پەن تۇل­كىباس اۋدان­دارىنىڭ، سونداي-اق كەن­تۋككي شتاتىنداعى لۋيسۆيلل قالا­سى­نىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.

باق-بەرەكەلى وتباسىنىڭ وتا­­عاسى بولىپ وتىرعان مۇرات جۇ­رىن­­ ۇلىنىڭ تاعى ءبىر قىرى – سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحات­تايتىن سەرگەك سپورتشى ەكەندىگى. جاس كەزىندە بوكس شارشى الاڭىندا ۇزدىك جەتىستىكتەرگە جەتسە، دانا­لىققا بەت العان شاعىندا شاحمات تاقتا­سىن مەيلىنشە مەڭ­گەرگەندىگى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. «شاحمات ويناۋ قيسىندى ويلاۋ قابىلەتىڭدى جەتىل­دىرىپ قانا قويماي، ادامنىڭ بويىندا شىدامدىلىق پەن سابىر­لىققا ءتان قاسيەتتەردى ارتتىرادى»، دەيدى ول.

 

التىنبەك نۋح ۇلى،

حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ۇعا پاۆلودار

ايماقتىق بولىمشەسىنىڭ توراعاسى، سەنات دەپۋتاتى

سوڭعى جاڭالىقتار

دوللار ارزاندادى

ەكونوميكا • بۇگىن، 16:42

ۇقساس جاڭالىقتار