ادەبيەت • 24 قاراشا، 2021

«جۋسان ءيىسى»، «ءجاميلا» جانە «شينەل» نەمەسە اششى ءشوپتىڭ ءتاتتى ءدامى

130 رەت كورسەتىلدى

اۋەلگى ءسوزدى «جۋسان يىسىنەن» باستايىق. حح عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ بەلورتاسىندا جازىلعان شىعارما سايىن مۇراتبەكوۆ ەسىمىن اسپانعا شىعاردى. بەيىمبەت مايليننەن كەيىن قاراقوڭىر تىرشىلىكتى جان تەبىرەنتەرلىك قاراپايىم ماقاممەن جازعان حيكاياتتى ۇلكەن-كىشى ىزدەپ ءجۇرىپ وقىدى، «جۋسان ءيىسى» كىتاپحانادا تۇرمادى، قولدان-قولعا وتكەن كىتاپتىڭ مۇقاباسىندا الاقان­نىڭ تابى قالىپ، ج ۇلىم-ج ۇلىم بولىپ كونەرىپ كەتتى. كوزى­قاراقتىلار باس قوسقان جەردە «جۋسان ءيىسى» ءسوز بولىپ، رەاليستىك قازاق پروزاسىنىڭ ۇلگىلى تۋىندىسى اركىمنىڭ جانىن تەربەپ، كىتاپقۇمارلار قىزۋ اڭگىمەنىڭ كورىگىن قىزدىردى.

كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي، «EQ»

بۇل شىعارمانىڭ قۇدىرەتى نەدە دەپ ويلايسىز؟ بۇل – بالالىق شاقتىڭ ءمولدىر بايانى، تۋعان جەرگە دەگەن تاعزىم، سوعىسقا ايتقان لاعنەت، جەتىم كوڭىلدىڭ جانايقايى، جەر بەتىندە اۋىل جۇرتىنا جات جەتىمحانا دەگەن ءۇيدىڭ بارلىعى، كىرشىكسىز بالا كوڭىلدەردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن ەتجاقىندىعى. باس كەيىپكەر ءوسپىرىم ايان وسىنىڭ ءبارىن باسىنان كەشەدى. قيانداعى ەشكىولمەس شوقىسى وسىلاي اركىمنىڭ ەسىندە قالدى.

ال شەبەرلىك شە، شەبەرلىك؟ شىعارمانىڭ ورىندالۋى دەگەن مىندەت بار ەمەس پە؟ قالامگەر كوزىمەن كورگەن بالالىق شاق ەلەستەرىن پروزانىڭ قاراپايىم ءتاسىلى – ءبىرىنشى جاقتان بايانداپ، بىردە جانىڭدى اۋىرتىپ، بىردە كىپ-كىشكەنتاي قۋانىشقا بولەي وتىرىپ، جۇرەگىڭدى ءلۇپىل قاقتىرىپ، العا جەتەلەيدى، كىتاپتان باس الماي شۇقشيعاندا ءومىر سۇرسەم دەگەن ءبىر سارىن ءونبويىڭدى قۋالاپ كەتەدى. بىزدە بۇرىننان بار بۇل تاقىرىپ («سىر بالالارىنان» «دەتي ارباتاعا» دەيىن) شەبەر پروزاشىنىڭ قالامى ارقىلى كوركەمدىك شەشىمىن تاپتى. ايان قازاقى اۋىلدان جەتىمحاناعا اتتاندى. شىعارىپ سالعان دوستارى جەتىمحانا دەگەندى «اكەسىنىڭ ءۇيى» دەپ ويلاپ تۇر. جوق، ولاي ەمەس، ول – سوعىس سالعان جارانىڭ سىزداعان ورنى، مۇڭلىقتار مەكەنى. اتا-اناسى بولسا، ايان دا جۋسانتوبەنى تاستاپ كەتپەس ەدى. «جۋسان ءيىسى» ءالى كۇنگە مۇرنىمىزعا كەلەدى، سول جىلدار پروزاسى ءسوز بولا قالسا، قىزىل ءتىلىمىزدىڭ ۇشىندا وسى حيكايات كىلت-كىلت ەتىپ تۇرادى.

ال ەندى سايىننىڭ شىعارمالارى (كوكەيىمىزدە «جابايى الما»، «كو­ك­وراي»، «وتاۋ ءۇي» دە تۇر) الەمنىڭ التى تىلىنە اۋدارىلعان قازاق پرو­زا­سىنىڭ انتولوگياسىنا ەنبەي قالىپتى، سودان كولدەنەڭ كوك اتتى­نىڭ كۇشتەۋىمەن عانا قوسىلىپتى دەگەندى ەستىگەندە جاعامىزدى ۇستا­دىق. قازاق پروزاسىنىڭ تابالدى­رى­عىن 70-جىلداردىڭ اياعى، 80-جىل­داردىڭ باسىندا اتتاپ، بە­ردى­بەك سوقپاقباەۆتىڭ باتاسىمەن «ارمان قاناتىندانىڭ» تۇڭعىش كىتابىنا ەنگەن ت.مامەسەيىت، ت.ساۋكەتاي، س.اسىل­بەك، ن.اقىش، ق.جيەنباي، د.ءاشىم­حان، س.بايحونوۆ، ج.ءالماش جانە ءوزىم «انتولوگيا اۋىلىنان شەتقاقپاي قالدىق» دەپ بۇرتيىپ جۇرگەندە، پروزا كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە سۇراۋ سالعان الگىلەرگە باسۋ ايتتىم. «سايىن ەنسە، شەتەلدىكتەر «جۋسان يىسىمەن» دەمالسا، سول بىزگە جەتپەي مە؟ سايىن ەنبەي قالسا قايتەر ەدىڭدەر؟» دەپ كوڭىلدەرىن كوتەرىپ قويدىم.

ء«جاميلا» – «جۋسان يىسىنەن» بۇرىن جازىلدى. ماسكەۋ ادەبيەت ينستيتۋتىنا وقۋعا كەلگەن شىڭعىس ايتماتوۆ حريستيان اتاۋلى ولەردەي قورقاتىن 13-بولمەگە تۇراقتاپ، وسى ء«جاميلانى» ومىرگە اكەلدى. وعان ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ وڭ باتاسىن بەرىپ، ادەبيەت الەمىنە جول اشتى، فرانتسۋز لۋي اراگون تاڭعالىپ، «ماحاببات تۋرالى كەرەمەت شىعارماعا» ەۋروپا وقىرمانى باس قويدى. ء«جاميلا» ءبى­رىنشى جاقتان باياندالعان ماحاببات حيكاياتى. وسى حيكايات جارىققا شىققاننان كەيىن قازاق پەن قىرعىز ء«جاميلا» دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن بولدى، ءجاميلا ەسىمىن العان بۇراڭبەل قىزدار كوبەيدى، دانيار ەسىم­دەس العان بەتىنەن قايتپاي­تىن قايسار جىگىتتەر ساپ تۇزەدى. مۇسىل­مان­­شىلىقتىڭ جىڭىشكە جولىن قيىپ ءوتتى دەپ كىنا ارتسا-داعى ءجاميلا ماحاببات سيمۆولىنا اينالدى، ماحاببات دەگەننىڭ دىنگە دە، دىلگە دە مويىن بۇرماس، ەشقانداي توسقاۋىلعا شىداس بەرمەس قۇدىرەتتى كۇش ەكەنىن مويىنداتتى. بۇل – تولستوي سومداعان اننا كارەنينا دا ەمەس، نابوكوۆ سومداعان لوليتا دا ەمەس، مۇسىلمانعا ءتان يبالى ماحاببات، ارناسىنا جەتكەندە پارەنجەنى سىپىرىپ تاستاعان شىن سەزىم بولىپ ادەبيەتكە ەندى. بۇل، ءبىر جاعىنان، ادامزاتتى سىڭارىنان ايىرعان سوعىسقا ايتىلعان لاعنەت، ەكىنشى جاقتان، سۇيگەن جۇرەك شىدامسىز، باقىتتى بولۋ ءۇشىن بارىنە ءتوزۋ كەرەك دەگەن لەيتموتيۆ. ءجاميلا مالعا ساتىلعان مۇسىلمان قىزى ەمەس، ول – ءوز سەزىمى مەن سەنىمى جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن تومەن ەتەك.

ال وسى قىرعىز اعايىندار ء«جا­ميلا» دەسە، ايتماتوۆ دەسە، ىشكەن اسىن جەرگە قويادى، ايتماتوۆ ەسىمى اتالا قالسا، جايباراقات «ىرلاپ» وتىرىپ-اق ورىندارىنان ۇشىپ تۇرادى. ەكى جىل بۇرىن قازاق پەنكلۋبى وتكىزگەن ازيا جازۋشىلارى فورۋمىندا مىنبەگە شىققان قول باسىنداي قىرعىز قىز ء«بىز ايتماتوۆسىز جەتىمسىرەپ ءجۇرمىز، ارۋاقتى ءبىر ءسات ورنىمىزدان تۇرىپ ەسكە الايىق» دەپ، تاپال جاپون، قىسىق كوز قىتاي مەن ك ۇلىمسىرەگەن كارىستى ورىندارىنان ج ۇلىپ الدى. قازاق پەن قىرعىز ونسىز دا اتقان وقتاي بولىپ اياقتارىنان تىك تۇر.

قازىر قىرعىزداردا ء«جاميلا» اتاۋىن العان ەستەتيكالىق كلۋبتاردان كوز تۇنادى، «دانياردىڭ ءانى» اتتى فەستيۆال كۇنتىزبەگە ەنگەلى قاشان. «جۋسان ءيىسى» دە ء«جاميلادان» كەيىن كوپ ۇزاماي-اق ومىرگە كەلدى، ول دا ۇلتىنىڭ جوعىن جوقتاعان، سوعىس پەن جەتىمدىككە لاعنەت ايتقان كوركەم تۋىن­دى بولىپ ەستە قالدى. ءبىز نەگە كەيىپكەر اياندى الاقانعا سالىپ الديلەمەيمىز، سايىن سالعان «ارلى-بەرلى جولمەن» (شىعارما اتاۋى) نەگە ويقاستاپ جۇرمەيمىز، نەگە «جۋسان ءيىسى» دەپ اتاۋلى ادەبي مەرەكەلەر وتكىزبەيمىز؟

بيىل ماسكەۋدىڭ «ليتگازەتاسى» «گوگولدىڭ شينەلىنەن شىققاندار» («يز گوگولەۆسكوي شينەلي») دەگەن ماقا­لا جاريالادى. تاعى دا گوگول اتىن­داعى ادەبي سىيلىقتىڭ جەڭىم­پازدا­رى ء«بىزدى كوردىڭدەر مە؟» دەپ جايراڭداپ، جارقىراپ تۇر. ولار جىل سايىن «شينەل» اتاۋىن العان ءداستۇرلى پروزا كونكۋرسىن وتكىزەدى. ءبىز دە «جۋسان ءيىسى» دەپ پروزاشىلاردى سايىسقا تۇسىرسەك قايتەر ەدى؟ جۋسان جارىقتىق اششى بولعانمەن، قولدا بار قارا قويدىڭ ءسۇيسىنىپ جەيتىن ءشوبى، «جۋسان ءيىسى» – ماڭگىلىك شىعارما ەمەس پە؟

«شينەلدىڭ» قۇدىرەتى نەدە؟ «شينەلدىڭ قۇدىرەتى» – گوگولدىڭ قۇدىرەتى. ءحىح عاسىردا جازىلعان «شينەلدىڭ» «مەملەكەتتىك قاۋلى-قارارلار ءولى كۇيدە جاتىر» دەگەن ءبىر سويلەمى بۇكىل ورىس جۇرتىن شوشىتپاپ پا ەدى. «قاراعاي تابىتقا تاپسىرىس بەر، ەمەن تابىت وعان قىمباتقا تۇسەدى» دەپ ولىگە دە قادىر-قۇرمەتتى قيماعان، ومىرىندە ءبىر عانا لاۋازىم – «ستاتسكي سوۆەتنيكتىڭ» شينەلىن كيگەن اكاكي اكاكەۆيچتى قالاي ۇمىتارسىڭ. بۇل – شينەل كيگەنىنە ءماز بولعان «كىشكەنتاي ادامنىڭ» ولمەس بەينەسى. ول دا ءبىر كۇنى و دۇنيەلىك بولىپ، پەتەربۋرگ باشماكينسىز قالدى، ءولىمىن دە ەل-جۇرتى كەش ەستىدى. ولىمنەن ەشكىم دە قاشىپ قۇتىلا المايدى، تىرشىلىكتەگى پەندەلىكتى جۇرت ءولىم ۇستىندە بەتكە باسادى، «ولىگە جامان ءسوز جۇرمەيدى» بىزدە عانا بار جورالعى، كاپىرلەر كەسىپ ايتادى. «شينەل» – ورىس رەاليستىك پروزاسىنىڭ ۇلى ۇلگىسى، گوگول بولسا، لاۋرەات ەمەس، ول – «شينەل»-ءدىڭ اۆتورى.

سوڭعى كەزدەرى ورىس قاۋىمى نو­بەل سىيلىعىن بەرۋدە شۆەد اكا­دەمياسى ءداستۇردى بۇزدى دەپ شۋلاپ ءجۇر. بۋنين، شولوحوۆ، پاستەرناك، سولجەنيتسىن، برودسكي العان سىي­لىقتى ميلان تەاترىنىڭ مايرامپازى داريو فو دا الدى دەپ نامىستان جارىلارداي بولىپ، بوستەكى ءسوزدىڭ اۋزىن بۋعان قاناردىڭ كەندىر ءجىبى شورت ءۇزىلىپ، ءسوز دەگەنىڭ اقتارىلىپ قالدى. «بۇل شۆەد اكادەمياسىنىڭ ءوز ىسىنە دەگەن مادەني-تۇرمىستىق سەنىمسىز كوزقاراسى» دەپ ايقاي سالعاندا، تاۋ جاڭعىرىقتى. داريو فونى لاۋرەات قىلعان الەۋمەتتىك دراما جانرىنداعى ء«انارحيستىڭ ءولىمى» دەگەن كىتابى. مۇندا يتالياداعى كوررۋپتسيا جەرى­نە جەتكىزە اشكەرلەنەدى، يتاليا جۇر­تى بۇعان ءدان ريزا. دەگەنمەن، ونىڭ قالامگەرلىگىنەن گورى اتەش بولىپ شاقىرعان مايرامپازدىعى ەلگە ءمالىم. ۇزىن بويلى، قوڭقاق مۇرىن، قىزىل بەت، شالت قيمىلدى ادامنىڭ سۋرەتىن كورسە، جۇرتتىڭ ەزۋى ىرجيادى، اكتەر-قالامگەردىڭ ادەبي تۋىندىسىنان گورى مايرامپازدىعىن مويىندايتىن ورىس جۇرتى نوبەل سىيلىعى سونىڭ قورجىنىنا اۋىرلىق ەتپەي مە دەپ كوڭىل نازىن ايتادى.

ءيا، ايتماتوۆ 35 جاسىندا لەنين­دىك سىيلىقتى الدى، ال سايىن شاۋ تارتىپ، اۋزىنا سۋ تامىزىپ، بارىپ-كەلىپ جاتقاندا ءوز ەلىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن يەمدەنگەنىن ەستىگەندە دىرىل­دەگەن قولىن باياۋ عانا ءبىر سەر­مەپ­تى دەيدى. قالامگەر تاتىمدى شىعارما جازباسا سىيلىق دەگەنىڭ شاراداي باسقا باتپانداي باق بولىپ قونا ما؟ زامان وزگەرسە دە ءداستۇر وزگەرمەۋى كەرەك ەدى. «بۇعاناسى قاتپا­عان» ازياتقا ء«جاميلا» جازىلماسا لەنيندىك سىيلىقتى كىم اكەپ بەرەر ەدى، «شينەل» دەسە، شاشىن وڭعا قاراي سىپىرا قايىرىپ، ك ۇلىمسىرەپ تۇرعان گوگول كەسكىنى كوز الدىمىزعا كەلەدى. يتاليالىقتار قىزىل بەت مايرامپاز داريونى دارىپتەۋدەن جالىقپاسا، «جۋسان ءيىسى» ءبىزدىڭ گۇرس-گۇرس سنارياد جارىلعان جەرىمىزدە ءالى بۇرقىراپ تۇرعان جوق پا؟ ايتپاقشى، رەاليزمگە قول سەرمەپ كەتىپ، مودەرن مەن پوستمودەرننىڭ جاعاسىن جىرتىپ جۇرگەن شاباندوزداردى ءبىز نەگە كونكۋرس وتكىزىپ، «جۋسان ءيىسى» جارىسىنا شاقىرمايمىز؟ اششى ءشوپتىڭ ءتاتتى دامىنە قولدا قالعان قارا قوي سۇيسىنە باس قويسا، سول سايىن جازعان جۋساننان كەيىنگىلەر نەگە ءدام تاتپاسقا؟

«قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىگى» ءبۇي دەيدى: «جۋسان. اششى ءدامدى كوكشىل بوزعىلت ءتۇستى الاسا ءشوپ». س.مۇراتبەكوۆ شىعار­ماسىنىڭ اقىرى: «جازعا سالىم جۋسانتوبە جاقتان قوڭىر سالقىن سامال ەسەدى. اشقىلتىم ءيىس اڭقيدى. جۋساننىڭ ءيىسى. سوندا ەسىمە ايان تۇسەدى. شىنىندا دا بۇل كۇندە ايان قايدا ەكەن؟ ءتىرى مە ەكەن؟ ونداي بالا ءتىرى بولۋى ءتيىس. ونداي بالا الدىنا نەندەي مۇرات قويسا دا جەتەدى. ال ءتىرى بولسا، جۋسانتوبەگە ءبىر ورالماۋى قالاي؟ جۋساننىڭ ءيىسىن ساعىنباۋى مۇمكىن ەمەس قوي».

ايان – وسىلاي سوعىس دەگەن زۇلماتقا لاعنەت ايتىپ، اۋىلدان جەتىمحاناعا جول تارتىپ كەتكەن ماڭگىلىك بالا بەينە.

جۋسان اششى دا بولسا تۇششى.

ومىردە اششى مەن تۇششى قاقتىعىسىپ، قاتار جۇرەتىن زاڭدىلىق بار ەمەس پە؟

 

قۋاندىق تۇمەنباي،

جازۋشى

سوڭعى جاڭالىقتار

ءمىنسىز – كىم؟

رۋحانيات • كەشە

سەمەيدەگى سەرپىلىس

ايماقتار • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار