وزدەرىڭىزگە ءمالىم, 2020 جىلى مەملەكەت باسشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ساياساتىنىڭ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن بەكىتكەن بولاتىن. سوعان سايكەس, حالىقارالىق ستراتەگيامىزدىڭ قاعيداتتارى جانە باعىت-باعدارى وزگەرمەيتىنى ناقتىلاندى.
ەلىمىز سىرتقى ساياساتتى سىندارلى ءارى بەلسەندى جۇزەگە اسىرىپ, قاۋىپسىزدىك, ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ سالالارىندا جاھاندىق جانە وڭىرلىك كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋ مەن ىسكە اسىرۋعا ەرەكشە ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ۇلتتىق مۇددەنى قورعاي وتىرىپ, سىرتقى ساياسي جانە ەكونوميكالىق باسىمدىقتاردى ىلگەرىلەتۋگە باستى نازار اۋدارىلاتىنى بەلگىلى.
ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق ساياسي ماقساتى رەتىندە تاۋەلسىزدىكتى, مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگىن جانە اۋماقتىق تۇتاستىعىن نىعايتۋ, سىرتقى ساياسي باعىتتىڭ دەربەستىگىن ساقتاۋ كوزدەلمەك. سونداي-اق ورتالىق ازيادا قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىق ورنىن نىعايتۋعا جانە ۇزاق مەرزىمدى مۇددەلەرىنە ەرەكشە ەكپىن بەرىلەدى. سىرتقى ساياسات ماسەلەسىندە قازاقستان كوپۆەكتورلى باعىت ۇستاناتىنى جەر-جاھانعا ءمالىم. وسى تۇرعىدان العاندا «توعىزىنشى تەرريتوريا» ايماقتىق جانە جاھاندىق ۇدەرىستەرگە بەلسەنە قاتىساتىن بەدەلدى مەملەكەتكە اينالدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا كاسىبي ديپلوماتيالىق قىزمەت قۇرىلىپ, اۋقىمدى سىرتقى ساياسي مىندەتتەر شەشىمىن تاپتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قول جەتكىزگەن تابىستارىمىز ۇشان-تەڭىز.
ەگەمەندىك العان ساتتە ەلىمىزدە تاجىريبەلى, كاسىبي ديپلوماتتار ساناۋلى بولاتىن. بۇل كۇردەلى سىرتقى ساياسي مىندەتتەردى شەشۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى ورايدا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىق ەتۋىمەن ەلىمىزدە ديپلوماتيا مەكتەبى قالىپتاستى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ سول كەزدەرى ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىگى رەتىندە بۇل جۇمىسقا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ماسەلەن, 1992 جىلى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىن تولىققاندى ينستيتۋت ەسەبىندە قۇرۋ جۇمىستارى اياقتالدى. ءسويتىپ, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, ديپلوماتيالىق قۇرىلىمدار مارتەبەسى مەن وكىلەتتىلىگىن رەسمي تۇردە ورناتقان ەلدەردىڭ ەلشىلىكتەرى تۋرالى ەرەجە بەكىتىلدى. سونداي-اق ولاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە كادرلىق ماسەلەلەرى شەشىلدى. وسىلايشا, قازاقستاندى بەيبىتسۇيگىش ەل رەتىندە الەمگە تانىتقان جۇمىستىڭ ىرگەتاسى قالاندى.
سول كەزەڭنەن باستالعان شارۋا بۇگىندە جالعاسىن تاۋىپ وتىر. مۇنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىنەن انىق بايقادىق. پرەزيدەنت الەمدەگى الپاۋىت ەلدەرمەن جانە وڭىردەگى ىقپالدى مەملەكەتتەرمەن تەڭ دارەجەلى ءارى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالدى. بۇل تۇسىنىكتى دە. قازىرگى تاڭدا شارتاراپتاعى گەوساياسي احۋال وزگەرىپ, ساياسي تەكەتىرەستەر كۇشەيە ءتۇستى. بۇرىن الەم ءبىرپوليارلى سانالىپ كەلسە, بۇگىندە وڭىرلىك جانە جاھاندىق وكتەمدىككە ۇمتىلاتىندار جەتەرلىك. مۇنىڭ ءبارى الەمدىك ساياسات تاقتاسىنداعى احۋالدى كۇردەلەندىرە تۇسەتىنى باسى اشىق ماسەلە. وسىندايدا قازاقستان ءۇشىن پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن كوپجاقتى ساياسات اۋاداي قاجەت. «قازاقستان ەشكىممەن جاۋلاسپايدى, حالىقارالىق داۋلارعا كيلىكپەيدى. ءبىزدىڭ تاڭداعان جولىمىز – ايقىن. پراگماتيزمگە نەگىزدەلگەن سالماقتى ءارى ساليقالى ساياساتتان ەش اينىمايمىز. ءبىز ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى مىندەتتەمەلەردەن باس تارتپايمىز. داۋلى ماسەلەلەر تۋىنداسا, ۇلتتىق مۇددەمىزگە ساي ۇتىمدى شەشىم تابۋعا ۇمتىلامىز. ءبىز تاۋەلسىزدىك پەن ەگەمەندىككە, ەلىمىزدىڭ شەكاراسى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلتىرەتىن ءبىر دە ءبىر كەلىسىمگە جول بەرمەۋىمىز كەرەك. ويتكەنى وسى قاسيەتتى قۇندىلىقتار ءبىز ءۇشىن بارىنەن قىمبات. ءبىز, ەڭ الدىمەن, قازاقستاننىڭ مۇددەلەرىن تاباندىلىقپەن قورعاۋىمىز قاجەت», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە الاڭدايتىنىن ازاتتىق العان كەزدەن-اق بايقاتقان. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعاننان كەيىن ەلىمىز ەنشىسىنە قۋاتتى يادرولىق ارسەنال مۇراعا قالدى. بۇل ماسەلە حالىقارالىق قوعامداستىقتى بەيجاي قالدىرعان جوق. ەكىجاقتى كەلىسىمدى سىلتاۋراتىپ شەتەلدىك شەنەۋنىكتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى ەلىمىزگە ءجيى ات باسىن بۇردى. ايتسە دە, ءبارىن مازالاعان ءبىر عانا ماسەلە: قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋى. قازاقستاننىڭ يادرولىق ارسەنالى باتىس ەلدەرىن عانا قىزىقتىرىپ قويعان جوق. اراب الەمى دە وقتۇمسىقتاردى ساتىپ الۋعا نيەتىن ءبىلدىردى. ماسەلەن, 1992 جىلى سول كەزدەگى ليۆيا باسشىسى مۋاممار كاددافي قازاقستاننىڭ اتوم بومباسىن ساقتاپ قالۋى ءۇشىن ميللياردتاعان دوللار قارجىلاي كومەك بەرۋگە ءازىر ەكەنىن جەتكىزگەن. تاۋەلسىزدىگىن ەندى العان مەملەكەت ءۇشىن بۇل اربايتىن ۇسىنىس. ويتكەنى كەڭەس وكىمەتى قۇلاعاننان كەيىن ەل ەكونوميكاسى تۇرالاپ قالعانى بەلگىلى. بىراق قازاقستان مۇنداي جومارت ۇسىنىستى قابىلداعان جوق. مىنە, وسىلايشا قازاقستان الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتتى. بۇل شەشىم جەر-جاھاندى جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىنان ازات ەتۋگە باعىتتالعان سونى قادام بولعانىن ۋاقىت كورسەتتى. بۇگىندە ەلىمىز يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ ىسىندە وزگەلەرگە ۇلگى. بيىل سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 30 جىل تولدى. بۇل شەشۋشى قادام قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتاعى بەدەلىنىڭ ارتۋىنا زور ۇلەس قوستى.
ايتپاقشى, ەلباسى تاياۋدا وتكەن «استانا كلۋبىنىڭ» وتىرىسىندا يادرولىق قارۋسىزدانۋعا ارنالعان الەمدىك فورۋم وتكىزۋدى ۇسىنعان ەدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وتىرىسىندا ىرگەلى ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋدى تاپسىردى. بۇعان دەيىن قازاقستان 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتتى. 2017-2018 جىلدارى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولدى. اتالعان كەزەڭدە ەلىمىز جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىققا تاباندى ۇلەس قوسقانىن حالىقارالىق قوعامداستىق مويىندادى.
قازاقستان – ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى كوپجاقتى قۇرىلىمداردىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەلدەردىڭ ءبىرى. تمد, ەۋرازيا ەكونوميكالىق وداعى, ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى جانە باسقا دا قۇرىلىمداردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ كەلەدى. تاياۋدا عانا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى قايتا قۇرىلىپ, تولىققاندى ۇيىمعا اينالدى. وسىلايشا, تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماعىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. مۇنىڭ ءبارى شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى الپاۋىت ەلدەرمەن جانە وڭىردەگى ىقپالدى مەملەكەتتەرمەن تەڭ دارەجەلى ءارى ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق ورناتۋ جولىندا جاسالعان جۇمىستاردىڭ ءبىر پاراسى عانا.
مەملەكەت باسشىسى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قازاقستاننىڭ ورتالىق ازياداعى كوشباسشىلىق ورنىن نىعايتىپ, ەكونوميكالىق ديپلوماتيانى قايتا جانداندىرۋدى تاپسىردى. بۇل باعىتتاعى جۇمىستىڭ ءتيىمدى جۇرگىزىلەتىنىنە سەنىم مول. بۇعان سەبەپ جەتەرلىك. بىرىنشىدەن, قازاقستان ەكونوميكاسى ورتالىق ازياداعى باسقا ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا قاراعاندا قۋاتتى. ماسەلەن, نومينالدى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى بويىنشا وڭىردەگى باسقا مەملەكەتتەردەن الدەقايدا الدا تۇر.
ەل ىشىندەگى احۋال تۇراقتى. ەلىمىزدە ينۆەستورلارعا وتە قولايلى جاعداي جاسالعان. قازىرگى تاڭدا ورتالىق ازياداعى شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ 75 پايىزى قازاقستانعا تيەسىلى. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىز وڭىردەگى ەكونوميكالىق كوشباسشىعا اينالدى. راس, پاندەميا كەزىندە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى باسەڭدەدى. بىراق بۇل بۇكىل الەم ەلدەرىنە ءتان قۇبىلىس. وسى ورايدا, مۇناي باعاسىنىڭ قايتا ءوسۋى جاھاندىق ىندەت كەزىندە ەتەك-جەڭىمىزدى جيناپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەكىنشىدەن, ەلىمىز ەۋرازيانىڭ قاق تورىندە, باستى كولىك دالىزدەرى توعىسقان گەوستراتەگيالىق ورتالىقتا تۇر. شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىراتىن «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» باعىتى ۇلى دالانىڭ ۇستىنەن وتەدى. قازاقستان ارقىلى قىتاي جانە ازيانىڭ باسقا دا ەلدەرىن ەۋروپامەن, سونداي-اق تاياۋ شىعىسپەن بايلانىستىراتىن 5 تەمىر جول جانە 6 حالىقارالىق اۆتوكولىك جولى وتەدى. بۇل قازاقستان ارقىلى قىتايدان ەۋروپاعا جانە كەرى قاراي جۇكتەردى 15 كۇندە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وسىنشالىقتى الەۋەتتىڭ تيىمدىلىگىن ۋاقىت كورسەتىپ وتىر. بيىل كولىكتىڭ بارلىق تۇرىمەن جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 1,07 ملرد تونناعا جەتكەن. 2021 جىلدىڭ العاشقى 4 ايىندا ءترانزيتتىڭ جالپى كولەمى 7,3 ملن توننانى قۇرادى. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 4,1 پايىزعا ارتىق. وسىلايشا, قازاقستان ترانزيتتىك ءدالىز ارقىلى ميلليونداعان دوللار پايدا تابادى.
ۇشىنشىدەن, قازاقستاندا شەتەلدىك ينۆەستورلارعا قولايلى جاعداي جاسالعان. وسى ورايدا, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ مىندەتى جۇكتەلگەنىن ەسكە سالا كەتكەن ءجون. پرەزيدەنت قازاقستاندى شىعىس پەن باتىستى, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى جالعايتىن كۇرە جولداردىڭ بويىنداعى ترانزيتتىك-لوگيستيكالىق حابقا اينالدىرۋدى تاپسىردى.
قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرى وقشاۋ, ەشكىممەن ارالاسپاي ءومىر سۇرە المايتىنى بەلگىلى. حالىقارالىق ارەنادا ۇلتتىق مۇددەمىزدى قاتاڭ ساقتاپ ءارى قورعاي وتىرىپ, ينۆەستيتسيالىق ساياسات جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى زور. قازاقستان الەمدە ءوزىن بەيبىتسۇيگىش, اشىق, سەنىمدى مەملەكەت رەتىندە ۇلكەن بەدەلگە يە جانە حالىقارالىق ىستەردە جاۋاپتى سەرىكتەس رەتىندە تانىلدى. ق.توقاەۆ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ەلىمىزگە ينۆەستيتسيالار تارتۋدا قازاقستاننىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىنگى حالىقارالىق سەنىمىن ءتيىمدى پايدالاناتىنىن جەتكىزگەن-تۇعىن.
مەملەكەت باسشىسى شەتەلدەرگە ساپارى بارىسىندا ەلىمىزگە ينۆەستيتسيا تارتۋدى باستى نازاردا ۇستادى. ونى مىنادان-اق بايقاۋعا بولادى. ق.توقاەۆتىڭ بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە ساپارى بارىسىندا كوپتەگەن اۋقىمدى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. اتاپ ايتقاندا, مۇناي-حيميا, اۋىل شارۋاشىلىعى, كولىك-لوگيستيكا, قارجى جانە ينۆەستيتسيا سالالارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدار مەن ىنتىماقتاستىققا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. بۇدان بولەك, باسقا دا ەلدەرگە جاسالعان ساپارلار كەزىندە ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سىرتقى ساياساتتى «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنا ساي جۇرگىزىپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن بارىنشا ارتتىرۋدى تاپسىردى. مۇنى ورىنداۋدىڭ العىشارتتارى قالىپتاستى. ماسەلەن, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۇكىمەتتە ەرەكشە مارتەبەگە يە بولىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. ايتسە دە, ۆەدومستۆو جۇمىسىندا كەيبىر كەمشىلىكتەر بار. پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ سىرتقا باعىتتالعان جۇمىسىندا ءبىرتۇتاس, جالپى مەملەكەتتىك ستراتەگيا جوق ەكەنىن ەسكە سالدى. مەملەكەتتىك اپپارات ىشىندەگى بايلانىس, ءوزارا ىقپالداستىق السىزدىگىنە, كادر ساياساتىنداعى كەمشىلىكتەرگە توقتالدى. «مىسالى, قازىر جايىق وزەنى تارتىلىپ بارادى. قازاقستانعا جولدانعان جۇك قىتاي شەكاراسىندا تۇرىپ قالدى. ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ كورشى ەلدەر نارىعىنداعى مۇددەسى ويداعىداي قورعالماي وتىر. وسىنداي كەلەڭسىزدىكتەر حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىنا جانە كوڭىل كۇيىنە كەرى اسەر ەتەدى», دەگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى نەگىزگى باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستى تىڭ قارقىنمەن جالعاستىرۋدى تاپسىردى.
قۇدايعا شۇكىر, سىندارلى ساياساتتىڭ ارقاسىندا ازاتتىق العاننان سوڭ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مەملەكەتتىك شەكارامىزدى شەگەندەدىك. «كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ» قابىلدانۋى – ايتۋلى جەتىستىك. سونداي-اق ستراتەگيالىق سەرىكتەستەرىمىز – رەسەي, قىتاي جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن دوستىق قاتىناسىمىز قالىپتاستى. قازاقستان اقش-پەن جانە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىمەن ستراتەگيالىق بايلانىس ورناتتى.
قورىتا ايتقاندا, قازاقستان ديپلوماتياسى كوپتەگەن ماسەلەنى, ءتىپتى, اسا كۇردەلى حالىقارالىق تۇيتكىلدەردىڭ ءوزىن مامىلە ارقىلى شەشۋگە مۇددەلى ەكەنىن الەمگە كورسەتىپ كەلەدى. مۇنداي تاجىريبەنىڭ تيىمدىلىگىنە شارتاراپ بۇگىندە كۋا. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باعىتتار قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ساقتاپ, الەمدىك ارەناداعى ءرولىن كۇشەيتەتىنى ءسوزسىز.
