بانك سەكتورى باسەكەگە تۇسكەن ءۇش ونجىلدىق

بانكتەر قالاي ازايدى؟

1988 جىلعى «كووپەراتسيالار تۋرالى» زاڭنان كەيىن العاشقى كووپەراتيۆتىك بانكتەر پايدا بولا باستادى. سونداي بانكتەردىڭ ءبىرى «سويۋزبانك» تۇڭعىش رەت شىمكەنتتە قۇرىلعان ەدى. 1990 جى­لى جوعارعى كەڭەستىڭ «قازاق كسر-ىندە بانك جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭ قابىلداۋى بانك جۇيەسىنىڭ جاڭا كەزەڭىن اشتى. ساراپشىلار 1993 جى­لى ساۋىردە قابىلدانعان «قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى تۋرالى» جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى بانك جانە بانك قىزمەتى تۋرالى» زاڭى قازاق­ستاننىڭ ءارى قارايعى نەسيە-بانك جۇيەسىن ايقىنداپ بەردى دەپ ەسەپتەيدى. جاڭا زاڭ ەلدەگى بانك سانىن دا كوبەيتۋگە ىقپال ەتتى. ونىڭ سانى 1993 جىلدىڭ سوڭىندا 204-كە جەتكەن. بىراق وسىدان كەيىن-اق قاتاڭ سەلەكتسيا باستالىپ جۇرە بەردى.

كوپشىلىك 1995-1996 جىلدارى داۋرەنى جۇرگەن «اگروپرومبانك», «تۋرانبانك», «كرەدسوتسبانك», «الەمبانك» دەگەندەردى جاقسى تانيدى. كەيىن مەملەكەتتىڭ «تۋرانبانكتى» 25 ملن دوللارعا ساتىپ الىپ, «تۇران-الەم بانك» ەتىپ قايتا قۇرعانىن دا بىلەمىز. بىراق مەملەكەت قاجەت كەزدە قولداپ, ال كەيدە بانكتەر سانىن اياماي قىسقارتىپ تا وتىردى. مىسالى, 1994 جىلى ۇلتتىق بانك ساياساتىن قاتايتىپ, 68 بانكتىڭ ليتسەنزياسىن قايتارىپ الدى.

ەلدە 1994 جىلى 184 بانك بولسا, 1999 جىلدىڭ اياعىندا 55-ءى عانا قالدى. 2000 جىلى – 48, 2011 جىلى – 44, 2002 جانە 2003 جىلى – 38, 2004 جانە 2005 جىلى – 35, 2006 جىلى – 34, 2007 جىلى 33 بانك جۇمىس ىستەدى. سوسىن دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق داعدارىس الدىندا بانك سانى قايتا كوبەيدى. 2008 جىلى – 35, 2009 جىلى – 37, 2011 جىلى 39 بانك تىركەلگەن. ولاردىڭ سانى 2015 جىلعا دەيىن ازايمادى. تەك 2016 جىلدان كەيىن عانا سەكتورداعى ويىنشىلار سانى كۇرت قىسقارا باستادى. 2017 جىلى – 33, 2018 جىلى 30 بانك قىزمەت كورسەتسە, قازىر نارىقتا 22 بانك عانا بار.

قازىر ەلدە ەكى دەڭگەيلى بانك جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. ۇلتتىق بانك ەلدىڭ ورتا­لىق بانكى جانە وتاندىق بانك جۇيەسى­نىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيى بولىپ سانالادى. ياعني وزگە ەلدەردىڭ بانكتەرى جانە ورتالىق بانكتەرىمەن قارىم-قاتىناس­تا قازاقستاننىڭ مۇددەسىن قورعاۋ قۇقى­عىنا يە. بانك رەتىندە زاڭدى تۇلعالار مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرگە نەسيە بەرەدى. ال ەلدەگى وزگە بانكتەردىڭ بار­لى­عى – ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر سانا­تى­نا جاتادى. سونداي-اق ەلىمىزدە قازاق­ستان دامۋ بانكى دە بار. بىراق ونىڭ ەرەكشە قۇقىقتىق مارتەبەسى بار – مەملە­كەت­تىك ينۆەستيتسيالىق قىزمەتتى جەتىلدىرۋ جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, وندىرىستىك ينفراقۇرىلىم مەن وڭدەۋشى ونەركاسىپتەردى دامىتۋ, ەل ەكونوميكاسىنا شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ.

مەملەكەتتىڭ كومەگى

1995 جىلدان باستاپ قازاقستان بانك­تەر ءوز-وزدەرىن قامتاماسىز ەتسىن دەگەن ساياسات ۇستاندى. ناتيجەسى دە جامان بول­عان جوق, قازاقستان دامۋ بانكى مەن مەم­لەكەت­ارالىق ەۋرازيا دامۋ بانكىنەن وزگە­لەرى جەكە كاپيتالدارى ەسەبىنەن كۇن كوردى. الايدا 2007 جىلى باستالعان ەكو­نو­ميكالىق داعدارىسقا بايلانىستى مەملەكەت نارىققا ارالاسۋعا ءماجبۇر بولدى.

بانك جۇيەسىنىڭ بانكروتتىق شەگىنە دەيىن جاقىنداۋىنا بايلانىستى 2009 جىلى 4 اقپاندا ۇلتتىق بانكتىڭ تەڭگەنى 25 پايىزعا قۇنسىزداندىرۋى, «سامۇرىق-قازىنانىڭ» Halyk Bank اكتسياسىنىڭ 21 پايىزىن ساتىپ الۋى, ۇلتتىق قور اكتيۆىنىڭ 20 پايىزعا دەيىن ازايىپ كەتۋى – بانك سەكتورىنىڭ ناعىز تار جول, تايعاق كەشۋگە تاپ بولعانىن اڭعارتادى. «اليانس بانك» قارىزداردى قايتا قۇرى­لىم­داي الماي, مامىردا Fitch Ratings بەن Standard & Poor’s ءۇش قازاق­ستاندىق بانك – Halyk Bank, «قازكوممەرتسبانك» جانە «بانكتسەنتركرەديتتىڭ» رەيتينگىن تومەندەتىپ تاستادى. قارا كۇزدە دۇنيە­جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى قازاقستانداعى بانك سەكتورىنا دەفولت قاۋپى ءتونىپ تۇر­عانىن مالىمدەدى. وسىنىڭ ءبارىن الدىن الا بايىپتاعان پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2009 جىلدىڭ قاڭتارىندا ەكونوميكانى جانە قارجى جۇيەسىن تۇ­راق­تاندىرۋ ماقساتىنداعى قاۋلىعا قول قويدى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا ۇلت­­تىق قوردان 10 ملرد دوللار ءبولىندى.

2017 جىلى دا پرەزيدەنت بانكتەردى تاعى دا قولداۋعا پارمەن بەردى. سول جىلى بانك سەكتورىنىڭ قارجىلىق ور­نىق­­تىلىعىن كوتەرۋ باعدارلاماسى جا­سا­­لىپ, ورنىقتىلىق قورى بانكتەردەن سۋب­ور­­ديناتسيالانعان قۇندى قاعازداردى 4 پا­يىزدىق ستاۆكامەن ساتىپ الىپ, قارىزدى 15 جىلعا ءبولىپ تاستادى. ناتيجەسىندە, بانكتەر 653,7 ملرد تەڭگە الدى. اتاپ ايتساق, «بانكتسەنتركرەديت» – 60 ملرد, اتفبانك – 100 ملرد, «ەۋرازيالىق بانك» – 150 ملرد, «تسەسنابانك» 100 ملرد تەڭگە كومەك الدى. بۇل رەتتە «تسەسنابانكتەن» باسقاسى جاعدايلارىن جاقسارتىپ, ناشار كرەديتتەر كولەمىن تومەندەتىپ الدى.

ء«ۇش ترلن تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىپ, مەملەكەت بانك جۇيەسىنە ۇلكەن كومەك جاسادى. سول ۋاقىتتا بانكتەر بەرگەن نەسيە كولەمى 12,7 ترلن تەڭگە بولدى. جۇمىس ىستەمەي تۇرعان نەسيە ۇلەسى 10 پايىزدى قۇرادى. بيىل بانكتەردى ساۋىقتىرۋ باعدارلاماسى اياقتالدى. ول بانكتەردىڭ اكتسيونەرلەرى ءتيىمسىز باسقارىپ, قارىزدى ءوسىرىپ العان, ناتيجەسىندە سالىمشى­لار الدىنداعى ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداي الماي قالدى» دەگەن ەدى ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ 2018 جىلى ۇلتتىق بانك توراعاسىمەن كەزدەسۋ ساتىندە.

2014-2015 جىلدارى تەمىربانك, ForteBank جانە «اليانس بانك» بىرىگىپ, ForteBank بولىپ قايتا قۇرىلدى. 2015 جىلى «قازكوم» مەن بتا بانك اكتيۆتەرىن الماستىردى. 2018 جىلى «قازكوم» مەن Halyk Bank بىرىكتى. 2021 جىلى ناۋ­رىز ايىندا اتفبانك پەن Jýsan Bank بىرىككەندەرىن جاريا ەتتى. ال سوڭعى بىرەر جىل كولەمىندە Capital Bank Kazakhstan, Delta Bank, Qazaq Bank, Tengri Bank (Punjab National Bank), «ازيا كرەديت بانك», «استانا بانك», «قازينۆەستبانك», «قازكوممەرتسبانك», پاكىستان ۇلتتىق بانكى جانە «ەكسيمبانك قازاقستان» بانكتەرى نارىقتان كەتتى.

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بانكتەردىڭ قوسىلۋىن قولداپ پىكىر بىلدىرگەن ەدى: «بانكتەر ءالسىز. سولاي ەمەس پە؟ الەمدە قاتتى داعدارىس بولعان كەزدە Exxon مەن Mobil, Shell مەن British gas بىرىكتى. اكتسيونەرلەر بانكتەرىن ساقتاپ قالعىسى كەلسە ءوز اقشاسىن تىكسىن. ساقتاپ قالۋدىڭ باسقاشا جولى جوق. ولار ەكونوميكاعا قاجەت بولماسا دەمەك ءومىر سۇرۋگە دە قۇقى جوق» دەگەن بولاتىن.

قۋانا ايتار جەتىستىك كوپ

بانكتەر ينتەرنەت-بانكينگ جۇيەسىن دە ءتيىمدى دامىتا باستادى. قىزمەتتەردى تسيفر­لاندىرۋ بويىنشا وزىق تۇرعان Kaspi Bank قىزمەتىن تۇتىنۋشىلار كوپ قازىر. سوڭعى ۋاقىتتا وزگە بانكتەر دە وسىناۋ دۇرمەككە ءساتتى ىلەستى. مۇنىڭ ءبارى بىرىگە كەلىپ, جالپىعا ورتاق وڭ ناتيجە تۋدىرادى دەگەن سەنىم بار.

Kaspi.kz نەگىزىن سالۋشى ميحايل لومتادزەنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان بانك يننوۆاتسياسى مەن قارجى تەحنيكالىق ءونىم بويىنشا تەڭدەسسىز جەتىستىككە قول جەتكىزۋدە. «قازىر قازاقستاندىقتار قاعاز قۇجات ۇستامايدى, تولەمدى كوميسسياسىز تولەيدى, اۆتوكولىكتى ونلاين تىركەيدى, تا­ۋاردى ۇيدە وتىرىپ-اق ساتىپ الادى. ءبىراز جىل بۇرىن وسىلاي بولادى دەسە ەشكىم سەنبەس ەدى. كەز كەلگەن قارجى ينستيتۋتى يننوۆاتسيا, ديدجيتاليزاتسياعا قاتتى ءمان بەرۋدە. تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالار قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جانە ەلدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىردى. قازىردىڭ وزىندە كوپ تابىسقا جەتتىك, تسيفرلى سەرۆيستەردى دامىتا ءتۇسۋ بويىنشا الەۋەتىمىز ءالى دە زور», دەيدى م.لومتادزە.

قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ءمادينا ابىلقاسىموۆا 2021 جىلدى قارجى سەكتورىن دامىتۋداعى بەتبۇرىس جىلى دەپ باعالايدى. «2021 جىلى بانك سەكتورىن تولەم جاساۋعا قابىلەتسىز بانك­تەردەن جانە پروبلەمالىق كرەديتتەردەن قالىپقا كەلتىرۋ اياقتالدى. سوڭعى ەكى جىلدا نارىقتان 5 بانك كەتتى. 2017 جىلدان باستاپ بارلىعى 8 بانكتىڭ ليتسەنزياسى قايتارىپ الىندى, 3 ءىرى بانك شوعىرلاندىرىلدى. جالپى العاندا, 2017 – 2021 جىلدار ارالىعىنداعى كەزەڭدە 6,6 ترلن تەڭگە سوماداعى كرەديتتەر ەسەپتەن شىعارىلدى. پروبلەمالىق جانە قايتا قۇرىلىمدالعان كرەديتتەر دەڭگەيى 2017 جىلعى 40 پايىزدان 2021 جىلى قازان ايىندا 10 پايىزعا دەيىن ازايدى. مەرزىمى 90 كۇننەن اسىپ تولەنبەگەن نەسيەلەر كولەمى (NPL) 4,3 پايىزدى قۇرادى. بانك جۇيەسىنىڭ اكتيۆتەرى سوڭعى ءۇش جىلدا 41 پايىزعا ۇلعايىپ, 35,6 ترلن تەڭگەنى قۇرادى» دەيدى اگەنتتىك باسشىسى. ونىڭ ايتۋىنشا, سترەستىك اكتيۆتەردى 2026 جىلعا قاراي 2,7 ترلن تەڭگەدەن 0,9 ترلن تەڭگەگە دەيىن تومەندەتۋ جونىندە 2020 جىلى جوسپار قۇرىلعان. قازىر بانكتەر سول جوسپاردىڭ 47 پايىزىن ورىنداپتى.

قارجىگەر اسقار ەلەمەسوۆ قازاقستان ءۇشىن 10 بانك جەتكىلىكتى دەگەن پىكىردە. «الەم­دىك ەكونوميكا مەن قارجى سالاسىن­داعى ۇردىستەر, تەحنولوگيالىق توڭكەرىس, تسيفرلاندىرۋ ءبىزدى دە اينالىپ ءوتىپ جاتقان جوق. تابىس بويىنشا قازاقستاندىق بانكتەر ءساتتى ناتيجەلەر كورسەتۋدە. اكتسيالار باعاسىنىڭ ديناميكاسىنا اسەر ەتەتىن ەكوجۇيەلەر تۋرالى دا جاعىمدى پىكىر ايتۋعا بولادى. بىراق قۇندى قاعازدار نارىعىنىڭ جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دامىماۋى قارجى سالاسىنىڭ پروبلەماسى بولىپ وتىر. بۇل ورايدا ەلدە جەكە رەيتينگتىك يندۋستريانىڭ بولماۋى دا ءرول وينايدى. بىزدە ەكونوميكادا قوسىلعان قۇن دەڭگەيى وتە تومەن, ويتكەنى نەگىزگى باعىتىمىز شيكىزات قانا. شيكىزات كومپانيالارىنا كوپ بانك كەرەك ەمەس. ءتىپتى ەكەۋ دە جەتەر ەدى, بىراق ەلىمىز گەوگرافيالىق تۇرعىدا اركەلكى بولعاندىقتان, 10 بانك جەتكىلىكتى سياقتى» دەيدى قارجىگەر.

قازىر ەلىمىزدە 22 بانك جۇمىس ىستەي­دى. ونىڭ 14-ءى – شەتەلدىك بانكتەردىڭ قاتىسۋى­مەن. بيىلعى 9 ايدىڭ قورىتىن­دىسىندا سەكتوردىڭ تازا تابىسى 924,9 ملرد تەڭگە بولدى. S&P Global Ratings جانە Fitch حالىقارالىق رەيتينگ اگەنتتىكتەرى وتان­دىق بانك سەكتورىن BBB−» جانە «BBB» دەڭگەيىمەن, «تۇراقتى» دەپ باعالا­عان. ءوز كەزەگىندە, Moody’s وتاندىق بانك سەك­تورىنىڭ قازىرگى كۇيىن ء«پوزيتيۆتى» («Bاا3») دەپ سانايدى.