ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن بريفينگتە اتالعان وبلىس باسشىسى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا اۋەلى ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا توقتالدى. ول ءوز سوزىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى ىشىندە سىر ەلى قارقىندى دامىپ, يندۋستريالدى-اگرارلىق ولكەگە اينالعانىن ايتتى.
«تاۋەلسىزدىك جىلدارى ءوڭىر ەكونوميكاسىنا 4 ترلن تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسيا تارتىلدى. جالپى, وڭىرلىك ونىمدەگى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ ۇلەسى 1991 جىلعى 11 پايىزدان 30 پايىزعا دەيىن, ال اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى سوڭعى 10 جىلدا 3,9 پايىزدان 6,3 پايىزعا دەيىن ارتتى. سونىڭ ىشىندە كۇرىشتىڭ ونىمدىلىگى مەن جالپى الىنعان ءونىمى بۇگىندە 1991 جىلعى كورسەتكىشتەردەن 1,5 ەسەگە ءوستى. 30 جىل ىشىندە 8 ملن شارشى مەترگە جۋىق تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. بەرىلگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ كولەمى 1991 جىلعى 260 مىڭ شارشى مەتردەن بۇگىندە 600 مىڭ شارشى مەترگە دەيىن جەتتى. حالىقتىڭ 97 پايىزى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتىلعان. 30 جىل ىشىندە 500 مىڭنان استام بالا دۇنيەگە كەلسە, حالىقتىڭ سانى 592 مىڭنان 827 مىڭعا دەيىن كوبەيىپ, ال ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 8 جىلعا ارتقان (64,4 جاستان 72,79 جاسقا دەيىن). جۇزدەگەن الەۋمەتتىك نىسان بوي كوتەردى, ونىڭ ىشىندە وبلىستىق مەديتسينالىق, دياگنوستيكالىق, پەريناتالدىق, مۇگەدەكتەردى وڭالتۋ جانە تاعى باسقا ورتالىقتار بار. سپورت ينفراقۇرىلىمى نىساندارىنىڭ سانى 3 ەسەگە, ال دەنەشىنىقتىرۋ جانە سپورتپەن شۇعىلداناتىندار سانى 6 ەسەگە ارتتى», دەدى گ.ابدىقالىقوۆا.
سپيكەردىڭ سوزىنە سەنسەك, جەتىستىكتەرمەن قاتار, بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋ مىندەتى دە تۇر. ايتالىق, جۇمىس ىستەپ تۇرعان كەن ورىندارىنىڭ سارقىلۋىنا بايلانىستى مۇناي ءوندىرۋ كولەمى قىسقارىپ جاتىر (92,1%). 2007 جىلى وڭىردە ەڭ جوعارى ءوندىرۋ كولەمى 11,7 ملن توننانى قۇرادى. بيىل بولجام بويىنشا 4,2 ملن توننا مۇناي وندىرىلەدى. دەمەك, جۇمىس ورىندارى دا ازايماق. تىعىرىقتان شىعار جول قايسى؟ بۇل سۇراققا وبلىس اكىمى: «جاڭا كەن ورىندارىن ىزدەۋ ماقساتىندا بيىل ارال تەڭىزى اكۆاتورياسىنىڭ «باتىس» جانە «شىعىس» ۋچاسكەلەرىن, سونداي-اق سىرداريا شوگىندى باسسەينى اۋماعىنىڭ ءبىر بولىگىن سەيسميكالىق بارلاۋ بويىنشا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەۋ اياقتالادى. 2022 جىلى سەيسميكالىق بارلاۋ جۇمىستارى باستالادى. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ءۇشىنشى بەسجىلدىعى (2020-2025 جج.) اياسىندا قۇنى 543 ملرد تەڭگەدەن اساتىن 46 ينۆەستيتسيالىق جوبامەن جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەمىز, بۇل ءوز كەزەگىندە 7 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بيىل قۇنى 45 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن, قولدانىسقا تۇسكەندە 500-گە جۋىق جۇمىس ورنى اشىلاتىن 3 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا. ونىڭ قاتارىندا قىزىلوردا قالاسىنداعى شىنى زاۋىتى بار. بۇعان قوسا بيىل جاڭاقورعان اۋدانىندا «شالقيا» كەن ورنىندا تاۋ-كەن بايىتۋ كومبيناتىنىڭ (235 ملرد تەڭگە) جانە ارال اۋدانىندا كالتسيلەنگەن سودا زاۋىتىنىڭ (93,5 ملرد تەڭگە) قۇرىلىسىن باستاۋ دايىندىقتارى جۇرگىزىلۋدە. ال شيەلى اۋدانىندا «بالاساۋىسقاندىق» ۆانادي كەن ورنىن يگەرۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا, وسى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان باستاپ, فەرروموليبدەن ءونىمىن ءوندىرۋدى باستايمىز», دەپ جاۋاپ بەردى.
جالپى, وڭىردە جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,9%-دى قۇرايدى. جىل باسىنان بەرى 27 مىڭنان اسا جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلدى (27 549), ونىڭ 14114-ءى – تۇراقتى. سونىڭ ىشىندە جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارى ارقىلى 849 مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادام جۇمىسپەن قامتىلدى, ونىڭ 306-سى تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنا ورنالاستى. بيىل مۇگەدەكتەردى الەۋمەتتىك قولداۋعا بارلىعى 1,8 ملرد تەڭگە ءبولىندى (رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 875,2 ملن تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 924,6 ملن تەڭگە).
جۇمىس تۇراقتى, جالاقى اي سايىن ءتۇسىپ تۇرعانىمەن, ازىق-ت ۇلىكتىڭ باعاسى وسە بەرسە, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ناشارلايتىنى انىق. وسى رەتتە وڭىردەگى باعا ماسەلەسى قالاي شەشىلىپ وتىر؟
«الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ماقساتىندا تۇراقتاندىرۋ قورى جۇمىس ىستەپ جاتىر (جىل باسىنان بەرى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 3124 توننا ءونىم ساتىپ الۋعا 900 ملن تەڭگە ءبولىندى), اينالىم سحەماسى بويىنشا قارىز قاراجاتى بەرىلۋدە. سوڭعى 2 جىلدا وسى سحەما بويىنشا 15 كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسىنە 1083 ملن تەڭگە ءبولىندى (كاسىپكەر قارىز ەسەبىنەن حالىقتى نارىقتىق باعادان تومەن باعامەن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتەدى, سونداي-اق وبلىستىڭ كەز كەلگەن ءىرى دۇكەنىندە ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك بۇرىشىن اشا الادى. قارىز قاراجاتى تاۋار وندىرۋشىلەرگە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىمەن, نە ونى قايتا وڭدەۋ ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن تىكەلەي دە بەرىلەدى. سۋبەكت العان قارىزىن «بايقوڭىر» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسىنا كەرى قايتارادى», دەيدى گ.ابدىحالىقوۆا.
نەگىزى باعا تۇرعىسىنان حالىققا جاعداي جاساۋدا ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەسىنىڭ دە سەپتىگى تيەدى. ءوڭىر باسشىسىنىڭ بايانداۋىنشا, قىزىلوردا وبلىسىندا جىل بويى تۇراقتى تۇردە 36 اۋىل شارۋاشىلىعى جارمەڭكەسى وتكىزىلدى (ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى نارىق باعاسىنان 15-20% تومەن باعامەن ساتىلدى). ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن وندىرۋشىلەر جانە ساۋدا سۋبەكتىلەرىمەن باعانىڭ نەگىزسىز وسۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا 300-گە جۋىق مەموراندۋمعا قول قويىلدى, سونداي-اق وندىرۋشىلەر, كوتەرمە جەتكىزۋشىلەر جانە ءىرى ساۋدا جەلىلەرىمەن (4 وندىرۋشىمەن, 4 ساۋدا جەلىسىمەن, 5 كوتەرمە جەتكىزۋشىسىمەن) 13 مونوپولياعا قارسى كومپلاەنس جاسالدى. ناتيجەسىندە, الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاۋارلارعا باعا يندەكسى بۇگىندە ورتاشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن اسپايدى.
«مەملەكەت باسشىسى شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا ايرىقشا كوڭىل بولەدى. اتالعان سالانى وڭىرىمىزدە ىلگەرىلەتۋ ماقساتىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ 2023 جىلعا دەيىنگى ەكونوميكالىق دامۋ كارتاسىن جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. بۇگىندە جالپى قۇنى 9,5 ملرد تەڭگەگە 163 جوبا (1,5 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلعان) ىسكە قوسىلدى, ونىڭ ىشىندە بيىل 74 جوبا (2,3 ملرد تەڭگە), 426 جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ناتيجەسىندە, قوي, سيىر جانە جىلقى ەتىنەن جاسالعان كونسەرۆىلەر, كۇرىش, قاراقۇمىق بوتقاسى, جانتاق بالى, قاۋىننان جاسالعان چيپسى جانە تاعى باسقالارى وندىرىلۋدە.
نەسيە الۋ كولەمى جىل سايىن ۇلعايۋدا. بيىل بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2025 جانە «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلامالارى اياسىندا جانە «قىزىلوردا» وڭىرلىك ينۆەستيتسيالىق ورتالىعى ارقىلى جالپى قۇنى 30 ملرد تەڭگەگە 2605 جوبا قارجىلاندىرىلدى (2020 جىلى 23,4 ملرد تەڭگەگە 1659 جوبا). بيزنەسكە جاستاردىڭ بەلسەندىلىگى ارتۋدا. ىشكى نارىقتى ءوز ونىمدەرىمىزبەن تولىقتىرۋ ماقساتىندا 2 پايىزبەن نەسيەلەۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوستىق. ول ماقساتقا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 400,0 ملن تەڭگە ءبولىندى (348 ملن تەڭگەگە 14 جوبا قارجىلاندىرىلدى). كاسىپكەرلىككە كوپبالالى انالاردى قامتىپ وتىرمىز (ولاردىڭ سانى 26 مىڭنان استام). مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ناتيجەسىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ جالپى وڭىرلىك ونىمدەگى ۇلەسى 17 پايىزعا جەتتى», دەيدى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمى.
الەۋمەتتىك نىساندارعا كەلسەك, بيىلعى 1 قىركۇيەككە 748 ورىندىق 3 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلگەن (ارال اۋدانى سەكسەۋىل كەنتىندە 300 ورىندىق, قىزىلوردا قالاسىنىڭ ساياحات اۋدانىندا 348 ورىندىق جانە شۇعىلا اۋدانىندا 100 ورىندىق), ونىڭ ىشىندە 2 مەكتەپ 448 ورىندىق جەكەمەنشىك مەكتەپتەر (قىزىلوردا قالاسىنىڭ ساياحات اۋدانىندا 348 ورىندىق جانە شۇعىلا اۋدانىندا 100 ورىندىق). جىل سوڭىنا دەيىن 900 ورىندىق تاعى 2 مەكتەپتى تاپسىرۋ جوسپارلانۋدا, ونىڭ بىرەۋى اپاتتىق مەكتەپتىڭ ورنىنا (جاڭاقورعان كەنتىندەگى 600 ورىندىق №169) سالىنىپ جاتىر.
«ينكليۋزيۆتى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ ءۇشىن 47 مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا 27 مەكتەپتە ينكليۋزيۆ كابينەتتەرى اشىلۋدا. بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا مەكتەپتەر بەينەباقىلاۋمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس بيىل قىزىلوردادا كوللەدج ستۋدەنتتەرى ءۇشىن 475 ورىندىق 3 جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ ماقساتىندا وڭىردە 7 سپورت كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلسە, 6 سپورت كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى جالعاسۋدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس وبلىستا 2156 بالانى قامتيتىن مەملەكەتتىك سپورتتىق تاپسىرىستى قارجىلاندىرۋدى 2021 جىلعى 212 ملن تەڭگەدەن كەلەسى جىلى 4312 بالالار ءۇشىن 638 ملن تەڭگەگە ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز», دەدى گ.ابدىقالىقوۆا.
