سولتۇستىك قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى عزي اشم بيۋدجەتتىك باعدارلامالارىنىڭ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدە.
تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ينستيتۋت عالىمدارى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ ماماندارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارى مەن قۇستارىنىڭ تۇقىمىشىلىك تيپتەرىن, زاۋىت جەلىلەرىن, جاڭا تۇقىمدارىن شىعاردى, ءسۇت, ەت ءوندىرىسىنىڭ رەسۋرس جانە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى, ءسۇتتى, ەتتى مال شارۋاشىلىعىندا, ءونىمدى جىلقى شارۋاشىلىعىندا, شوشقا شارۋاشىلىعىندا, قوي شارۋاشىلىعىندا جانە قۇس شارۋاشىلىعىندا سەلەكتسيانىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرى, ازىقتىڭ حيميالىق قۇرامى مەن تاعامدىق قۇندىلىعىنا جان-جاقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. سونداي-اق ەگىستىك جانە تابيعي جەمشوپ القاپتارىندا جەمشوپ ءوندىرۋ جۇيەسى ازىرلەندى, جوعارى ساپالى جەمشوپ دايىنداۋ جانە دايىنداۋ تەحنولوگيالارى پىسىقتالدى, جانۋارلاردى ازىقتاندىرۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن نورمالارى جانە ولاردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك فۋنكتسيالارىن ارتتىرۋ جولدارى ازىرلەندى.
جەمشوپ ءوندىرىسى ءبولىمى ايماقتىڭ جەمشوپ ءوندىرىسىن تەرەڭ جانە جان-جاقتى تالداۋ, ءتۇرلى جەمشوپ داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن زەرتتەۋ, ولاردىڭ تاعامدىق قۇندىلىعىن باعالاۋ, جەمشوپ وندىرىسىندەگى ءار داقىلدىڭ ورنى مەن ءرولىن انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزدى. جەمشوپ داقىلدارىنىڭ اسسورتيمەنتىندە جۇگەرى, بۇرشاق, ۆيكا, چينا, سۋدان ءشوبى, جەمشوپ قۇمايى جانە ت.ب. سياقتى قۇندى وسىمدىكتەر پايدا بولىپ, كەڭىنەن ەنگىزىلە باستادى. سول كەزدە جەمشوپ داقىلدارىن ءوسىرۋ ءبولىمى وبلىستا كوپجىلدىق جانە جىلدىق جەمشوپ داقىلدارىنىڭ نەگىزگى تۇقىمىن جەتكىزۋشى بولدى.
عزي عالىمدارى پىشەندەمە, سۇرلەم, ءشوپ دايىنداۋ ءۇشىن مامانداندىرىلعان شيكىزات كونۆەيەرلەرىن ازىرلەدى. سونىمەن قاتار ءارتۇرلى سۇرلەمدىك, بىرجىلدىق جانە كوپجىلدىق بۇرشاق-جارما قوسپالارىن ءوسىرۋدىڭ اگروتەحنيكالىق ادىستەرىن ازىرلەۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى.
جەمشوپ ءوندىرىسىن دامىتۋداعى ەكىنشى ماڭىزدى باعىت – تابيعي جەمشوپ القاپتارىن, جايىلما جانە ەگىلگەن شالعىنداردى, سۋارمالى جانە ءتالىم جەرلەردى, شابىندىقتاردى قۇرۋ جانە جاقسارتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا اۋقىمدى زەرتتەۋلەر. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ولار ءۇشىن ەڭ جاقسى بۇرشاق جانە ءداندى شوپتەر, ونىڭ قوسپالارى تاڭدالدى, تازارتۋ ۋاقىتى مەن ادىستەرى, تىڭايتقىشتاردى قولدانۋ دوزالارى, سۋارۋ نورمالارى, پايدالانۋ رەجىمدەرى جاسالدى.
سوڭعى 5 جىلدا وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ عالىمدارى سۋدان ءشوبى مەن قىلتىقسىز ارپاباس تۇقىمىن ءوندىرۋدىڭ اگروتەحنولوگياسىن ازىرلەۋمەن, سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ورماندى دالاسى جاعدايىندا جەمشوپ داقىلدارىنىڭ شىعىمدىلىعىن ارتتىرۋ تاسىلدەرىمەن, سونداي-اق توزعان جايىلىمداردى جاقسارتۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەۋمەن جانە ونى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرىندە ۇتىمدى پايدالانۋمەن اينالىسادى. بۇل تەحنولوگيا قوستاناي وبلىسى قارابالىق اۋدانىنىڭ «تەررا» جشس-دە سىناقتان وتكىزىلدى.
2017 جىلدان باستاپ عزي تاجىريبەلىك الاڭىندا وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ عالىمدارى ۆەنگر جانە فرانتسۋز سەلەكتسياسىنىڭ كۇنباعىس پەن جۇگەرىنىڭ جاڭا بۋداندارىن سىناقتان وتكىزۋدە.
2018 جىلدان باستاپ «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسىمەن بىرلەسىپ سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ اۋماقتارىن باقىلاۋ نۇكتەلەرى بويىنشا جەرۇستى دالالىق زەرتتەۋلەرى جۇرگىزىلدى.
2019 جىلى «نپو كازتەحنوۋگول» جشس-مەن سولتۇستىك قازاقستاننىڭ ورماندى دالا جاعدايىندا بيداي مەن جۇگەرى ەگىستىكتەرىندە ءارتۇرلى مولشەردەگى گۋميندى تىڭايتقىشتاردى (ەكولوگيالىق قاۋىپسىز نيتراتسىز) سىناۋعا كەلىسىمشارت جاسالدى.
قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى نەگىزگى ءسۇتتى باعىتتاعى تۇقىمدارى قىزىل دالا, قارا-الا وتاندىق سەلەكتسيا جانە گولشتين جانە سيممەنتال تۇقىمدارىنىڭ يمپورتتىق ءىرى قاراسى بولىپ وتىر. جانۋارلاردىڭ ءارتۇرلى گەنوتيپتەرىندەگى گەنەتيكالىق نەگىزدەلگەن ايىرماشىلىقتاردى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلەدى, سونداي-اق شەتەلدەن اكەلىنگەن مالدىڭ بەيىمدەلۋ جانە شارۋاشىلىق-پايدالى قاسيەتتەرى زەردەلەنەدى. عالىمدار سيىرلار مەن قاشارلاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى قاسيەتتەرىن زەرتتەيدى, بيولوگيالىق بەلسەندى پرەپاراتتاردى قولدانۋ ارقىلى ولاردى جاقسارتۋ جولدارىن جاسايدى.
ينستيتۋت عالىمدارى «الابوتا اسىل تۇقىمدى مال زاۋىتى» جشس ماماندارىمەن بىرلەسىپ قازاق اقباس تۇقىمدى «الابوتا» اسىل تۇقىمدى مالىنىڭ زاۋىتتىق تۇقىمىن شىعاردى. قازاقتىڭ اقباس تۇقىمدى ءمۇيىزسىز تيپىندەگى ءىرى قارا مالدىڭ 5 زاۋىتتىق جەلىسى شىعارىلدى: شامان 1161ك, پيون 61184ك, گراف 8489ك, اقباس-باي, مارشال. مال شارۋاشىلىعى سالاسىن كوتەرۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى رەتىندە ءىرى قارا مالدى تۇقىمدىق تۇرلەندىرۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە سيىر ەتىن ءوندىرۋدىڭ ءتيىمدى تەحنولوگيالارى ازىرلەندى, قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ءوڭىرىنىڭ شارۋاشىلىقتارى ءۇشىن ەتتى مالدىڭ جاس ءتولىن ازىقتاندىرۋ راتسيوندارى ازىرلەندى.
قوي شارۋاشىلىعى ءبولىمىنىڭ عزي عالىمدارى قوستاناي وبلىسىنىڭ «سۇلۋكول پلەمزاۆود» جشس-دە مەرينوس قويلاردىڭ سۇلۋكول زاۋىتتىق ءتۇرىن شىعاردى. كەلەسى جىلدارى زەرتتەۋ ەدىلباي تۇقىمىنىڭ قويلارىمەن ىرىكتەۋ جانە ماقساتتى ىرىكتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا ەرتە ءپىسىپ جەتىلۋىن جانە قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. قازاقتىڭ قۇيرىقتى قىلشىق ءجۇندى تۇقىمدارىن جاقسارتۋ بويىنشا سەلەكتسيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلدى.
جىلقى شارۋاشىلىعى سالاسىندا جازدىق راپس پەن جازعى كەش ەگىلەتىن س ۇلىدان قىسقى جايىلىمداردى جاساۋ ءتاسىلى ازىرلەندى. جازدىق راپس پەن س ۇلىنىڭ جازعى كەش ەگىسىندە جىلقىنى قىسقا مەرزىمدى بورداقىلاۋ تەحنولوگياسى ازىرلەندى, مادەني جايىلىمداردا قىسقا مەرزىمدى بورداقىلاۋمەن بىرگە كۇزگى بورداقىلاۋدى ۇيىمداستىرۋ; قىمىز ءوندىرۋ جونىندەگى تەحنولوگيالىق نۇسقاۋلىقتار ازىرلەندى جانە ەنگىزىلدى.
1998 جىلدان 2006 جىلعا دەيىن شوشقا شارۋاشىلىعى زەرتحاناسى شاعىن فەرمالار جاعدايىندا تاۋارلى جانە اسىل تۇقىمدى شوشقا شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. ءارى قاراي ءىرى اق تۇقىمدى شوشقالاردىڭ ونىمدىلىك قاسيەتتەرىن جاقسارتۋ بويىنشا, يوركشير تۇقىمىنىڭ گەندىك قورىن قولدانا وتىرىپ جۇمىستار جالعاستىرىلدى. قازاقستاندا العاش رەت شوشقا شارۋاشىلىعى زەرتحاناسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى شوشقالاردى جاساندى ۇرىقتاندىرۋدى ەنگىزدى. عالىمدار شوشقالاردى ازىقتاندىرۋ راتسيونىن جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ جەمشوپ قوسپالارىن, سونداي-اق جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردەن الىنعان اقۋىز-ماي قوسپالارىن ەنگىزە وتىرىپ جاسادى. بولاشاقتا شوشقالاردى جەڭىل تيپتەگى بولمەلەردە تەرەڭ اۋىستىرىلمايتىن قوقىستا ۇستاۋدىڭ رەسۋرس ۇنەمدەيتىن تەحنولوگياسى جاسالدى.
قۇس شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عالىمداردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى 2006 جىلدان باستالدى. وسى ۋاقىت ىشىندە «بەسكول ءتۇستى» ۇيرەكتەردىڭ جاڭا وتاندىق تۇقىمى, بتس 1 ۇيرەكتەرىنىڭ اكەلىك جەلىسى, بتس 2 ۇيرەكتەرىنىڭ انالىق جەلىسى جانە بتس 12 قوس سىزىقتى كروسى, سونداي-اق «قىزىلجار» دەپ اتالاتىن ەكى سىزىقتى كروستى قۇرايتىن ەكى جاڭا ۇيرەكتەر جەلىسى ءوسىرىلدى: اكەلىك – ك1, انالىق – ك2. كەيىننەن قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى سەلەكتسيالىق-گەنەتيكالىق پروتسەستە ولاردى ودان ءارى پايدالانۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى جەلىلەردى ۇيلەسىمدىلىككە سىناۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلدى. قۇس شارۋاشىلىعىندا سەلەكتسيا باعىتىندا جۇرگىزىلەتىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنان باسقا, قاز بالاپاندارىن تەنتتىك جابىنى بار كونسترۋكتسيالاردا ۇستاۋدىڭ رەسۋرس ۇنەمدەيتىن تەحنولوگياسى ازىرلەندى, قاز بالاپاندارى ءۇشىن جەرگىلىكتى جەمشوپ رەسۋرستارىن پايدالانا وتىرىپ, جەمشوپ قوسپالارىنىڭ رەتسەپتىلەرى ازىرلەندى, قازاقستاننىڭ سولتۇستىك وڭىرىندە ەت وندىرۋگە ارنالعان قۇراماجەم رەتسەپتەرى دايىندالدى.
1998 جىلى سولتقازۆمعزي-دا العاش رەت اسپيرانتۋرا اشىلدى. 2001 جىلى اسپيرانتۋرا اۋىل شارۋاشىلىعى (زووتەحنيا) جانە ۆەتەريناريا عىلىمدارى بويىنشا (كۇندىزگى وقۋ نىسانى) ارقىلى مەملەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە عىلىمي كادرلار دايارلاۋ بويىنشا جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ قۇقىعىنا اتتەستاتتاۋدان ءوتتى جانە بعم-دان ليتسەنزيا الدى. عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋ مەملەكەتتىك تاپسىرىس نەگىزىندە اسپيرانتۋرا جانە ىزدەنىس ارقىلى جۇزەگە اسىرىلدى, جىل سايىن رەسپۋبليكانىڭ ءارتۇرلى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستەرىندە 8-10 ىزدەنۋشى جۇمىسىن قورعادى.
2012 جىلى ينستيتۋت جانىنان «قىزىلجار» ءبىلىم تاراتۋ ورتالىعى اشىلدى, وندا وسىمدىك شارۋاشىلىعى, جەمشوپ ءوندىرىسى جانە جەمشوپ دايىنداۋ, مال شارۋاشىلىعى (جىلقى شارۋاشىلىعى, ءسۇت جانە ەت مال شارۋاشىلىعى, قوي شارۋاشىلىعى, شوشقا شارۋاشىلىعى, قۇس شارۋاشىلىعى), ۆەتەريناريا سالالارى بويىنشا وبلىستىق جانە اۋداندىق سەمينارلار ۇنەمى وتكىزىلىپ تۇرادى.
بىرنەشە جىل بويى سولتۇستىك قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى وتاندىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن, ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن, كوللەدجدەرمەن جانە ت.ب. سەرىكتەس بولدى. سونداي-اق شەتەلدىك (اقش, پەنسيلۆانيا ۋنيۆەرسيتەتى, رەسەيدىڭ «پ.ستولىپين اتىنداعى مەملەكەتتىك اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى», «تۇمەن اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسى», ء«سىبىر مال شارۋاشىلىعى عىلىمي-جوبالاۋ-تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى», «التاي اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى», ء«سىبىر قۇس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى», «بۇكىلرەسەيلىك قۇس شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى», ء«سىبىر فەدەرالدى اگروبيوتەحنولوگيا عىلىمي ورتالىعى», «ياكۋت مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىعى اكادەمياسى» ت.ب.) جوعارى وقۋ ورىندارى بار. ىنتىماقتاستىق مال شارۋاشىلىعىندا, جەمشوپ وندىرىسىندە, قۇس شارۋاشىلىعىندا جانە ت.ب. بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, سونداي-اق جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ, تاجىريبە الماسۋ, بىرلەسكەن ءىس-شارالار, كونفەرەنتسيالار جانە ت.ب. تاعىلىمدامالار ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان.
جانىبەك عابدۋللين,
«سولتۇستىك قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس باسقارما توراعاسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
