«استانا كلۋبى»: الەمدىك اۋقىمداعى تالقىلاۋلار الاڭى

«استانا كلۋبىنىڭ» نەگىزگى جيىنى 17 قاراشا كۇنى ءوتتى. «ۇلكەن ەۋرا­زيا: جاڭا الەم كورىنىسى» اتتى پلە­نارلىق وتىرىس پەن يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك ءۇشىن كوشباسشىلاردىڭ جاھان­دىق اليانسىنىڭ باسقوسۋىنا تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىستى. سونداي-اق اتالعان وتىرىستا بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى پان گي مۋن باستاعان الەمگە تانىمال تۇلعالار دا ءسوز سويلەدى. «بيىل قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. زاماناۋي قازاق مەملەكەتىنىڭ قۇرىلۋى مەن قالىپتاسۋ پروتسەسىن باسقارۋ مارتەبەسىن حالىق سەنىپ تاپسىرعان ەلدىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى رەتىندە مەن ءۇشىن وسىناۋ مەجە زور ماڭىزعا يە. بۇل حالقىمىزدىڭ ما­ڭىزدى تاريحي داتاسى. تاريحي ولشەممەن الىپ قاراعاندا قىسقا عانا كەزەڭ ىشىندە قازاقستان ءوز دامۋىندا ما­ڭىزدى جەتىستىكتەرگە جەتكەنى وزدەرى­ڭىزگە دە جاقسى تانىس. ەلىمىز نارىقتىق ەكونوميكانىڭ جولىنا نىق ءتۇسىپ, تمد كەڭىستىگىندە قۇرىلىمدىق رەفورمالار, حالىقارالىق ساۋدا مەن ينۆەستيتسيا ءۇشىن اشىقتىق تۇرعىسىنان كوشباسشىعا اينالدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 16 ەسە ارتتى. بۇگىندە ءبىز ورتالىق ازياداعى ءىرى ەكونوميكاعا اينالدىق», دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنت.

ەلباسى ءوز سوزىندە بۇكىل وڭىردەگى جالپى ءونىمنىڭ جارتىسىنان كوبى قا­زاقستان ۇلەسىنە تيەسىلى ەكەنىنە نازار اۋداردى. ەلىمىزگە شامامەن 250 ملرد دوللار تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلدى. ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى ەسەلەپ, قازاقستان شىعىس ەۋروپانىڭ بىرقاتار ەلىنىڭ دەڭگەيىنە جەتتى. «رەسەيدى عانا العا جىبەرىپ, تمد-دا ەكىنشى ورىنعا شىقتىق. ۇلتتىق قور قۇرىلدى. بۇل قازىرگى جانە بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن قالقان, بايىپتى اكتيۆ. ەلىمىزدىڭ التىن-ۆاليۋتا قورى شامامەن 100 ملرد دوللاردى قۇرايدى. ەكونوميكانى قارقىندى يندۋس­تريالاندىرۋ جانە سەرۆيستىك ونەركاسىپ قۇرۋ ءىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ول شيكىزات رەسۋرستارىنا تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا باعىتتالعان. تەڭىزگە شىعار جولى جوق ەل بولعاندىقتان 15 مىڭ شاقىرىمنان استام اۆتوموبيل جانە تەمىر جول سالدىق. بۇل قازاقستانعا تىنىق جانە اتلانت مۇحيتتارىنا, سونىمەن قاتار پارسى شىعاناعىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بەردى. جانە دە 3,6 مىڭ شاقىرىم تەمىر جول سالىندى. ەگەر سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, كەڭەس بيلىگى 70 جىلدىڭ ىشىندە ۇزىندىعى 1 300 شاقىرىم بولاتىن ءبىر عانا تۇركسىب تەمىر جولىن سالدى. ال ءبىز قىسقا عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە وسىنشاما جول سالۋىمىزدىڭ ءوزى تالاي جايتتى اڭعارتادى. باسقاشا ايتار بولساق, قازاقستان ازيا مەن ەۋروپانى, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتى جالعايتىن ماڭىزدى ترانزيتتىك كوپىرگە اينالدى. ءبىز ۇزىندىعى 15 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايتىن مەملەكەتتىك شەكارامىزدى زاڭدى تۇردە راسىمدەدىك», دەدى ەلباسى.

ن.نازارباەۆ كورشىلەس ەلدەرمەن, الەمدەگى ءىرى مەملەكەتتەرمەن, ەڭ الدىمەن, رەسەي جانە قىتايمەن, سونىمەن قاتار ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن تاتۋ كورشىلىك بەلدەۋ قۇرىلعانىنا نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار اقش, تۇركيا, ەۋروپالىق وداق, ەۋروپا ەل­دەرىمەن, شىعىسپەن, يران, جاپونيا, وڭ­تۇستىك كورەيا جانە ازيانىڭ وزگە دە مەملەكەتتەرىمەن سىندارلى ىنتى­ماق­تاستىق جولعا قويىلعان.

«الەمدەگى قۋاتى جاعىنان 4-ورىن الاتىن يادرولىق ارسەنالدان باس تارتقانىمىز, قازاقستان اۋما­عىن­دا 49 جىل بويى جۇمىس ىستەگەن عالام­شار­داعى ەڭ ءىرى پوليگونداردىڭ ءبىرى – سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپقا­نىمىز وزدەرىڭىزگە دە بەلگىلى. قازاق­ستان اۋماعىندا ماگاتە-ءنىڭ قامقور­لىعىمەن تومەن بايىتىلعان ۋران بانكى سالىندى. بۇل بانك كەز كەلگەن ەلگە بەيبىت اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا دەگەن ءوزىنىڭ زاڭدى قۇقىعىن قامتاماسىز ەتەدى. وڭىردەگى كورشىلەرمەن بىرگە بىزدە ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرىلعان. «يادرولىق قارۋسىز الەم ءۇشىن» جانە «جاھاندىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن» سىيلىقتارىن بەكىتتىم. بۇل سىيلىقتاردى جەڭىمپازدارعا ەكى مارتە تابىستاۋ مارتەبەسىنە يە بولدىم. ءمانى جاعىنان ماڭىزدى وسىناۋ قادامداردى جاساۋ ارقىلى قازاقستان شىن مانىندە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن يادرولىق قارۋسىز الەم قۇرۋ جاھاندىق قوزعالىسىن باستادى», دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنت.

ەلباسى ءوز سوزىندە ۇلى دالا تورىندە عالامات قالا سالىنعانىن اتاپ ءوتتى. قا­زىر­گى تاڭدا ەلوردا الەمدەگى ماڭىزدى ماسە­لەلەر تالقىلاناتىن ىرگەلى الاڭعا اينال­دى. اتاپ ايتساق, سيريا داعدارىسى بو­يىنشا «استانا كەلىسسوزدەرى». ەۋرو­پاداعى ىنتىماقتاستىق جانە قاۋىپسىزدىك ۇيىمىنىڭ ءسامميتى ءوتتى. «كەيىنگى جىل­دارى الەمدەگى احۋال قارقىندى تۇردە كەرى كەتىپ بارادى. باستى سىن-تەگەۋ­رىن كوروناۆيرۋس پاندەمياسى بولىپ تۇر. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنشە, قازىردىڭ وزىندە الەمدە ۆيرۋس جۇقتىرعانداردىڭ سانى 250 ملن ادامنان اسىپ ءتۇسىپ, 5 ملن-نان استام ادام اجال قۇشتى. بۇل – بەي­بىت ۋاقىتتاعى جاعا ۇستاتارلىق ستاتيس­تيكا. جاھاندىق قوعامداستىق ازىرگە ۆيرۋستىڭ تارالۋىن تىزگىندەي الماي وتىر. الەمدىك ءىرى دەرجاۆالار اراسىن­داعى تەكەتىرەستىڭ كۇشەيۋى دە تەرىس فاك­تور­عا اينالعان. اسىرەسە اقش پەن قىتاي كۇش­تىك قۇرىلىمدارىن كوبەيتىپ وتىرعان تاي­ۆان توڭىرەگىندەگى احۋال ەرەكشە الاڭ­داۋشىلىق تۋدىرادى. رەسەي مەن ەۋرو­پالىق ەلدەر اراسىنداعى گەوسايا­سي شيە­لەنىس تە تومەندەر ەمەس. ۋكراينا توڭىرە­گىندەگى جانجال ساقتالۋدا», دەدى ن.نازارباەۆ.

اۋعانستان توڭىرەگىندەگى احۋالدىڭ دا كۇردەلى بولىپ وتىرعانىنا نازار اۋداردى. تاليبانداردىڭ تەز اراداعى جەڭىسى مەن امەريكالىقتاردىڭ ەلدەن كەتۋى ونداعى احۋالدى تۇبەگەيلى كۇردەلەندىرىپ جىبەرگەنىن اتاپ ءوتتى. «اۋعانستان تاياۋ كەلەشەكتە-اق اۋقىمدى گۋمانيتارلىق اپاتپەن بەتپە-بەت كەلۋى مۇمكىن. بۇۇ مالىمەتىنشە, 23 ملن ادام نەمەسە اۋعان حالقىنىڭ جارتىسىنان كوبى ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ زاردابىن تارتادى. بۇل بوسقىنداردىڭ جاڭا تولقىنىنا تۇرتكى بولۋى ىقتيمال. تەك 2021 جىل­دىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا عانا ولار­دىڭ سانى 400 مىڭ ادامنان اسىپ ءتۇستى», دەدى ەلباسى.

تۇڭعىش پرەزيدەنت يادرولىق سترا­تە­گيالىق تۇراقتىلىق سالاسىنداعى جاع­داي دا بارىنشا كۇردەلى بولىپ تۇر­عا­نىن اتاپ ءوتتى. يادرولىق قارۋ-جاراقتى باقىلاۋدىڭ جاھاندىق جۇيەسى كۇيرەدى.

«الەمدە بايقالىپ وتىرعان داع­دا­رىستى جاعداي ەۋرازياداعى كووپە­را­تسيانىڭ جاڭا ادىستەرىن ازىرلەۋدى تالاپ ەتەدى. ەڭ الدىمەن, ۇلكەن ەۋرازياداعى ديالوگ پەن سەنىم ينستيتۋتىن نىعايتۋ قاجەت. 1992 جىلى ەۋروپاداعى ەقىۇ-عا ۇقساس ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جا­نە سەنىم شارالارى كەڭەسىن قۇرۋعا باس­تا­ماشىلىق جاسادىم. وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇيىم ءوزىنىڭ قاجەتتىلىگىن دالەلدەپ بەردى. بۇگىندە بۇل فورۋم 27 مەملەكەتتى بىرىك­تىرەدى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە اوسشك-ءنىڭ 5 ءسامميتى ءوتتى. بۇعان قوسا ونىڭ بە­دەلى دە, گەوگرافياسى دا ۇلعا­يىپ كەلەدى. وسىعان وراي ءبىزدىڭ يدەيامىز – اوسشك-ءنى ازياداعى قاۋىپسىزدىك ارحي­تەك­تۋراسىنىڭ ورتالىق ەلەمەنتىنە اينال­دىرۋ. اوسشك اشىق قۇرىلىم رەتىن­دە ازياداعى جالپى ءبارىن قامتيتىن ديا­لوگتى جولعا قويۋ ءۇشىن وڭتايلى پلاتفورما بولا الادى دەپ سانايمىن. كەلەر جىلى اوسشك-ءنىڭ قۇرىلۋىنىڭ 30 جىل­­دىعىنا وراي مەرەيتويلىق ءسامميتىن وتكىزۋ جوسپارلانعان», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

ەلباسى ەۋرازيا ەلدەرى جاڭا داع­دا­رىستىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا جۇيەلى ديا­لوگتى جولعا قويۋى قاجەت ەكەنىنە ەكپىن بەردى. بۇل ءۇشىن باياعىدان بەرى ءۇشىنشى ەلدەرمەن دە جۇمىس ىستەپ تۇرعان وڭىرلىك حالىقارالىق بىرلەستىك نەگىزگى ارنا بولا الادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, ەۋروپالىق وداق, شانحاي ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمى, سونىمەن قاتار تاياۋ­دا قۇرىلعان تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيى­مى اراسىندا تىكەلەي بايلانىستاردى دا­مىتاتىن ۋا­قىت جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. «ولاردىڭ بارلىعىندا ەڭ الدىمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىققا باع­دار­لانۋ ءتان. ءدال وسى ەكونوميكالىق ىن­تى­ماق­تاستىق بازاسىندا ساياسي, مادەني جانە وزگە دە بايلانىستار ارتادى. بۇل بۇ­كىل عالامشار ءۇشىن ۇلكەن جەڭىس بولار ەدى. وسىعان وراي ۇلكەن ەۋرازيانىڭ تورت­جاقتى ەكونوميكالىق فورۋمىن قۇرۋ­دى ۇسىنامىن», دەدى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ.

تۇڭعىش پرەزيدەنت مۇنداي فورۋم ەۋرازياداعى كووپەراتسيانىڭ بارلىق مۇمكىندىگىن تالقىلاپ, ىلگەرىلەتۋگە سەر­پىن بەرەتىنىن جەتكىزدى. وسى ورايدا, قازاق­ستانعا مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشى­لارى دەڭگەيىندەگى مۇنداي فورۋمدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى اتا­نۋىنا مول مۇمكىندىك بار. «اۋعان­ستانداعى كۇردەلى احۋالدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن حالىقارالىق كۇش-جىگەردى شوعىر­لاندىرۋ ماڭىزدى. قازاقستان بۇل پروتسەسس اياسىندا ماڭىزدى ورتالىق بولۋدا ۇلكەن الەۋەتكە يە. ءبىز كارزاي مىر­زامەن پرەزيدەنت كەزىنەن بىرگە جۇمىس ىستەي باستادىق. مىڭداعان اۋعان­دىق قازاقستاننىڭ وقۋ ورىندارىن­دا وقىپ, ماماندىق الدى جانە ەلىنە ورال­دى. ۇنەمى گۋمانيتارلىق كومەك كور­سەتتىك جانە قازىر دە وعان دايىنبىز. بيىلعى تامىزدا الماتىعا بۇۇ-نىڭ اۋعانستانعا جاردەم كورسەتۋ جونىن­دەگى ميسسياسى قىزمەتكەرلەرى كوشىپ كەلدى. بۇۇ دا اۋعانستانعا گۋماني­تارلىق كومەك جەتكىزۋ ءۇشىن الماتىدا حالىقارالىق لوگيستيكالىق حاب قۇرۋ باستامامىزعا قولداۋ كورسەتتى. قازان ايىنىڭ ورتاسىندا دەلەگاتسيامىز اۋعانستانعا بارىپ, اۋعان حالقىنا 5 مىڭ توننا قازاقستاندىق ۇن جەتكىزدى. حالىقارالىق دونورلاردى اۋعانستانعا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋدە قازاقستاندى بەلسەندى پايدالانۋعا شاقىرامىن. وسى تۇرعىدا مەنىڭ الماتىدا بۇۇ-نىڭ اۋعان­ستاندى وڭالتۋ حالىقارالىق ورتالى­عىن قۇرۋ يدەيامنىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇ­سەدى. قازاقستان بۇۇ تەتىكتەرى ارقىلى اۋعان حالقىنا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋ كولەمىن ارتتىرۋعا دايىن. وسى ورايدا قازاق­ستاندا قۇرىلعان KazAID حالىقارالىق دامۋ اگەنتتىگىن قارقىندى ىسكە قوسۋ قاجەت», دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

وسى ورايدا, ەلباسى الەمدىك قوعام­داستىق يادرولىق قاۋىپ-قاتەرمەن بەتپە-بەت كەلگەندىكتەن بىرىگۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ كورسەتتى. ن.نازارباەۆ يادرولىق قارۋ­دى تاراتپاۋدىڭ شىنايى جۇمىس ىستەي­تىن تەتىكتەرىن ازىرلەۋ قاجەتتىگى بايا­عىدا-اق ءپىسىپ-جەتىلگەنىنە توقتالدى. «بۇل رەتتە ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك «ياد­رولىق بەستىك» ەلدەرىندە جاتىر. بىر­نەشە جىل بۇرىن, ناقتىراق ايتقاندا «ازيا-ەۋروپا» كونفەرەنتسياسىندا مەن بارلىق يادرولىق مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن ستراتەگيالىق شابۋىلداۋ­شى قارۋ-جاراقتاردى جالپىعا بىردەي قىسقارتۋدىڭ ناقتى جوسپارىن ازىرلەۋدى ۇسىنعان ەدىم. ونى بۇۇ قامقورلىعىمەن قابىلداۋعا بولار ەدى. جوسپاردا جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن ساتىپ الۋعا جانە تاراتۋعا قاتىستى قاتاڭ سانكتسيا­لار قامتىلۋعا ءتيىس. بۇل تۇرعىدا الەمنىڭ تانىمال 70 ساياساتكەرى قولداۋ بىلدىرگەن ياد­رولىق قاۋىپسىزدىك جانە يادرولىق قارۋدان ازات الەم جاھاندىق اليانسى كوشباس­شىلارىنىڭ قىزمەتى ايرىقشا مانگە يە بولا تۇسەدى. اليانس مەن ۇسىن­عان جوسپاردى تالقىلاۋ جانە ازىرلەۋ ءۇشىن ورتالىق الاڭ ءارى قوزعاۋشى كۇش بولا الار ەدى دەپ ويلايمىن», دەدى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ.

وسىعان وراي قازاقستان استاناسىندا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ جونىندەگى جاھاندىق فورۋم وتكىزۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. ەلباسى قازىرگى تاڭدا مۇنداي الاڭ جوق ەكەنىن ەسكە سالىپ, ونى جاڭارتۋدى ۇسىندى. «بۇ­گىن­گى الەمدە بىرەۋدىڭ جەڭىلىسى ەكىنشى­سىنىڭ جەڭىسى ەكەندىگىن بىلدىرمەيدى. بۇل كونەرگەن تۇسىنىك ءارى باياعىدان-اق قازىرگى زامانعى شىندىققا ساي كەلمەيدى. ءبىز كۇش-جىگەرىمىزدى بىرىكتىرۋ ارقىلى عانا جو­عارىدا اتاپ وتكەن سىن-قاتەرلەرگە قارسى تۇرا الامىز. سوندىقتان اشىق, ءادىل, ءتىپتى قولايسىز بولسا دا ديالوگتىڭ بولعانى ماڭىزدى. «استانا كلۋبىمىز» بۇكىل ەۋرازيا ءۇشىن جاڭا يدەيالار مەن شەشىمدەردىڭ گەنەراتورىنا اي­نالارىنا سەنەمىن. ءبىزدىڭ وي-پىكىر­لەرىمىز بەن شەشىمدەرىمىز, وسىناۋ ىزگى ماق­ساتتارىمىز الەم تۇرعىندارىنىڭ قولداۋىنا يە بولۋى ءۇشىن بارلىق مەملەكەتكە جەتكىزىلۋگە ءتيىس», دەدى تۇڭعىش پرەزيدەنت.

سونداي-اق جيىن بارىسىندا بۇۇ-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى, جاسىل دامۋدىڭ جاھاندىق ينستيتۋتىنىڭ پرەزي­دەنتى جانە توراعاسى  (GGGI) پان گي مۋن دا ءسوز سويلەدى. ول يادرولىق قارۋ­دىڭ الەمگە ءتوندىرىپ تۇرعان قاۋپى­نە توقتالدى. «يادرولىق قارۋ قاۋپىن جويماي, جاھاندىق بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپ­سىزدىك ورنامايدى. وسال توپتاعىلاردىڭ تۇراقتى ءوسىمى بولماسا, بەيبىتشىلىكتى قام­تاماسىز ەتۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان يادرولىق عىلىم مەن تەحنولوگيالار تەك بەيبىت ماقساتتا قولدانىلۋعا ءتيىس. يادرولىق سىناقتار وتكىزىلمەيتىن قاۋىپ­سىز, بەيبىت الەم ءۇشىن بىرلىگىمىزدى ساقتاۋعا تىرىسايىق», دەدى پان گي مۋن.

سونداي-اق ول ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن كوشباسشىلاردىڭ اليانسىن قۇرۋدى ۇسىنعانىن ەسكە سالدى.

ء«بىز ورتاعا سالىپ, تالقىلاۋدى جال­عاس­تىراتىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – يادرولىق قارۋ قاۋپى. 2019 جىلى قازاق­ستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن كوشباسشىلاردىڭ اليانسىن قۇرۋدى ۇسىندى. ول قازاقستاننىڭ وسى سالاداعى ۇلگى بولارلىق كوشباسشىلىعىن كورسەتتى. مەن وسى باستاما ءۇشىن قازاقستان مەن نازارباەۆتىڭ ەڭبەگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل اليانس يادرولىق سوعىس قاۋپىنەن ازات بولاشاق قۇرۋ ماقساتىندا الەمدىك ليدەرلەردىڭ باسىن قوستى», دەدى پان گي مۋن.

پلەنارلىق وتىرىس كەزىندە 2004-2014 جىلدارى اۋعانستان پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقارعان حاميد كارزاي ءوز ەلىن­دەگى احۋالعا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىن­شا, اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراق­تان­­دىرۋ ءۇشىن ەكى باعىتتا جۇمىس ىستەۋ كەرەك. ء«بىرىنشىسى, اۋعان حالقىنىڭ قۇندى­لىقتارىنا نەگىزدەلگەن جانە حالىق­تىڭ ەرىك-جىگەرىن بىلدىرەتىن ءتارتىپ قۇرۋ قاجەت. بۇل ەلدە ءتيىمدى ۇكىمەتتىڭ قا­لىپ­تاسۋىنا اكەلەدى. ەكىنشىدەن, ەۋرو­پا مەن اقش, وڭىرلىك كورشىلەر سەكىل­دى حا­­لىقارالىق قوعامداستىق تاراپى­نان شىنايى قولداۋ وتە ماڭىزدى. ىن­تى­ماق­تاستىق فورماتىنداعى, ارالاسپاۋ قاعي­داتتارىمەن ۇيلەسكەن وسى ەكى ءىس-قي­مىل ءبىزدى جەتىستىككە اكەلەدى. بۇل گۋ­­­ما­ني­تارلىق جانە ەكونوميكالىق داع­­­دا­رىستار, سونداي-اق حالىق­ارالىق تەر­­روريزمنىڭ شيەلەنىسۋى سىندى ەكى نەگىزگى ماسەلەنى شەشەدى», دەدى ح.كار­زاي.

«استانا كلۋبى» پىكىرتالاس الاڭ­ىندا «تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى: نازار­باەۆ ستراتەگياسى جانە قازاقستان مەن ورتالىق ازيا بولاشاعى» سەسسيا­سى ءوتتى. وتىرىستا جاڭا گەوساياسي جاع­دايداعى ايماق پەرسپەكتيۆالارى تال­قىلاندى. سەسسيا جۇمىسىنا شانحاي ىن­تىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشى­سى, 2006-2010 جىلدارى وزبەكستان رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان ۆلاديمير نوروۆ, ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيا بو­يىن­شا ارناۋلى وكىلى تەرحي حاكالا, «پوس­­تيندۋستريالدىق قوعامدى زەرتتەۋ ورتا­لىعىنىڭ» ديرەكتورى ۆلاديسلاۆ ينوزەمتسەۆ, اتلانت كەڭەسىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, ەنەرگەتيكا جانە قاۋىپسىزدىك باعدارلاماسىنىڭ ديرەكتورى (ITIC) اريەل كوەن سەكىلدى سپيكەرلەر قاتىستى.

شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى ۆلاديمير نوروۆ سەس­سيا كەزىندە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ قۇ­رىلۋى, ونىڭ ۇدەمەلى دامۋى جانە حالىق­ارالىق ارەنادا لايىقتى ورىن الۋى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «قارا­پايىم ازاماتتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا ساياسي جۇيە قۇرۋ, ولاردىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋعا قاتىسۋ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ, دەموكراتيا ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋ جانە نىعايتۋ, قازاقستاندىق بىرەگەيلىك پەن بىرلىكتى دامىتۋ ماڭىزدى. ول تسيفرلى تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن ەنگىزۋگە, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋعا, تەڭگەرىمدى وڭىرلىك دامۋعا, ءوندىرىستى جاڭعىرتۋ مەن ارتاراپتاندىرۋعا, تاۋارلار مەن قىزمەت­تەردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قازاقستاندىق مودەلىن ايقىنداۋعا قول جەتكىزدى.

قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ەسىمى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارە­نا­داعى بەدەلىنىڭ وسۋىمەن بايلانىستى. ول حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن اۋدارعان اۋقىمدى يننوۆاتسيالىق يدەيالاردىڭ باستاماشىسى بولدى», دەدى ۆ.نوروۆ.

سونداي-اق سپيكەر ورتالىق ازيادا جاڭا مۇمكىندىكتەر پايدا بولىپ, اي­ماق­تىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى ارتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, تالداۋ قورىتىندىسىنا سايكەس الداعى 10 جىلدا ايماقتاعى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا كولەمى 170 ملرد دوللارعا جەتەدى. ونىڭ 70 ملرد-ى شيكىزاتتىق ەمەس سالادان كەلۋى مۇمكىن ەكەن.

بريتان-قازاق قوعامىنىڭ توراعاسى, FIRST باسپاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى رۋپەرت گۋدمان سەسسيا كەزىندە ۇلى­بري­تانيا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن وقىدى. «مەن قازاقستاندى ەل تا­ۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ, ءوز لەبىزىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. بۇل – ۇلكەن جەتىستىك. قازاقستان دامىپ, ەۋرازيا ورتالىعىنداعى مىقتى ەلگە اينالعانىن كوردىك. كەلەسى جىلى ديپلوماتيالىق باي­لانىسىمىزدىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز. بايلانىسىمىز جاھاندىق پان­دە­مياعا قاراماستان, ودان ءارى داميتىن بولادى», دەلىنگەن بوريس دجونسوننىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىندە.

اتلانت كەڭەسىنىڭ اعا عىلىمي قىز­مەتكەرى, ەنەرگەتيكا جانە قاۋىپسىزدىك باع­دارلاماسىنىڭ ديرەكتورى اريەل كوەن ءوز سوزىندە قازاقستاننىڭ پاندەميا­مەن كۇرەسىن جوعارى باعالادى. سونداي-اق قازاقستاننىڭ دامۋىنا ەلباسىنىڭ قوسقان ۇلەسىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. «مەن بولاشاققا وپتيميزممەن قارايمىن. COVID-19 ءبارىن دۇرلىكتىردى. قازاقستان قيىن كەزەڭدى ءساتتى ەڭسەردى دەپ ويلايمىن», دەدى ا.كوەن.

«پوستيندۋستريالدىق قوعامدى زەرت­تەۋ ورتالىعىنىڭ» ديرەكتورى ۆلا­ديسلاۆ ينوزەمتسەۆ قازاقستاننىڭ ەكو­نو­ميكالىق تابىستارىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن ينۆەستيتسيا تارتۋدا وزىق ەلدەردىڭ قاتارىندا تۇر. «قازاقستان وتە مول تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتتى. وزگە پوستكەڭەستىك ەلدەردە كورسەتكىش الدەقايدا تومەن. قازاقستاندى شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى چەمپيون دەپ اتاۋعا بولادى», دەدى ۆلاديسلاۆ ينوزەمتسەۆ

سونداي-اق كوشباسشىلاردىڭ جاھان­دىق اليانسىنىڭ ء«تۇن ورتاسى: يادرولىق ديالوگ بويىنشا ءىس-ارە­كەت ۋاقىتى» اتتى وتىرىسى اياسىندا يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ءسوز بولدى. وتى­رىسقا قاتى­سۋ­شىلار جاھاندىق ستراتە­گيالىق تۇ­راقتىلىق سالاسىندا قالىپ­تاسقان داع­دارىس جاعدايىنان شىعۋ ماسەلەسىن ورتاعا سالدى. سونداي-اق اليانس­تىڭ ال­داعى جىلدارى اتقاراتىن جۇمىس­تارى­نىڭ باسىم باعىتتارى ايقىندالدى.

ايتا كەتەرلىگى, يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن كوشباسشىلاردىڭ جاھاندىق اليانسى 2019 جىلى «استانا كلۋبىنىڭ» بەسىنشى وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسى بو­يىنشا ەلباسى باستاماسىمەن قۇرىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا اليانس ساياساتكەرلەر, ساراپشىلار جانە نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى سىندى 70-تەن استام حا­لىقارالىق قايراتكەردى بىرىكتىرىپ وتىر.

سونداي-اق «استانا كلۋبىنىڭ» التىنشى وتىرىسى كەزىندە «اقش-قىتاي تەكەتىرەسى: الەم ەكونوميكاسى مەن گەوسايا­ساتىنا اسەرلەرى» تاقىرىبىنداعى سەسسيا ءوتتى. جيىنعا «ەۋرازيا شۇعىلاسى» بەستسەللەرىنىڭ اۆتورى, Flint Global باس كەڭەسشىسى, پورتۋگاليانىڭ ەۋروپالىق ىستەر جونىندەگى باس حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان برۋنو ماساەش مودەراتور بولدى.

بۇل سەسسيا جۇمىسىنا حادسون ينستيتۋتى قىتاي جونىندەگى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, ء«جۇز جىلدىق مارافون: قىتايدىڭ قۇپيا ستراتەگياسى» بەست­سەللەرىنىڭ اۆتورى مايكل پيللسبەري, ازيالىق قوعام ساياساتى ينستيتۋتىنىڭ پرەزيدەنتى جانە باس ديرەكتورى, اۋس­تراليانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان كەۆين رادد, «قىتاي مەن جا­ھاندانۋدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ» پرە­زيدەنتى ۆان حۋەياو, دۇنيەجۇزىلىك بانك ۆيتسە-پرەزيدەنتى لاۋازىمىن يەلەنگەن, برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى يوحاننەس لينن قاتىستى.

«اقش حالقى سوعىس كەزدەيسوق باس­تالۋى مۇمكىن دەپ الاڭدايدى. سوڭعى 2 جىلدا مەن مۇنداي كوپ ستسەناريدى ەستىپ تالقىلادىم. بۇل – وتە اۋقىمدى ماسەلە. بۇگىنگى سەسسيا اياسىنداعى قاراما-قاي­شىلىق تۋرالى ايتار بولساق, مەن ءۇشىن بۇل اسكەري قاقتىعىس, ونىڭ ىشىندە يادرولىق سوعىستىڭ ىقتيمالدىلىعى», دەدى مايكل پيللسبەري.

ازيالىق قوعام ساياساتى ينستي­تۋ­تىنىڭ پرەزيدەنتى جانە باس ديرەكتورى كەۆين رادد قىتاي بۇگىندە الەمدەگى ەكونو­ميكالىق كوشباسشى, ءىرى ساياسي كۇشكە اينالعانىن ايتتى. قىتاي قازىردىڭ وزىندە امەريكامەن كۇرەسىپ, باسەكەلەس بولىپ جاتقان قۋاتتى جانە ىقپالدى كۇش ورتالىعى سانالادى. «قازىر امەريكا بارلىق نەگىزگى زامان­اۋي تەحنولوگياعا يە جانە تەحنولوگيالىق دامۋدا قىتايدان الدا. قىتايدا اقش-تاعىداي وتكىزگىشتەر مەن جارتىلاي وتكىزگىشتەر جەتىسپەيدى. ولاردىڭ ءوندىرىسى اقش-تا شوعىرلانعان. بۇل تۇرعىدا قىتاي امەريكادان ارتتا قالدى. اقش-تى باسىپ وزۋ ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالىق ساياساتتى قولعا الدى. سوندىقتان ەكى ەل اراسىنداعى قارىم-قاتىناس ۋشىعا تۇسەدى – سىن-قاتەرلەردىڭ الماسۋى بولادى جانە ءبارىمىزدى شيەلەنىس كەزەڭى كۇتىپ تۇر», دەدى سپيكەر.

كلۋب جۇمىسى بارىسىندا «باتىس vs رەسەي: ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ءۇشىن سالدارلار» سەسسياسى ءوتتى. وعان قازاقستاندىق الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەرجان سالتىباەۆ, بەلگيا پرەمەر-ءمينيسترى بولعان يۆ لەتەرم, ەنەرگەتيكالىق حارتيا حاتشىلىعىنىڭ باس حاتشىسى ۋربان رۋسناك, ماسكەۋلىك كارنەگي ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى دميتري ترەنين سەكىلدى سپيكەرلەر قاتىستى.

سونىمەن, ءۇش كۇنگە سوزىلعان «اس­تانا كلۋبىنىڭ» وتىرىسى كەزىندە جا­ھان­دانۋدىڭ بولاشاعىنان باستاپ الەمدىك دامۋدىڭ سىن-قاتەرلەرىنە دەيىنگى كوپتەگەن ماسەلە قامتىلدى. جيىن­­عا شارتاراپتان كەلگەن سپيكەرلەر ەل­باسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق­ستاننىڭ دامۋىن­داعى, جاھاندىق تۇراقتىلىق پەن قاۋىپ­سىزدىكتى ساقتاۋداعى ءرولىن جوعارى باعا­لادى.

قورىتا ايتقاندا, «استانا كلۋبى» الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ساراپشىلار مەن كوشباسشىلار باس قوسىپ, جاھاندىق ماسەلەلەردى تالقىلايتىن ىرگەلى الاڭعا اينالعانىن تاعى ءبىر رەت دالەلدەدى.