ۇكىمەت «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اپتالىق قوسىمشاسى

كەدەن وداعى – ەكونوميكالىق قاجەتتىلىك كەدەن وداعى جانە بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ تەك قانا ساياسي ەمەس, الدىمەن ەكونو­ميكالىق قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ وتىرعان شەشىم. وداق ءۇش ەلدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدا, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى ەتۋدە اسا قۋاتتى سەرپىلىس بەرەتىن بولادى دەپ سەنەمىز. وسى تۇرعىدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى­نىڭ باستاماسى­مەن استانادا ءوت­كىزىلگەن “كەدەن وداعى ەلدەرى اگرارلىق-ونەركاسىپتىك كەشەنىن عىلىمي قامتاماسىز ەتۋ” حالىق­ارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسى وداققا مۇشە ءۇش ەلدىڭ اگرارلىق عالىم­دارىنىڭ باسىن قوسىپ, كەلەلى پىكىرلەردى ورتاعا سالعىزدى. بۇل باسقوسۋعا قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىنىڭ اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىكتەرى مەن ۆەدومستۆولا­رىنىڭ وكىلدەرى, بەلگىلى اگرارلىق عالىمدار قاتىس­تى. رەسەي, قازاق­ستان, بەلارۋستىڭ اگرارلىق سالا­داعى عىلىمي ىنتىماقتاستىق جانە ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا­سىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقى­لانىپ, ەلدەردىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, اۋىل تۇرعىن­دارى­­نىڭ يگىلىگىن ارتتىرۋ شارا­لارى قاراستىرىلدى. باستاما­نى ءبىرىنشى بولىپ قولعا الىپ, قازاق­ستان, رەسەي, بەلارۋستىڭ اگرار­لىق سالادا­عى عىلىمي ىنتىماقتاس­تىق جانە ەكونوميكالىق ينتەگرا­تسياسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاتقان بۇل فورۋم كەدەن    وداعىنا مۇشە ءۇش ەل اراسىندا العاشقى اگرارلىق بىرىڭعاي جولدى سالدى. قاشاندا ۇلكەن ءىستى باستاۋ الدىندا “كەلىسىپ پىشكەن تون كەل­تە بولماس” دەگەن قازاقتىڭ دانا ماقالىن ەسكە الامىن. كەدەن­ وداعى سول ۇلكەن ءىستىڭ بولاشاق باس­پالداعى. الەم جاhاندانۋ ۇدەرىسىن باستان وتكەرۋدە. كەدەن وداعى دەگەنىمىز, بۇگىنگىدەي الاپات زاماندا ىنتىماقتاسا وتىرىپ, بىرلەسە تى­عى­رىقتان شىعۋ, ءوز ەكونوميكاڭدى سىرتتان كەلەر يمپورتتان بەلگىلى ءبىر بەلگىلەنگەن شارالار ارقىلى قورعاي وتىرىپ, دامىتۋ. ياعني, الەمدىك رىنوك سورەلەرىنەن ءوز ورنىمىزدى ويىپ تۇرىپ الۋ ءۇشىن دە الدىمەن ەكونوميكالىق الەۋەتى­مىزدى وداق­تاس ەلدەرمەن ىنتىماق­تاسا وتى­رىپ نىعايتىپ الۋىمىز كەرەك. جاھاندانۋدان قانشا قاشىپ قۇتىلامىز دەگەنىمىزبەن, ودان سىرت قالا المايتىندىعىمىز ايقىن. سوندىقتان دا, عالىم رەتىندە كەدەن وداعىنىڭ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن بەرەرى كوپ بولاتىنىنا سەنەمىن. ءۇش ەلدىڭ ءوزارا بىرىگىپ كەدەن وداعىن قۇرۋىنىڭ قاي­تارىمى ەرتەڭگى كۇنى-اق كورىنىس بەرەتىن بولادى دەپ ويلايمىز. قازىرگى كەزدە وداق جايىندا ءار­تۇرلى پىكىرلەر ايتىلۋدا. مەنىڭشە, ونىڭ باسىم بولىگى كوپشىلىكتىڭ كەدەن وداعىنىڭ ءمانىن تۇسىنبەي جاتقانىندا بولسا كەرەك. كەدەندىك وداقتىڭ ءبىز ءۇشىن كەرەك ەكەنى داۋسىز. ايتسە دە, بۇل قاراپايىم ماسەلە ەمەس. ەكونو­مي­كا­نىڭ بار­لىق سەكتورى اراسىندا تۇسىندىرمە-اڭگىمەلەر وتكىزىپ, جۇرت­تىڭ كوڭىلىندەگى كۇدىكتى سەيىلتۋىمىز كەرەك. كەدەن وداعىنىڭ اۋىل شا­رۋاشىلىعىنا بەرەرى نە, اۋىلداعى ءاربىر شارۋا قوجالىعى, فەرمەر, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋشى كاسىپورىندار بۇل وداق­تان وزىنە ءتيىمدى قانداي يگىلىكتەردى پايدالانا الادى دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەتىن باسقوسۋلاردى بەلگىلى ءبىر توپتار اراسىندا عانا ەمەس, اي­ماقتارعا بارىپ, ەل ىشىندە وتكىزگەن ءجون دەر ەدىم. قازاقستان رەسەيگە ءوز ۇپايىن بەرىپ قوياتىن بولدى دە­گەننىڭ بوس ءسوز ەكەندىگىنە حالىقتىڭ كوزىن جەتكىزۋىمىز كەرەك. جالپى, كەدەن وداعى دەگەنىمىز, ءبىرىن-ءبىرى باسىنباي, تەڭ تۇرعىدا كەلىسىپ بارىپ, ورتاق شەشىم قابىلدايتىن ۇيىم. كەدەن وداعىنىڭ نەگىزگى ەلە­مەنتى – بىرىڭعاي كەدەندىك تاريف بولسا, ەكىنشىسى – باسەكەلىك ورتا قۇراتىندىعى. بىزدەگى كەرتارتپا پىكىرلەردىڭ دە تۋىنداۋىنىڭ باستى سەبەبى وسى باسەكە بولسا كەرەك. باسەكەدەن قورقىپ, ۇركە بەرەتىن بولساق, ءبىز الەمدىك كوشتەن قالىپ قويامىز. وسىنى تۇسىنەتىن كەز كەلدى. باسەكە دەگەنىمىز – ەكونو­ميكا­نىڭ قوزعاۋشى كۇشى. قازاق­ستاننىڭ اگرارلىق-ونەركاسىپتىك كەشەنى 100 ميلليون ادامدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتە الادى. بىزدە ۇلكەن بازا بار, تەك سونىڭ كوزىن تاۋىپ, باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم شىعارا ءبىلۋ كەرەك. سوڭعى جىلدارى قازاقستان­نىڭ اگرارلىق ءوندىرىسى جاقسى دامۋ ۇستىندە. 2009 جىلدىڭ وزىندە اۋىل شارۋاشى­لىعى ءونىمى اقشالاي 1620 ميل­ليارد تەڭگەنى قۇراپتى. بۇل 2000 جىلمەن سالىستىرعاندا 4 ەسە ءوسىمدى كورسەتەدى. ارينە, كەدەن وداعىنا مۇشە بولعاننان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ موينىنا ار­تى­لا­تىن جۇك تە كوبەيەدى. رىنوك­تار مەن ەكونوميكالىق قاتىناستار­دىڭ جاھاندانۋ ۇدەرىسى جاعدايىندا دامۋ تەتىگىن جەدەلدەتپەسە بول­مايدى. مۇنى مەملەكەتتىڭ اگرار­لىق ساياساتىن قۇرۋ كەزىندە ەسەپكە الىپ, ماڭىزدى دەگەن بىرقاتار ماسەلەلەردى جەدەل تۇردە شەشۋىمىز كەرەك. ال­دىمەن ءبىز ىشكى رىنوكتاعى سۇرانىس­تى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاما­سىز ەتۋ جولدارىن قاراستىرىپ, ودان كەيىن كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر رى­نوگىنا قانداي ءونىم شىعاراتىنى­مىزدى ايقىنداپ الۋىمىز كەرەك سياق­تى. ول ءۇشىن ەگىن-وسىمدىك ءونىم­دەرى مەن مال شارۋاشىلىعى كولەمىن ايتارلىق­تاي وسىرگەن دۇرىس. حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن تۇراقتى تۇردە قامتاماسىز ەتۋدە قايتا وڭدەۋ ماسەلەلەرىن دامىتۋ, يمپورت تاۋار­لارىنىڭ كولەمىن قىسقارتىپ, كەرىسىنشە, ەكسپورتقا شىعاراتىن ونىمدەرىمىزدى مولايتۋ ماسەلەسىنە ماڭىز بەرۋگە تۋرا كەلەدى. قايتا وڭدەۋ جۇيەسىن دامىتۋ شيكىزاتتىق بازاعا تاۋەلدى ەكەنىندە داۋ جوق. ال ونداي بازانىڭ بىزدە جەتكىلىكتى ەكەنىن ايتىپ ءوتتىم. ەندى سول بازا­نى يننوۆاتسيالىق تەحنولو­گيالاردى پايدالانا وتىرىپ, زاماناۋي تەح­ني­­كا­لارمەن بايىتىپ, شيكىزات بازاسى مەن اۋىل شارۋا­شى­لىعى­نىڭ ءونىم­دەرىنەن دايىن ازىق-ت ۇلىك جاساپ شىعاراتىن قايتا وڭدەۋشى­لەر اراسىنداعى قاتىناستى جەتىل­دىرۋى­مىز قاجەت. ۇساق وڭدەۋشى كاسىپ­ورىن­داردى بىرىكتىرىپ, ىرىلەن­دىرۋ دە تالاي ماسەلەنى شەشەدى دەپ ويلاي­مىن. سەبەبى, بىزدەگى ءبىر كەمشى­لىك – اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەۋمەن اينالىساتىن­دار كوبىنە ۇساق شاعىن كاسىپورىن­دار بولىپ كەلەدى. ءتا­جىريبە ءىرى ءوندىرىستىڭ ارتىقشىلىعىن كور­سەتۋدە. شاعىن كاسىپورىن­داردىڭ ءبىرازى جىلدى شىعىنمەن جاۋىپ ءجۇر. سوندىقتان دا شاعىن شارۋا­شىلىقتار مەن كاسىپورىنداردى ىرىلەندىرىپ, ءوزارا قاتىناستارىن دۇرىس جولعا قويۋ تابىستىڭ ەسەلەنە تۇسۋىنە باستاي­تىن جول دەر ەدىم. سوندا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدە­رىن ساتىپ الۋ, ساقتاۋ, العاشقى جانە تەرەڭ­دەتە وڭدەۋ, ءونىمدى وتكىزۋ, شيكىزات وندىرۋشىلەر مەن قايتا ءوڭ­دەۋشىلەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق ءوزارا قاتىناس­تارداعى وسى ۋاقىتقا دەيىن دامي الماي وتىرعان جۇيەنىڭ پروبلەما­لارىن شەشۋگە بولادى. شيكىزات بازاسى مەن وڭدەۋشىلەر, جەتكىزۋ­شىلەر, ساۋدا اراسىنداعى بايلانىس­تى بەلگىلى ءبىر جۇيەگە تۇسىرمەي, باسەكەگە قابىلەتتى ءونىم وندىرە ال­ماي­مىز. ويتكەنى, ورتا­داعى قارىم-قاتىناستىڭ جۇيەلى ەمەستى­گىن پايدا­لانۋشى – دەلدال­دار ءبىر جەردەن ارزان باعاعا كوتەرە ساتىپ الىپ, ەكىنشى جەرگە قىمباتقا ساتىپ, ەكى جەپ بيگە شىعىپ ءجۇر. سوندىقتان دا, ءبىزدىڭ وندىرگەن ءونىمىمىزدىڭ باعاسى يمپورتتان ەكى-ءۇش ەسەگە قىمبات بولىپ شىعا كەلەدى. باسەكەگە قابى­لەتتى ءونىم وندىرۋگە كەدەرگى بولىپ وتىرعان تاعى ءبىر ماسەلە – اۋىل شارۋاشى­لىعى ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپ­ورىندار جابدىقتارىنىڭ توزىعى جەتىپ تۇرعاندىعى, اۋىل شارۋاشى­لىعى شيكىزاتىن ونەر­كاسىپتىك وڭدەۋ ساپاسىنىڭ تومەندىگى, شيكى­زاتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىس­تى كاسىپورىنداردىڭ تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەمەيتىندىگى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ ناتيجەسىندە, ءوزىمىز شىعارا الاتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدە­رىنىڭ باسىم بولىگىن يم­پورتتىق ونىمدەر باسىپ الىپ وتىر. قازاق­ستاندا اۋىل شارۋاشى­لىعى ءوندىرىسى بەلارۋسپەن سالىستىرعاندا قاتاڭ كليمات جاعدايىندا جۇرگىزى­لەتىنى بەلگىلى. سوعان قاراماستان, ءبىزدىڭ استىعىمىز بەن ەتىمىز, جەمىس-جيدەگىمىز كەدەن وداعىنا مۇشە ەكى ەلدە دە جوعارى سۇرانىسپەن وتۋدە. ال ەندى وداق كۇشىنە تولىق ەنگەن­نەن كەيىن ونىمدەردى رىنوكقا وتكىزۋ باسەكەسى قىزاتىنى انىق. ياعني, قازاق­ستاندىقتار ءوندىرىستىڭ ساپالىق ماڭىزىن كۇشەيتۋگە, داقىلدار مەن مال ونىمدەرىن ارت­تىرۋعا كۇش سالا­تىن بولادى. ول ءۇشىن الدىمەن مەملەكەت تۇرعىسىندا اۋىل شارۋا­شى­لىعىنا جاندى قولداۋ كەرەك. مەنىڭ ويىمشا, بەلارۋس پەن رەسەيدەگى اگرارلىق سەكتورعا جاسا­لىپ جاتقان جاعداي مەن مەملە­كەتتىك قولداۋدىڭ دارەجەسىنەن بىزدەگى كومەك ءبىر دە كەم بولماۋى ءتيىس. باسەكەگە تۇسەتىندەردىڭ ستارت­تىق الاڭى بىردەي بولۋى كەرەك. ودان كەيىن دە باسەكەگە ساي ءونىم وندىرە الماي جاتسا, كاسىپ­ورىندار­دىڭ وزىنە سىن. بۇدان تەك تۇتىنۋ­شىلار عانا ۇتاتىن بولادى. ءويت­كەنى ساپالى, باعاسى حالىقتىڭ قال­تا­سىنا لايىقتى ءونىم رىنو­گى­مىزدا كوبەيىپ, يمپورت ازايادى. كەدەن وداعىنىڭ ەلىمىزگە رەسەيلىك جانە بەلارۋستىك تەحنولو­گيا­لاردىڭ جەت­كىزى­لىپ تۇرۋىن جەدەل­دەتەتىنىنە سەنىمدىمىن. بۇل اگرارشى­لار ءۇشىن ۇلكەن يگىلىككە اينالماق. سوندىق­تان باسەكەدەن قورقا بەرۋدىڭ ءجونى جوق. رەسەي مەن بەلارۋس, قازاق­ستاندا اگارارلىق عالىمداردىڭ ۇلكەن قۋاتتى كۇشى بار ەكەندىگىن دە ۇمىتۋعا بولماس. ءۇش ەلدىڭ عىلىمي مەكتەپتەرىنىڭ باسىندا الەمدىك اتاعى بار ماماندار تۇر دەۋگە بولادى. ءبىزدى, ياعني اگرار­لىق عالىمداردى كاسىبي مۇددە بىرىكتىرەدى. عالىمدار اراسىن­داعى ءوزارا ىنتى­ماق­تاستىق قاتىناس وسى ۋاقىتقا دەيىن ءۇزىل­گەن ەمەس. وسىدان 4 جىل بۇرىن قازاقستان, رەسەي, بە­لا­رۋس, ۋك­راي­نا عالىمدارى بىرىگىپ “اگرو­حيمەكوسو­ودرۋ­جەستۆو” وداعىن قۇرعان بولا­تىن­بىز. مەن سول وداقتىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى­مىن. ونداعى ماقسات – وداق شەڭ­بەرىن­دەگى ەلدەردىڭ اگرارلىق سايا­ساتىنداعى جاڭا­لىقتار, ەلدەر­دەگى توپىراقتانۋ, تىڭايت­قىش, ەكولوگيا سالالارىن­داعى وزگەرىستەر, عىلىمي كوزقاراس­تار مەن جاسالىپ جاتقان شارا­لاردى ورتاعا سالىپ, تالقىلاپ, تاجىريبە الماسۋ. ءتورت جىلدان بەرى ءبىز ءتورت رەت عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, كەلەلى ماسە­لەلەردى تالقى­لادىق. مۇنى ايتىپ وتىرعانىم, بۇرىننان دا عالىمدار اراسىنداعى بار ىنتىماق­­­تاستىق كەدەن وداعىنان كەيىن كەڭەيە تۇسەدى دەپ ويلايمىن. عىلىم – ءبىلىم – كادر ماسەلەسىن بىرلەسە وتىرىپ شەشۋگە بولادى. ءۇش ەلدىڭ ۇكىمەتى كەدەن وداعى شەڭبەرىندە عىلىمي زەرتتەۋ­لەردىڭ بىرلەسكەن باعدارلاماسىن جاساپ, قارجىنىڭ ءبىر بولىگىن تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكا­لىق وسىمگە قول جەتكىزۋگە ءبولىپ وتىرسا دەگەن ۇسىنىس بار. كەدەن وداعىنىڭ تاعى ءبىر پاي­داسى – عىلىمي كادرلاردى دايىن­داۋعا, ولاردى تاجىريبە الماستىرۋعا جىبەرىپ تۇرۋعا جول اشىلادى. رەسەي­دىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمى بۇگىندە الەمدىك دەڭگەيدە ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ العانى بەلگىلى. سون­دىقتان ءۇش ەلدىڭ عىلىمي قۋاتىن ينتەگراتسيالاۋ اسىرەسە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز ءۇشىن كوبىرەك پايدالى بولادى دەر ەدىم. جاقىن قارىم-قاتىناس نەگىزىندە قازاقستاندا كوك­ونىستىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى بويىنشا باعالى سورتتار مەن گيبريدتەر پايدا بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. كەدەن وداعى جۇمىسىنا كىرىسە سالا ەكونو­ميكامىز گۇلدەنىپ, 170 ميلليون تۇرعىنى بار رىنوك ءبىزدىڭ ءونىمىمىزدى قۇشاق جايا قارسى الادى ەكەن دەپ وتىرعان جوقپىز. بۇل العاشقى عانا كۇردە­لىلىكتەر. نە نارسەدەن دە وزىمىزگە ءتيىمدى, پايدالى كوزدى بايقاي ءبىلىپ, سول ماقساتتا جۇمىس ىستەي ءبىل­سەك, الىنبايتىن قامال جوق. وتان­دىق تاۋارلاردى ەۋروپا رىنوگىنا شىعارۋ ءۇشىن رەسەيدىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن جەڭىلدىك­تەرمەن پايدالانۋعا قول جەتكىزۋگە بولادى. ءتيىمدى تۇردە تاسمالداۋدى جۇزەگە اسىرا الاتىن بولساق, قازاقستاندىق ءونىمنىڭ الەمدىك رىنوكتا باعا جاعىنان باسەكەگە قابىلەتتىلىگى دە ارتا تۇسپەك. سونىمەن قاتار, ءبىزدىڭ تاۋارلار كەدەن وداعىنا مۇشە وزگە ەكى ەلدىڭ رىنوگىنا شىعۋى ءۇشىن قويىلاتىن ۆەتەرينار­لىق جانە تەحنيكالىق تالاپتار سولارمەن ءبىر دەڭگەيدە ەكەندىگى دە ءبىز ءۇشىن ءتيىمدى. بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا مۇشە بولامىز دەگەنىمىزگە 14 جىلداي ۋاقىت بولىپتى. وركەنيەتتى دامىعان ەلدەردىڭ قوياتىن تالابى جوعارى. سول تالاپتىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق ستاندارتتى ساپالى ءونىم تۇرادى. كەدەن وداعى ءبىر جاعىنان ءبىزدى سول ساپالى ءونىم وندىرۋگە قول جەتكىزۋگە باستايتىن دايىندىق باسپالداعى ىسپەتتەس. اۋەلى ءۇش ەل اراسىندا باسەكەلەستىك دايىندىعىنان سۇرىنبەي وتەتىن بولساق, حالىقارالىق رىنوك­تارعا قورىقپاي بارا الامىز. كەدەن وداعىنا ءبىزدى ەكونومي­كالىق ىقپالداستىقتىڭ بارىنشا تەرەڭدەتىلگەن تۇرىنە باستاماق. بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قاعيداتتارى ءوزارا كەلىسىلگەن ەكونوميكالىق ساياسات, كاپيتالدىڭ, قىزمەت تۇرلەرىنىڭ, جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالۋى. الدا بۇدان دا كۇردەلى, ءتيىمدى ىستەر كۇتىپ تۇر. كەدەن­ وداعىنا مۇشە بولۋ ارقىلى ءبىز سول ۇلكەن اسۋلار الدىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, الەۋەتتى ءوسىرۋ سەكىلدى ماڭىزدى ماسەلەلەردى مەڭگەرىپ الۋىمىز كەرەك. راحىمجان ەلەشەۆ, اكادەميك, كسرو جانە قر مەملەكەتتىك سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى. تەحنوپارك باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى نىعايتادى قازىر دۇنيە جۇزىندە الەمدىك برەندكە اي­نال­عان ساۋدا ماركالارى بار. “سيمەنستىڭ” قون-دىرعىلارى دەسە كەرگىپ تۇرعان زاۋىت باسشى­لارىنىڭ ءوزى ەلپ ەتە قالىپ, كەلىسىم-شارتقا قول قويۋ ءۇشىن قالامىنا جارماسادى. ءباسىنىڭ مىقتى ەكەندىگىن, ءوز ءوندىرىسىنىڭ ونىمدىلىگىن كوتەرۋگە ىقپال جاسايتىندىعىن بىلەدى. سول سيمەنسىڭىزدىڭ تاريحىن وقىعانبىز. نەمىستىڭ بىردە اش, بىردە توق جۇرەتىن, اشقان جاڭالىقتارى باسىنا سىيماي, ىسكە اسىرۋعا قارجىسى جوق, شاعىن قوندىرعىلار جاساپ كۇن كورىپ جۇرگەن قاراپايىم ينجەنەرى ەكەن. قۇداي باق بەرگەن كۇنى قالتالى ازاماتتاردىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, جاڭالىعىن وندىرىسكە قوسقان. سول شاعىن قوندىرعىلاردان باستالعان سوقپاق ين­جەنەر سيمەنستى الەمدىك بيىككە الىپ شىقتى. دۇنيەدەگى وزگەرىستەردى جاسايتىن عالىمدار عوي. ولار كوز مايىن تاۋىسىپ جاڭالىقتار اشادى, ءتۇرلى تالداۋلار جاسايدى, جاساعان قوندىرعىسىن سىناقتان وتكىزۋ ءۇشىن جارعاق قۇلاقتارى جاستىققا تيمەي جۇرەدى. ءوڭدىرىستى وركەندەتۋدىڭ جاڭا ءتيىمدى تاسىلدەرىن تابادى. قازاقستان وركەنيەتتىڭ جاڭا اسۋلارىن باعىندىرۋعا بەت الدى. تاۋەلسىز ەل ەكەنمىن دەپ شەكاراڭدى تارس جاۋىپ الىپ, وزىڭمەن ءوزىڭ ءومىر سۇرەر بولساڭ وركەنىڭ وسپەيدى. كورشى مەم­­لەكەتتەرمەن الىس-بەرىس جاساۋ ءۇشىن كەدەن ودا­عىنىڭ يگىلىگىن كورۋ كەرەك. باسەكەگە قابى­لەتتى بولۋ ءۇشىن ءوندىرىسىڭدى ورگە سۇيرەر عالىم­دارىڭ مىقتى بولۋ كەرەك. ەلباسى ۇكىمەتتە وتكىزىلەتىن كەڭەيتىلگەن ماجىلىستەردە وسى جاعىن قاداپ ايتادى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىندا جالعاسىن تاپتى. ەلىمىزدەگى ىرگەلى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرەگەيى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانىنان ايماقتىق تەحنوپارك قۇرىلدى. وقمۋ عالىمدارى ءۇش وبلىستى قامتيتىن ۇلكەن جوباعا كولدەنەڭنەن قوسىلعان جوق. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارىنىڭ يندۋستريا-لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىن­شا ءبىر مىڭنان اسا پاتەنتتىك جۇمىستارى بار. ماسەلەن, وڭتۇستىكتە كىرپىش شىعاراتىن زاۋىت­تار كوپ. نەمىس تەحنولوگياسى بويىنشا جا­سالعان كىرپىش سىرت كوزگە مىقتى كورىن-گەنىمەن دالادا ۇزاق تۇرىپ قالسا شەت-شەتى ءمۇجىلىپ, ساپاسىزدانا باستايدى. نەلىكتەن؟ عالىمدار ونىڭ سەبەبىن تاپتى. ەۋروپادا وڭتۇستىك قازاقستانعا قاراعاندا كۇن سالقىن. ونداعى تەحنولوگيانى كوشى­رۋ تۇبىرىمەن قاتە. تەحنوپارك وزدەرىندەگى شاعىن قوندىر­عىمەن ءوڭىر تابيعاتىنا لايىق كىرپىش شىعارعان. ماركاسى جوعارى. سۇرانىس كۇشتى. قارجى شىعارىپ, قوندىرعىنى وندىرىسكە قوي. سول سياقتى جەر استى سۋى جاقىن ءارى تۇزدانۋى جوعارى. بەتوندى جەپ قويادى. اسفالت جولدار قانشا مىقتى سالساڭ دا ەكى جىلدان سوڭ ءار جەرىنەن تەسىلە باستايدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ وقمۋ عالىمدارىنىڭ وسى باعىتتاعى ىزدەنىسى ۇكىمەت تاراپىنان باعالانىپ جاتىر. بۇگىندە ايماقتىق تەحنوپارك جۇمىسى جوسپارلى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. تەحنوپاركتىڭ مىندەتتەرىنە كەلەتىن بولساق ولار: نارىقتىق ينفراقۇرىلىمدار قۇرۋ مەن دامىتۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەك­تىلەرىن, كاسىپكەرلەردى, ونەرتاپقىشتاردى, عالىمداردى, ستۋدەنتتەر مەن ينجەنەرلەردى بەلسەندى كاسىپكەر­لىك قىزمەتكە تارتۋ, ولاردىڭ يدەيالارى مەن جو­بالارىن جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتۋ, ەكونوميكا, مەنەدجمەنت, ماركەتينگ جانە باسقارۋشىلىق ءبىلىم سالاسىندا كاسىپ­كەرلەر مەن مامانداردى وقىتۋ مەن دايىنداۋ, ايماقتىڭ عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتىن ناتيجەلى پايدالانۋعا باعىتتالعان ايماقتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە قۇرۋ, حالىقارالىق عى­لىمي-تەحنيكالىق ىنتى­ماقتاستىقتى ۇيىم­داستىرۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ. وقمۋ رەكتورى, اكادەميك ءۋاليحان ءبيشىم­باەۆ تەحنوپارك جۇمىسىنا بايلانىستى مىنا جايتتەردى ايتتى. كازىرگى تاڭدا تەحنو­پاركتە م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ عالىم­دارىنىڭ قاتىسۋىمەن ازىرلەنگەن 32 يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبا مەن ۇسىنىستار بار. مۇندا 1423 جۇمىس ورنى قۇرىلاتىن بولادى. سولاردىڭ ىشىندە, ماسەلەن, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن قايتا وڭدەۋ جونىندە 9 جوبا ازىرلەندى, 439 جۇمىس ورنى قۇرىلادى. كومىرسۋتەگى شيكىزاتىن قايتا وڭدەۋ بويىنشا 3 جوبا دايىندالدى, 108 جۇمىس ورنى قۇرى­لادى. قۇرىلىس ماتەريالدا­رىنىڭ حيميالىق تەحنولوگياسى بويىنشا 6 جوبا دايىندالدى, 294 جۇمىس ورنى قۇرىلادى. تابيعات قورعاۋ تەحنولوگيالارى جونىندە 3 جوبا دايىندالدى, 240 جۇمىس ورنى قۇرىلادى. كەشەندى جوعارى كونتسەنتراتسيالانعان جانە ەكولوگيالىق تازا تىڭايتقىشتار ءوندىرۋ جونىنەن 20 ملرد. 2 ملن. تەنگەگە 3 جوبا دايىندالدى, 342 جۇمىس ورنى قۇرىلادى. وقو اكىمدىگىنىڭ تاپسىرماسىمەن تەحنوپارك بۇرىنعى شىمكەنت فوسفور زاۋىتىنىڭ بوس تۇرعان ونەركاسىپتىك الاڭىن يگەرۋدى ۇسىنادى. “ساستوبە-تسەمەنت-تەحنولودجي” جشس-ىندە تەحنوپارك تاراپىنان فوسفور جانە مەتاللۋر­گيالىق ءوندىرىس قالدىقتارىنان كۇيدىرىلمەيتىن تۇتقىر زات الۋ تەحنولوگياسى ەندىرىلدى. تەحنو­لوگيا ءوزىنىڭ جوعارى دارەجەدە ەنەرگيا ۇنەمدەۋ­شىلىگىمەن قاتار وزىندىك قۇنى تومەن ءونىم الۋى­مەن ەرەكشەلەنەدى. قازىرگى كەزەڭدە 2000 توننا كولەمدەگى پارتياسى شىعارىلدى. وسى ونىمگە ارناپ تەحنيكالىق شارتتار مەن سەرتيفيكات ازىرلەنىپ بەكىتىلدى. وسى كۇيدىرىل­مەيتىن تۇتقىر زات 600-700 ماركالى بەتون الۋعا ارنالعان. قازىرگى كۇندە ول ەلىمىزدىڭ ءبىراز ايماقتارىندا سىناقتان ءوتىپ, سونىمەن قاتار اقتاۋ تەڭىز ايلاعى قۇرىلىسىندا دا سىناقتان وتكىزىلۋدە. وسى تەحنولوگيا بويىنشا “كازفوسفات” جشس-مەن كەلىسىم-شارتقا قول قويىلدى. “قاراتاۋ-تسەمەنت” جشس-دە دە تسەح قۇرىلىپ, اشىلۋدا. “وڭتۇستىك” اكك جانە “ەلەكترواپ­پارات زاۋىتى” جسش-مەن بىرىگە وتىرىپ, قۋاتتىلىعى جىلىنا 260 توننالىق جەرگىلىكتى شيكىزات نەگىزىندە كالتسي كاربيدى ءوندىرىسى قۇرىلۋدا. ونەركاسىپتىك الاڭدا قۇرىلىس ين­دۋس­ترياسىنا ارنالعان كوبىك بەتوندار, جارنامالىق ۇلگىلەر جاسالىنۋدا. فارماتسەۆ­تيكا ءۇشىن گيدروك­سيلاپاتيت پەن تاماق قوسپالارى ساراپتامادان ءوتىپ, مەملەكەتتىك ليتسەنزيا الىندى. اكادەميك ءۋاليحان بيشىمباەۆ وسى باعىتتا شەشىلۋگە ءتيىستى كۇرمەۋلى ماسەلەلەر بار ەكەن­دىگىن ايتتى. تەحنوپارك اۋىل شارۋا­شىلىعىنا دا جاقسى وزگەرىستەر الىپ كەلەدى ەكەن. مىسا­لى, وقمۋ جانە وزبەكستان عالىمدا­رىمەن تۇز­دالعان جەرلەردەن تۇراقتى ءونىم الۋ ءۇشىن ماقتا, سويا, جۇگەرى داقىلدارىندا ەلەكترلى ىن­تا­لاندىرۋ, ءبيوتاسىل تەحنولوگيالارى ەندىرىلدى. جاقىندا ۋنيۆەرسيتەتتە “ەلىمىزدىڭ يندۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىندا جاس مامانداردى دايارلاۋداعى جوو-نىڭ ءرولى” اتتى سەمينار وتكەن. ەلباسىمىزدىڭ قازاقستان حالقىنا ارنالعان “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونو­ميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىن­دىكتەرى” اتتى جولداۋىندا “جوعارى ءبىلىم ساپاسى ەڭ جوعارى حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ەلدەگى جوو-لار الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ رەيتينگىنە ەنۋگە ۇمتىلۋلارى كەرەك. 2015 جىلعا قاراي ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق جۇيە تولىققاندى جۇمىس ىستەپ, 2020 جىلعا قاراي ەلدە ەنگىزىلەتىن تالداۋلار, پاتەنتتەر مەن دايىن تەحنولوگيالار تۇرىندە ءوز ناتيجەلەرىن بەرۋگە ءتيىس” — دەپ اتاپ كورسەتىل­گەن بولاتىن. بۇل بارلىق جوو-لاردىڭ الدىنا قويىلعان تالاپ. وسى تالاپ ۇدەسىنەن قالاي شىعۋعا بولادى, ونىڭ جولدارى قانداي دەگەن ماسەلەلەرگە جاۋاپ ىزدەلدى. ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ الدىڭداعى بەس ەشكىنى ىسقىرىپ ءجۇرىپ ايداعانمەن بىتپەيدى. نارىقتىق ەكو­نوميكا جاڭا تالاپتار قويىپ جاتىر. ءوندى­رىستىڭ, ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دا عىلىمسىز كۇنى جوق ەكەندىگى وسى مىسالداردان اڭعارىلعانداي. بىراق, سونى جاڭالىقتاردى ومىرگە ەندىرۋ ۇلكەن قارجى تۇرادى. ال, قازاق­ستاندى باسەكەگە قابىلەتتى ەتەتىن عىلىمي ىزدەنىستەردەن قارجى اياۋعا بولمايدى. باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. “جول كارتاسىنىڭ” جاقسىلىعى مول بيىلعى جولداۋىندا پرە­زيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ “الدا تۇرعان ونجىلدىقتىڭ  اسا ماڭىزدى مىندەتى – قازاقستاننىڭ بارلىق ازامات­تارىنىڭ ءومىر سا­پاسى مەن دەڭگەيىن جاقسارتۋ, الەۋمەتتىك تۇ­راق­تىلىق پەن قور­عالۋدى نىعايتۋ”, دەپ ەلدىڭ الداعى ونجىلدىققا دامۋ ستراتەگيا­سىن ايقىندادى. راس, وتكەن جىلدىڭ كۇردەلى ءسات­تەرى دە كەزدەستى. بارلىق جەر­لەر­دەگى سياقتى ءبىزدىڭ وبلىس اكىمدىگى دە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, ماڭىزدى باعىتى ەڭبەك رىنوگىنداعى شيەلەنىستى تومەندەتۋ بولىپ تابىلاتىن داعدارىسقا قار­سى ءىس-شارالار كەشەنىن ىسكە اسىر­دى. داعدارىس سالدارىنان ءوندىرىس ءتو­مەن­دەگەندە بوساتىلعان ادام­دار­دى باسقا جۇمىستارمەن قام­تا­ماسىز ەتە الدىق, داعدارىسقا قار­سى شارالار­دى ىسكە اسىردىق. سو­لاي­شا ءىرى جانە ورتا بيزنەسپەن الدىڭعى جىلدار­داعى دەڭگەيدەن تومەن ەمەس الەۋ­مەتتىك پاكەتتەردى ەس­كەرەتىن, ءوندىرىس تومەندەگەندە ادام­داردى قىسقارتۋ ەمەس, جارتى­لاي جۇمىس كۇنگە اۋىستىرۋ, ءماج­بۇرلى دەمالىستارعا جىبەرۋ مۇمكىن­دىگىن ەسكەرەتىن جالپى سانى 479 مە­موراندۋمعا قول قويىلدى. ءمالى­مەت­تەرگە كوز جۇگىرتەر بولساق, وتكەن جىلدىڭ كوكتەمىندە وب­لىستا 15 مىڭ ادام تولىق ەمەس جۇمىس كۇن مەن اپتا تارتىبىندە جۇ­مىس ىستەدى جانە 800-دەن استام ادام ءماجبۇرلى دەمالىستا بولدى. وسى شارالار  وندىرىستە  جۇمىس­كەرلەردى جۇمىستان بوساتپاۋعا مۇمكىندىك بەردى. جول­داۋدا  “الەم­دىك قارجى-ەكونوميكا­لىق داعدارىسى ەكونو­ميكانىڭ ءوسۋ قارقىنىنا ىقپال ەتتى, بىراق ءبىزدىڭ دامۋىمىزدى توقتاتقان جوق”, دەپ اتاپ وتىلگەن. ونى ءوندىرىستى وبلىسى­مىز­دىڭ جوعارىداعى مىسا­لىنان كورىپ وتىر­مىز. جۇ­مىس­شى­لار دا ءوز ورنىن­دا. ەڭبەك ىرعاعى بۇزىلعان جوق. ءتىپتى ەڭ قۇردەلى مەرزىمدە دە جاڭا وندىرىستەر اشۋعا مۇمكىن­دىكتەر تۋدى. 2009 جىلى ونەركاسىپتە, ءبىلىم, دەنساۋ­لىق ساقتاۋ سالالا­رىندا, اگروونەر­كاسىپ كە­شەنىندە جاڭا نىساندار پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل  11.790 تۇراقتى جانە ۋا­قىتشا جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى دەگەن ءسوز. وسى كەزدە ەڭ ماڭىزدى جانە ەڭ پارمەندى داعدارىسقا قارسى باع­دارلاما – “جول كارتاسى” باعىت-باعدار بەرىپ وتىردى. ياعني, ناقتى مىندەتتەر قويىلدى – اۋىلدا بولسىن, قالادا بولسىن ادامدارعا جۇ­مىسسىز قالماۋ كەرەك بولدى. وتكەن جىلى وب­لىسقا “جول كارتا­سى” شەڭبەرىندە 8,9 ملرد. تەڭگە ءبو­لىندى. سونىڭ ەسەبىنەن 496 ينۆەس­تيتسي­لىق جوبا ىسكە اسىرىلدى,  67 نىسان جانە 100 كم. وبلىستىق ءجا­نە اۋداندىق ماڭىزى بار جولدار قايتا ءجون­دەل­دى. 397 الەۋمەتتىك  ءجا­نە ءما­دەنيەت نىساندارى جوندەلدى, الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنا 4 مىڭنان استام ادام جۇمىسقا ور­نالاستىرىلدى, 3860 ادام كادر­لاردى كاسىبي دايارلاۋعا جانە قايتا دايارلاۋعا جىبەرىلدى. “جول كارتا­سىن” ىسكە اسىرۋ بارىسىندا وبلىس بويىنشا 24 مىڭنان استام ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. قول­دانعان شارالار ناتيجەسىندە رىنوكتاعى جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيىن 0,6%-عا دەيىن تومەندەتە الدىق. بۇل داعدا­رىسقا دەيىنگى مەرزىمنىڭ كورسەت­كىشتەرىنەن جانە جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا كورسەتكىشتەن  تومەن.  “جول كار­تاسى” بويىنشا العاشقى رەت قاراجات بۇرىن قاراجات جەتپەي جۇرگەن سالالارعا ءبولىندى. ءنا­تيجەسىندە, تۇرعىن ءۇي شارۋاشى­لىق نىساندارى, جولدار جوندەلدى, سكۆەرلەر مەن باقتار كوركەيتىلدى, كوپتەگەن مەكتەپتەر, اۋرۋحانالار, مادەنيەت نىساندارى جاڭار­تىلدى. وسىنىڭ ءبارى داعدارىس كەزىندە ادامداردىڭ مورالدىق-پسيحولو­گيا­لىق  كوڭىلىنە وڭ اسەر ەتتى. “جول كارتاسى” باعدارلا­ماسىنىڭ مىنا­داي ناتيجەسى دە ماڭىزدى, وسى باع­دارلاما بويىن­شا جۇمىس ىستەگەن­دەردىڭ كوپشىلىگى جۇمىسپەن قام­تىل­عان ەڭبەك ۇجىمدارىندا تۇراق­تى تۇردە جۇمىسقا قالدى. ءومىردىڭ قيىن جاعدايىنا دۇشار بولعان ادامدار ءۇشىن وبلىستا كەدەيلىك دەڭگەيىن تومەندەتۋ ماسەلەلەرىنە با­عىتتالعان الەۋمەتتىك كو­مەك ءتۇر­لەرى ەسكەرىلگەن. تۇرمى­سى ناشار وتباسىلارعا جەكە قو­سالقى شارۋا­شىلىعىن, ءوز بەتىنشە جۇ­مىس­­پەن اينالىسۋ تۇرلەرى مەن شا­عىن بيز­نەستى قولداۋعا وتەۋسىز ما­تەريالدىق كومەك كورسەتۋ سياقتى شا­را بارىنشا ناتيجە بەرەدى. ءوت­كەن جىلى وبلىس بويىنشا وسىنداي كومەكتى 447 وتباسى الدى. ءۇي جا­نىن­داعى جەكە قوسالقى شارۋاشى­لىعىن دامىتۋعا وتەۋسىز كومەك العان ادامداردىڭ  ءبىرازى قازىرگى ۋاقىتتا ءوز ىستەرىن جالعاس­تىرۋدا. قوعامدىق جۇمىستار شەڭبەرىندە 6 ايعا ۇيىمداستى­رىلعان ورتالىقتار جەكە شارۋا­شى­لىعى جوق جۇمىسسىز ايەلدەرگە وزدەرىنە پايدالانۋعا جانە ساتۋ ءۇشىن كوكونىس, قۇس ءوسىرۋ­گە, ءۇي شارۋاشىلىعىندا كەرەك زاتتار مەن بۇيىمداردى جاساۋمەن اينالاسۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. اعىمداعى جىلى وسىنداي ورتا­لىقتار ەرتىس اۋدانىنىڭ بارلىق اۋىلىندا ۇيىمداستىرىلاتىن بولادى. ەكىباستۇز قالاسىنىڭ 8 شاعىن اۋدانىندا جالپى ۇزىن­دىعى 3350 شاقىرىم بولاتىن سۋ قۇبىرى جۇيەلەرى جوندەلدى, بۇل سۋ قۇبىرى جەلىسىندەگى قىسىمدى جوعالتپاۋعا, تۇتىنۋشىلارعا سۋدىڭ ۇزدىكسىز بەرىلۋىن قامتاما­سىز ەتۋگە جانە ونىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال وبلىس ورتالىعىندا قالا­عا سۋ بەرەتىن نەگىزگى  قۇبىر جۇيە­سىنىڭ كاناليزاتسيالىق كوللەكتورى­نىڭ پايدالانۋ مەرزىمى 50 جىلعا دەيىن ۇزارتىلدى, ولاردىڭ سۋ جىبەرۋ مۇمكىندىگى ۇلعايتىلدى, قالانىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنىڭ تۇ­راقتى جۇمىسى قامتاماسىز ەتىلدى. مەكتەپ­تەردى, اۋرۋحانالاردى جانە باسقا دا الەۋمەتتىك نىسانداردى جوندەۋ جانە جىلىتۋ ماۋسىمىنا دايىنداۋ باعىتى بويىنشا 364 الەۋ­مەتتىك نىسان جوندەلدى. ءناتي­جەسىندە, 9 مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك مەكەمە ساني­تارلىق-ەپيدەميولو­گيا­لىق نورمالارعا سايكەس كەلتىرىل­دى, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا 256 نى­ساننىڭ تەحنيكا­لىق جاي-كۇيى جاقسارتىلدى, 76 اۋرۋحانا مەن اۋىلدىق دارىگەرلىك امبۋلاتوريادا كورسەتىلەتىن مەدي­تسينالىق قىز­مەتتەردىڭ ساپاسى جاقسارتىلدى. قالا مەن اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك-ءما­دەني نىساندارىن جوندەۋ باعىتى بويىنشا 33 سەلولىق كلۋب, كىتاپ­حانا, مادەنيەت ءۇيىنىڭ  جاي-كۇيى جاقسارتىلدى. بيىل وبلىستا “جول كارتا­سى” باعدارلاماسىن ىسكە اسى­رۋعا باعىتتالعان قاراجات ەسەبىنەن 159 ينۆەستي­تسيا­لىق جوبالار­دى جۇزەگە اسىرۋ جوسپار­لانۋدا. ونىڭ ىشىندە, 36 نى­ساندى سۋمەن جاب­دىق­تاۋ, جىلۋمەن جاب­دىقتاۋ, سۋ جانە جىلۋ قۇبىرلارىن, ەلەكترمەن جاب­دىقتاۋ جونىندەگى ينجەنەرلىك جەلىلەردى جانە قۇرىلىستاردى جوندەۋ, 100 نىساندى كوركەيتۋ, جولداردىڭ شۇڭقىرلارىن جوندەۋ, وبلىستاعى اۋىلدارداعى الەۋمەتتىك-مادەني ماڭىزى بار 81 نىساندى جىلىتۋ جانە جوندەۋ جۇمىستارى بار. ازاماتتاردى كاسىبي دايارلاۋدا جانە جاستاردى ەڭبەككە تارتۋ تاجىريبەسى ارقىلى الەۋمەتتىك جۇ­مىس ورىندارىندا جۇ­مىسپەن كام­تىلۋدى كامتاما­سىز ەتۋ ءجو­نىندە باعىتتار بار. ولار ءارى قا­­راي جال­عاسادى. وسى ماقساتتى جەتىلدىرۋ ءجو­نىن­دەگى باعدارلاما با­رى­سىندا 16,8 مىڭ جاڭا جۇمىس ورىن­دارىن قۇرۋ جوس­پارلانۋدا. ۆلاديمير بەركوۆسكي, پاۆلودار وبلىستىق جۇمىس­­پەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باس­قار­ماسىنىڭ باستىعى.