داۋدىڭ باسى – بلاتتەردىڭ ۇسىنىسى
كەز كەلگەن ۇسىنىستىڭ, وزگەرىستىڭ, رەفورمانىڭ بەلگىلى ءبىر توپقا ۇناماۋى, وسى سەبەپتى ەكى تاراپ اراسىندا داۋ-داماي تۋىندايتىنى بەلگىلى عوي. ماسەلەن, كوكتەمدە ەۋروپانىڭ توپ كوماندالارى سۋپەرليگا اتتى بولەك چەمپيونات قۇرامىز دەپ باس كوتەرگەندە, ۋەفا باسشىلىعى ورە تۇرەگەلىپ, قارسىلىق تانىتىپ ەدى. سول سياقتى فيفا-نىڭ بۇل ۇسىنىسى دا الەمدىك فۋتبول قاۋىمداستىقتارىنىڭ قارسىلىعىنا تاپ بولىپ وتىر.
قازىر كوپ جەردە الەم بىرىنشىلىگىن ەكى جىل سايىن وتكىزۋ يدەياسىن ەڭ ءبىرىنشى بولىپ «ارسەنالدىڭ» بۇرىنعى باس جاتتىقتىرۋشىسى, قازىرگى تاڭدا فيفا قىزمەتكەرى سانالاتىن ارسەن ۆەنگەردىڭ كوتەرگەنى تۋرالى ايتىلىپ جاتىر. نەگىزىنەن مۇنداي ۇسىنىس ەڭ العاش رەت 1999 جىلى ايتىلعان ەدى. 1998 جىلى فيفا پرەزيدەنتتىگىنە سايلانعان زەپپ بلاتتەر ءبىر جىلدان كەيىن وسىنداي ماڭىزدى يدەيانى ۇسىندى. بلاتتەر ناقتى ءبىر ۇسىنىس جاساپ, سوزدەن ىسكە كوشپەگەن سوڭ, ونىڭ باستاماسى قولداۋسىز قالدى. ول ءوزىنىڭ «عالامدىق يدەياسىن» 2004 جىلدان باستاپ ىسكە اسىرۋدى كوزدەگەنىمەن, الەمدىك كۇنتىزبە 2004 جىلعا دەيىن بەكىتىلىپ قويعاندىقتان, تاعى ەكى جىلعا كەيىنگە شەگەرىلدى. بىراق ول جىلى دا جوباسىن ىسكە اسىرا المادى. سودان كەيىن بلاتتەر ءوزىنىڭ يدەياسىن جۇزەگە اسىرا المايتىنىنا كوزى جەتتى مە ەكەن, ايتەۋىر 2006 جىلدان كەيىن ول بۇل جوباسىن مۇلدە «ۇمىتىپ كەتتى».
ارسەن ۆەنگەر ەكى سويلەيدى
ارادا بىرنەشە جىل وتكەن سوڭ, الەم چەمپيوناتىن ەكى جىل سايىن ۇيىمداستىرۋ باستاماسى فيفا-نىڭ 2018 جىلعى كەزەكتى كونگرەسىندە تاعى دا كوتەرىلدى. سول جيىندا فيفا-نىڭ فۋتبولدى دامىتۋ جانە ناسيحاتتاۋ ءبولىمىنىڭ ديرەكتورى ارسەن ۆەنگەر جانكۇيەرلەرگە قىزىقتى ءارى جوعارى دارەجەدەگى ويىندار كەرەك ەكەنىن ايتىپ, بىلاي دەگەن ەدى: «ويلاپ قاراڭىزشى, 2026 جىلى اقش, مەكسيكا جانە كانادادا كەزەكتى الەم چەمپيوناتى, 2027 جىلى – ەۋروپا بىرىنشىلىگى جانە باسقا دا قۇرلىق دودالارى, 2028 جىلى – تاعى دا الەم چەمپيوناتى وتكىزىلسە. ىرىكتەۋ ويىندارى ازايىپ, كوبىرەك پلەي-وفف باسەكەلەرى ۇيىمداستىرىلادى. بۇل – قازىرگى فۋتبول جانكۇيەرلەرى قالايتىن ويىندار».
ءبىر قىزىعى, 2013 جىلى «ارسەنال» كلۋبىن جاتتىقتىرىپ جۇرگەن ارسەن ۆەنگەر ۇلتتىق قۇرامالاردىڭ حالىقارالىق ويىندارى تىم كوپ ەكەنىن ايتىپ, سونىڭ سالدارىنان كومانداسى اپل-دا ءتاۋىر ناتيجە كورسەتە الماي كەلە جاتقانىنا شاعىمدانعان بولاتىن. «ۇلتتىق قۇرامالاردىڭ ويىندارى كەزىندەگى ءۇزىلىس كوماندانى جاقسى قالىپتا ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى, ويىنشىلار كلۋبقا قايتا ورالعاندا ۇزاق ۋاقىت قالپىنا كەلە الماي جۇرەدى. بىزدە جاتتىعۋعا ۋاقىت جوق – تەك ويناۋعا عانا ۋاقىت تاۋىپ جاتىرمىز», دەگەن ۆەنگەر اراعا سەگىز جىل سالىپ ءوز پىكىرىنە ءوزى قارسى شىقتى.
ۆەنگەر العا تارتقان نەگىزگى وي مىناداي: الەم, ەۋروپا چەمپيوناتتارىنا ىرىكتەۋ ماتچتارى مەن ۇلتتىق قۇراماداعى ۇزىلىستەردى ازايتۋ. سونىمەن قاتار ءبىر جارىم جىلعا سوزىلاتىن ىرىكتەۋ ويىندارىن ءبىر ايعا دەيىن قىسقارتۋ. «مەنىڭشە, ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىن ويىندار ەشكىمگە ۇناي قويمايدى. سوندىقتان بۇل ويىنداردى ءبىز ءتورت-بەس اپتاعا سىيعىزا الامىز. مەن بۇل كەزدەسۋلەردى قازان ايىنا جوسپارلايتىن ەدىم», دەيدى ۆەنگەر.
اقشا ەمەس, ساپا ماڭىزدى
فيفا ليونەل مەسسي ۇلتتىق قۇراما ءۇشىن 2014 جىلدان 2018 جىلعا دەيىن 324 مىڭ شاقىرىم باسىپ وتكەنىن مىسال رەتىندە ايتىپ ءوتتى. ۇيىمنىڭ تاراتقان اقپاراتى بويىنشا, ەگەر الەم چەمپيوناتىن ءار ەكى جىلدا وتكىزەتىن بولسا, وندا بۇل قاشىقتىق 157 مىڭ شاقىرىمعا دەيىن قىسقارۋى مۇمكىن (2026-2030 جىلدارى). وڭتۇستىك امەريكاداعى ۇلتتىق قۇرامالار ءۇشىن ءتورت جىلدىق ارالىقتاعى ويىندار سانى قازىرگى 38 ماتچتان 34-كە دەيىن قىسقارادى. ال ەۋروپاداعى قۇرامالار 44 ماتچتىڭ 43-ءىن وتكىزەدى.
بۇعان دەيىن فيفا پرەزيدەنتى دجانني ينفانتينو الەم چەمپيوناتىن ءجيى وتكىزۋدىڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى بار ەكەنىن ايتىپ وتكەن ەدى. «مەنىڭشە, الەمدىك دوپ دوداسىنىڭ ءار ەكى جىلدا ءوتۋىنىڭ باسىم باعىتتارى كوپ. ولار جوعارى دارەجەدەگى باسەكەلەستىك, وزگە دە قۇرامالارعا ءۇمىت سىيلاۋ جانە كوبىرەك سەنساتسياعا جول اشادى. الەم بىرىنشىلىكتەرىن ءار ءتورت جىل سايىن وتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعاندا, ۇلتتىق قۇرامالار سانى نەبارى 40 بولاتىن, ال قازىر بىزدە 211 قۇراما بار».
سونىمەن قاتار جاھاندىق دودانى ءجيى وتكىزۋ يدەياسىنىڭ فيفا پرەزيدەنتىنە بىرنەشە سەبەپپەن دە ۇناعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ماسەلەن, اتالعان ۇيىمنىڭ 95 پايىز تابىسى الەم چەمپيوناتىن ۇيىمداستىرۋدان تۇسەدى. ماسەلەن, 2018 جىلى رەسەيدە وتكەن بىرىنشىلىكتە فيفا 4 ميلليارد ەۋرو تابىس تاپقان. ال ۋەفا 11 ميلليارد ەۋروعا كەنەلگەن بولاتىن. تابىس تابۋ جاعىنان ەكى ۇيىم بۇرىننان بەرى باسەكەلەس ەكەنى بارشاعا بەلگىلى. سونىمەن قاتار الەم چەمپيوناتى ءجيى وتكەن سايىن فيفا الەمدە كوبىرەك ساياسي ىقپالعا يە بولادى.
«الەم چەمپيوناتىن ءجيى وتكىزۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – قارجى ەمەس, جاھاندىق دودانىڭ جانە ماتچتاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ», دەيدى ۆەنگەر. بىراق ونىڭ سوزىنە سەنگەن ەشكىم جوق. ەكى جىل سايىن الەم چەمپيوناتىن وتكىزۋدەگى فيفا-نىڭ ءبىر عانا ماقساتى بار. ول – قالايدا كوبىرەك قاراجات تابۋ جانە سول ارقىلى ءوزىنىڭ باستى باسەكەلەسى – ۋەفا-مەن بولىپ جاتقان «جاسىرىن سوعىستا» جەڭىسكە جەتۋ.
قارسى تاراپتىڭ پىكىرى قانداي؟
الەم چەمپيوناتىن ءار ەكى جىلدا وتكىزۋ يدەياسىنا ەڭ ءبىرىنشى ۋەفا پرەزيدەنتى الەكساندەر چەفەرين قارسى ەكەنىن ءبىلدىردى. ول ءتىپتى ەگەر فيفا ءوز جوسپارىن جۇزەگە اسىراتىن بولسا, ەۋروپا قۇرامالارى اتالعان ۇيىمعا بويكوت جاريالايتىنىن ايتىپ, فيفا-نى قورقىتۋعا تىرىسىپ كوردى. ونىڭ پىكىرىنشە, الەم بىرىنشىلىگىن ءار ەكى جىلدا وتكىزۋ ءتۋرنيردىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىرىپ, فۋتبولشىلاردىڭ دەنساۋلىعىنا ايتارلىقتاي زيان تيگىزەدى. وڭتۇستىك امەريكا فۋتبول كونفەدەراتسياسى (كونمەبول) دا مۇنداي باستاماعا قارسى شىعىپ وتىر.
الەم چەمپيونى, گەرمانيا قۇراماسىنىڭ بۇرىنعى فۋتبولشىسى فيليپپ لام مۇنداي رەفورمانىڭ كەرى جاقتارىن سانامالاپ ايتىپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي وزگەرىستەر فۋتبولشىلاردىڭ دا, جانكۇيەرلەردىڭ دە نارازىلىعىن تۋدىرۋى مۇمكىن.
– الەم چەمپيوناتتارى اراسىنداعى ۋاقىتتى قىسقارتۋ تۋرالى ۇسىنىس جانكۇيەرلەر اراسىندا فۋتبولدىڭ باستى ەلەمەنتى – اقشا دەگەن پىكىر قالىپتاستىرۋى مۇمكىن. ءىرى سپورتتىق جارىستار سابىرلى بولۋدى جانە ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. بۇل – ولاردىڭ تۇراقتىلىعى ءۇشىن ماڭىزدى. وتە كوپ فۋتبول تۋرنيرلەرى جانكۇيەرلەردى جالىقتىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. ال ءىرى تۋرنيرلەر ءاردايىم ەستە قالادى. گرەكيالىقتار ءتورت جىل بويى ەۋروپا چەمپيونىنىڭ تيتۋلىمەن ءجۇردى, پورتۋگاليالىقتار – بەس جىل, يسپانيالىقتار سەگىز جىل. ەگەر ۇلكەن تۋرنيرلەر جىل سايىن وتكىزىلەتىن بولسا, بۇل الەۋمەتتىك جەلىدەگى جاڭا ارنا نەمەسە تەلەفونداعى جاڭا باعدارلاما سياقتى بولىپ قالادى. جىل سايىنعى تارتىستى ويىندار فۋتبولشىلارعا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. مەن 2014 جىلى ۇلتتىق قۇرامادان سول ءۇشىن كەتتىم. سەبەبى مەن ءارى قارايعى جوعارى جۇكتەمەنى كوتەرە المايتىن ەدىم. بىراق كەيىننەن ءۇش جىل كلۋبتىق دەڭگەيدە جوعارى ويىن وتكىزىپ شىقتىم», دەيدى ول.
رەسەي قۇراماسىنىڭ باس باپكەرى ۆالەري كارپين دە بۇل يدەياعا قارسى شىقتى. «ەگەر الەم چەمپيوناتىن ەكى جىل سايىن وتكىزەتىن بولسا, دەمەك, جىل سايىن فۋتبولشىلار ءىرى تۋرنيرلەرگە قاتىسۋى كەرەك بولادى. باس باپكەر رەتىندە مەن بۇعان قارسىمىن, ويىنشىلار زورىعىپ قالادى. ەۋروپادا كەيبىر ويىنشىلار ءىرى تۋرنيرلەر وتەتىن جىلدارى كەمىندە 70-تەن استام ماتچقا قاتىسادى. بۇل – فۋتبولشىلاردى زورىقتىرۋ», دەيدى كارپين.
سونداي-اق بۇل ۇسىنىس فيفا-نىڭ نەگىزگى سەرىكتەسى اdidas-تىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى كاسپەر ريورستەد تاراپىنان دا سىنعا الىندى. «مەن الەم چەمپيوناتى ءار ەكى جىل سايىن وتكىزۋ دۇرىس ەمەس دەپ ەسەپتەيمىن. بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا وتەتىن ءار قۇرلىقتىڭ ءوز تۋرنيرلەرى بار: ەۋرو, كوپا امەريكا. باسقا ىستەرگە دە ۋاقىت قالدىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. مەن فۋتبولدىڭ ناعىز جانكۇيەرىمىن, بىراق تەلەديدار ارقىلى بياتلون, گاندبول, تاۋ شاڭعىسى, تەننيس تۋرنيرلەرىن دە كورسەتۋ كەرەك. ەگەر ءبىز تەك ءبىر سپورت ءتۇرىن ۇلكەن كۇشپەن ناسيحاتتايتىن بولساق, بۇل ەشكىمگە پايدا اكەلمەيدى», دەيدى ول.
اتالعان رەفورما بويىنشا داۋىس بەرۋ كەزەڭى جەلتوقسان ايىندا وتەدى. فيفا بۇل ۇسىنىس فەدەراتسيالاردىڭ كوپ كولەمدە قولداۋىنا يە بولاتىنىنا سەنىم بىلدىرۋدە. بۇرىن وسى رەفورمالارعا قارسى شىققان ۋەفا باسشىلارى مەن كونمەبول باسشىلارى ەندى قالاي ارەكەت ەتەتىنى ازىرشە بەلگىسىز. الەم چەمپيوناتىن ەكى جىل سايىن وتكىزۋ يدەياسىنا قازاقستان فۋتبول فەدەراتسياسى ءالى پىكىر بىلدىرگەن جوق.
