ۇكىمەت "ەگەمەن قازاقستاننىڭ" اپتالىق قوسىمشاسى

قۇنارلى توپىراق – مول ءونىم كەپىلى ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان جاڭا جول­داۋىندا ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن ساق­تاۋ حالقىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ستراتە­گيالىق ماقسات ەكەنى بەلگىلەنگەن.قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىنا ساي اگرو­ونەركاسىپتىك كەشەننىڭ بارلىق سالاسىن جوعارى دەڭگەيدە دامىتىپ ازىق-ت ۇلىككە دەگەن سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭا ۇدەمەلى يندۋستريالدىق-يننوۆاتسيالىق دەڭگەيدە دامىتۋ قاجەت. ول ءۇشىن بار كۇش-جىگەردى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامى­تاتىن فاكتورلارعا باعىتتاۋ كەرەك. سونىڭ نەگىزگىسى جەردىڭ جاعدايىنا, ونىڭ قۇنارلىلىعىنا بايلانىستى. كەڭ-بايتاق جەرىمىزدە توپىراقتىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى  بار, ولار تابيعاتتىڭ قۇبىلمالى جاع­دايىنا بايلانىستى بيىكتەگى شالعىندى قۇنار­لى قارا توپىراقتان باستاپ ويپاتتاعى قۇنار­لىلىعى تومەن قۇبا توپىراقتاردى قامتىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە تۇزدانعان جانە  قايتا تۇزدانعان, سور جانە سورتاڭ, ءشول-شولەيتكە اي­نالعان, دەگراداتسياعا ۇشىراعان جانە لاستانعان جەرلەرىمىز از ەمەس. وسىنداي ءجايت ەلباسى مەن قاراپايىم حالىقتى دا, عالىمداردى دا ويلان­دىرىپ, تولعاندىرادى. مىسال رەتىندە كەلتىرەر بولساق, قازىرگى تاڭدا جەردىڭ  75 پايىزى دەگرا­داتسياعا ۇشىراپ, ءشول-شولەيتكە  بەيىم العان, ونىڭ ىشىندە جايىلىم جەرىمىزدىڭ 14 پايىزى وتە جوعارعى دەڭگەيدە بولىپ وتىر. وسى فاكتوردىڭ بەلەڭ الۋى ەلىمىزدە ءجيى كەزدەسەتىن اۋا رايىنىڭ قۇرعاقشىلىعى مەن سۋ رەسۋرس­تارىنىڭ بىركەلكى بولماۋىنا بايلانىستى قۇمداردىڭ كەڭ تۇردە تارالۋى, جەردىڭ سور, سورتاڭ  جانە تۇزدانۋى, سۋ جانە جەل ەروزيا­سىنا ۇشىراعان جەردىڭ كوبەيۋىنەن بايقالادى. سونىمەن بىرگە قازىرگى كەزدە كەن ورىندا­رىن قارقىندى يگەرۋدىڭ جانە ونى ءتيىمسىز پايدالانۋدىڭ اسەرىنەن توپىراقتىڭ مۇناي جانە مۇناي ونىمدەرى, اۋىر مەتالدار مەن را­ديو­اكتيۆتى زاتتارمەن لاستانۋى بايقالادى. راديواكتيۆتى زاتتارمەن لاستانۋ كوبىنە ياد­رولىق سىناق پوليگوندارى بولعان جانە لاس­تان­عان جەرلەردە كەزدەسەدى. دەگراداتسياعا قار­قىندى تۇردە ۇشىراعان جەرلەر انتروپوگەندىك قىسىم مەن ادام فاكتورلارىنىڭ اسەرىنەن جانە قۇرعاعان ارال تەڭىزىنىڭ تابانى, سىر مەن كاسپي وڭىرلەرىندە جانە ءشول-شولەيت جەرلەر­دە ءجيى كەزدەسەدى. سىر وڭىرىندە توپىراقتىڭ سازدانۋى مەن تۇزدانۋى جانە قايتا تۇزدانۋ سالدارىنان سۋارمالى جەردىڭ جىل سايىن 10-15 پايىزدايى اۋىلشارۋاشىلىق اينالىمىنان شىعىپ وتىرادى. قازىرگى كەزدە جەردى ەكستەنسيۆتى تۇردە ءتيىمسىز جانە قارقىندى پايدالانۋ سالدارىنان ەگىستىكتىڭ قۇنارلىلىعىنىڭ ازايعانى ايقىن بايقالىپ وتىر. مىسالى, تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرگەن ۋاقىتتان بەرى, ونىڭ ىشىندە توپىراقتى عىلىمي نەگىزدە جانە جۇيەلى تۇردە تولىق پايدالانباعاندىقتان توپىراق قۇنارلى­لىعى ازايىپ, تاناپتىڭ ونىمدىلىگى كەمىپ كەلەدى. نەگە؟ بىرىنشىدەن, ونىممەن بىرگە شىعىن رەتىن­دە ەگىستىكتەن كەتكەن قورەكتىك زاتتار قايتىپ ورال­مايدى, ەكىنشىدەن, ونىڭ ورنىن تولتىرا­تىن تىڭايتقىشتار وسىمدىكتىڭ قورەكتىك زاتقا سۇرانىسىن قامتاماسىز ەتەتىن دەڭگەيدە توپىراققا ەندىرىلمەيدى. سونىڭ سالدارىنان قازىرگى كەزدە توپىراقتىڭ تابيعي قۇنارلىلىعى مۇلدەم كەمىپ كەتتى, ورتا ەسەپپەن العاندا ونىڭ مولشەرى 30 پايىزعا, ال سۋارمالى جەرلەردە  50-60 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. عالىمداردىڭ ەسەبى بويىنشا, ءبىر گەكتار ەگىستىكتەن جىلىنا 0,5-1,4 تونناعا دەيىن توپىراقتاعى قاراشىرىندى ازايادى. ونىڭ ورنىن جۇيەلى تۇردە جانە دەر كەزىندە تولتىرمايتىن بولساق,  جەردىڭ جاعدايى جىلدان-جىلعا ناشارلاپ قۇنارسىز, پايداسىز توپىراققا اينالاتىنى بەلگىلى. سول توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن قالىپتاس­تى­رۋدىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى تىڭايت­قىش ارقىلى توپىراقتى قورەكتىك زاتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ياعني ونىممەن شىققان قورەكتىك زاتتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ. قازىرگى تاڭدا تىڭايتقىشتاردى شىعارۋ جانە ونى ەگىستىكتە پايدالانۋ كولەمى وتكەن عاسىردىڭ 80-ءىنشى جىلدارىنا قاراعاندا وتە تومەندەپ كەتكەن. سالىستىرمالى تۇردە قارايتىن بولساق 80-ءىنشى جىلدارى ءبىر گەكتار ەگىستىككە 29 كيلو مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ اسەرلى زاتى ەندىرىلسە, قازىرگى تاڭدا ونىڭ كولەمى ءۇش-بەس كيلو اسەرلى زاتتان اسپايدى. قازىرگى تاڭدا توپىراق قاراشىرىندىسىنىڭ تومەن دەڭگەيدەگى كولەمى زەرتتەگەن القاپتىڭ 63 پايىزىن, ورتا دەڭگەيدەگىسى – 34, ال جوعارى دەڭگەيدەگى كولەمى 3 پايىزىن قۇرايدى. دەگەنمەن ۇكىمەت اتالعان ماسەلەگە نازاردى جىلدان جىلعا كۇشەيتە تۇسۋدە. “كازفوسفات” جشس اۋىل شارۋاشىلىعىن جىلىنا 452 مىڭ تون­نا مينەرالدى تىڭايتقىشتارمەن جانە سور­تاڭ جەرلەردى وڭدەۋدى ءبىر ميلليون توننا فوسفو­گيپسپەن قامتاماسىز ەتپەك. ۇكىمەت ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا مينەرالدى تىڭايتقىش­تار شىعاراتىن بەس ينۆەستيتسيالىق جوبانى ىسكە قوسپاق. وسىنىڭ بارلىعى حالقىمىزدىڭ ەرتەڭىن ويلاعان ەلباسىمىزدىڭ اۋىل شارۋا­شى­لىعىنا, ونىڭ ىشىندە توپىراقتىڭ قۇنار­لىلىعىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى انىق. ەلباسى بيىلعى جولداۋىندا اگروونەركا­سىپ­تىك كەشەندى ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ءۇش باعى­تىن انىقتاپ كورسەتتى. ولار – اگروونەر­كاسىپتىك كەشەندەگى  ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ەلىمىزدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكسپورت الەۋەتىن نىعايتۋ. وسى باعىت­تاردىڭ ورىندالۋى جەر رەسۋرستارىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى ايدان انىق. ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندى ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا كەڭ كولەمدە توپىراق-گەوگرافيالىق, توپىراق-مەليوراتيۆ­تىك, توپىراق-گەوحيميالىق كوپ جىلدىق ىزدەنىستەر مەن عىلىمي جۇمىستار جاسالدى. وسىلاردىڭ نەگىزىندە 14 تومدىق عالىمداردىڭ عىلىمي ەڭبەگى جارىق كوردى جانە جالپى قازاق توپىراقشولۋ كارتاسى جاسالىندى. دەگەنمەن, بۇرىنعى ءار ءتۇرلى ماسشتابتاعى توپىراق كارتا­لارى تەك قانا توپوگرافيالىق نەگىزدە ءداستۇرلى ادىسپەن جاسالىنعان بولاتىن. بۇگىندە ولاردىڭ كوپشىلىگى ەسكىرىپ قالدى دا قازىرگى جاعدايدىڭ تالاپتارىنا ساي كەلە بەرمەيدى. سوندىقتان قا­زىرگى تاڭدا ينستيتۋت عالىمدارى جاڭا ادىستەردى پايدالانىپ جاڭا كارتالاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن جاساپ جاتىر. ينستيتۋتىمىزداعى عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ نەگىزىندە وسىمدىك بيولوگياسى سالاسىندا عىلىمي جاڭالىق ءتىر­كەلدى. سونىمەن قاتار كۇشتى تۇزدانعان ءسىلتىلى توپىراقتاردى يگەرۋدىڭ جاڭا تەحنولوگياسىنىڭ بىرنەشە موديفيكاتسياسى جاسالدى. وسى تەحنولوگيانى پايدالانا وتىرىپ تۇزدانعان توپىراقتاردىڭ قۇرامىنداعى تۇزداردىڭ كولەمى ءۇش پايىزعا دەيىنگى دەڭگەيدە بولعان جاعدايدا تۇزدى شايماي-اق كۇرىش داقىلىنىڭ ءپىسۋ مەرزىمىن 7-12 كۇنگە قىسقارتىپ, توپى­راققا ەندىرەتىن تىڭايتقىشتىڭ نورماسىن ەكى ەسە ازايتىپ, ءونىمنىڭ ونىمدىلىگىن 15-30 پايىزعا كوبەيتۋگە بولاتىنى  دالەلدەندى جانە ول تولىعىمەن وندىرىستە پايدالانىلۋدا. عالىمدارىمىز توپىراقتىڭ قۇنارلىلىق ەلەمەنتتەرىن ءتيىمدى جانە قاراشىرىندىنىڭ وڭ بالانسىن جاساي وتىرا كۇرىشتىڭ جوعارى جانە تياناقتى ءونىمىن الۋعا بولاتىن جولدارىن دا ۇسىندى. وسىعان وراي قازىرگى كەزدە وندىرىستە ءار داقىلعا بەيىمدەلگەن گۋمين اداپتاگەن-پرەپاراتتارىنىڭ نەگىزىندە نانواگرومەليو­راتيۆتىك ءادىس بويىنشا جاسالعان تەحنولوگيانى وندىرىسكە ەندىرە وتىرىپ توپىراقتىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاپ جانە اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىنان 25-65 پايىزعا دەيىن قوسىمشا ءونىم الۋعا بولاتىنىن دالەلدەدى. جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جاساعان جاڭا ەلەكتروندى توپىراق كارتاسىنىڭ نۇسقاسىنا جانە وسى ينستيتۋتتىڭ توپىراقتى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن جاساعان اگرووندىرىستىك توپتاماسى كارتاسىنا سۇيەنگەن ورىندى دەپ ەسەپ­تەيمىز. قازىرگى كەزدەگى توپىراقتى اگرو-حيميالىق تەكسەرۋدىڭ ادىستەرى مەن ادىستەمەلىك نەگىزدەرى جانە سونىڭ نەگىزىندە جاسالعان اگروحيميالىق كارتوگراممالار كوپ شىعىندى قاجەت ەتەدى جانە تىڭايتقىشتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن جىلدام شەشىم قابىلداۋ قازىرگى ۋاقىت تالابىنا ساي كەلە بەرمەيدى. ءبىزدىڭ ينستيتۋت توپىراقتى اگروحيميالىق تەكسەرۋدىڭ جانە سونىڭ نەگىزىندە جاسالعان اگروحيميالىق كارتوگراممالاردى دالالىق جاعدايدا جاڭا تەحنولوگيالاردى, جەردىڭ جاعدايىن قاشىقتان بارلاپ ءبىلۋ, گەواقپارات­تىق جۇيە ارقىلى توپى­راقتىڭ ۇلگىسىن  الماي توپىراق پەن وسىمدىككە دياگنوستيكا جاسايتىن جاڭا قۇرالداردى پايدالاناتىن تىڭ  ادىستەردى دايىنداپ وندىرىسكە ەنگىزۋدى قاراستىرىپ وتىر. جەردىڭ جاعدايىن قاشىقتان بارلاپ ءبىلۋ ءادىسىن پايدالانۋ, ونىڭ ىشىندە سپۋتنيك ارقىلى, اۋىل شارۋاشىلىق ەگىستىگىنىڭ جاعدايىن مەرزىمىندە جانە توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتتەرىنىڭ وزگەرىستەرىنىڭ تۇراقتىلىعىن وپەراتيۆتى تۇردە جانە ناقتىلى دەڭگەيدە جوعارى قامتاماسىز ەتەتىنى بەلگىلى. رەسەي فەدەراتسياسى جانە بەلارۋس رەسپۋبليكاسىمەن قۇرىلعان كەدەندىك وداقتىڭ ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ىقپالى مولىنان بولار دەگەن ويدا­مىز. سەبەبى, وسى كەڭىستىكتە اگروون­دىرىستىك كەشەننىڭ ورتاق پروبلەما­لارى اۋىل شارۋا­شىلىعى سەكتورى­نىڭ ونىمدىلىگىن ارت­تىرا­تىن سالالارىن عا­لىم­­دارمەن بىرگە تال­قىلاپ, قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, ءتاجىري­بە الماسۋدىڭ ارقاسىندا تيا­ناقتى شەشىمدەرگە جانە جەتىستىكتەرگە جەتۋگە بولا­تىنى انىق. ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اگروحيميا جانە توپىراقتانۋ كافەدراسىنىڭ فيليالى جۇمىس ىستەيدى,  ستۋدەنتتەر 3-كۋرستان باستاپ وسى فيليالعا كەلىپ بىلىمدەرىن شىڭدايدى جانە عىلىمنىڭ كاسىبي جاقتارى مەن باعىتتارىن, ۇجىمنىڭ نەگىزگى وركەندەۋ جولدارى جانە ماقساتتارىن بىلەدى. ءبىزدىڭ  عالىمدار ولارمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ, عىلىمعا بەيىم بالالاردىڭ, ۋنيۆەرسيتەتتى  بىتىرگەن سوڭ, عىلىم جولىنا  بەت بۇرىپ, بىزگە جۇمىسقا ورنالاسۋىنا دانەكەر بولادى.  ەگەر عىلىمي ءبىلىم مەن ءوندىرىس جۇدىرىقتاي جۇمىلا وتىرىپ ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋىن قولداپ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋعا ات سالىسسا, توپىراعىمىز قۇنارلى, ءونىمىمىز جوعارى جانە ساپالى بولىپ, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنىڭ نىعايا تۇسەتىندىگى انىق. ابدوللا ساپاروۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءو.وسپانوۆ اتىنداعى قازاق توپىراقتانۋ  جانە اگروحيميا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى. سۇرانىسقا يە ءونىم اتىراۋدا شىعارىلماق اتىراۋ – ونەركاسىبىنە قوسا قۇرىلىس يندۋسترياسى قارقىن العان ءوڭىر. اسىرەسە, كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەر, وزگەگە دە عيمارات­تار كوپتەپ بوي كوتەرۋدە. ال ولار­عا قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالىنىڭ ءبىرى – جەڭىل پانەل. ونى ءوڭىر ورتالىعىنان اشىلعان جاڭا زاۋىت­تان شىعارۋعا  دايىندىق ءجۇ­رىپ جاتىر. زاۋىت باسشىسى الەك­سەي ءشۋبيننىڭ پىكىرىنشە, جەڭىل پانەلدەر 2-3 قاباتتىق عيمارات­تاردىڭ نەگىزگى تىرەۋىشى بولا الادى. سونىمەن بىرگە, ونى قابىرعاعا, توبە جابىندىسىنا پايدالانۋدىڭ مۇمكىندىگى مول. قازىر اتالعان زاۋىتتا تەحنولو­گيالىق جابدىقتار تولىقتاي ورناتىلعان. ەندى ونى ينجەنەر­لىك-كوممۋنيكاتسيالىق, سونىڭ ىشىندە سۋ, ەلەكتر جەلىلەرىمەن قامتۋ ماسەلەسىن تەزىرەك شەشۋ قالىپ تۇر. زاۋىتتاعى دايىندىق جۇمىستارىمەن تانىسقان وبلىس اكىمى ب. رىسقاليەۆ بۇل ماسەلەنىڭ وڭ شەشىم تابۋىنا كومەك بەرىلە­تىنىنە توقتالدى. ويتكەنى, زاۋىت­تىڭ ءونىمى ءوڭىردىڭ قۇرىلىس يندۋس­ترياسىن وركەندەتۋگە وڭ ىقپالىن تيگىزەدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى جەردە وندىرىلەتىن بۇل ءونىمدى قۇرىلىسقا كەڭىنەن پايدا­لانۋ كوزدەلىپ وتىر. سول سەبەپتەن اتالعان زاۋىتتىڭ تەزىرەك جاندانۋىنا ءوڭىر باسشىلىعى قولداۋ كورسەتپەك. قۇرىلىس سالا­سى­نا قاجەتتى ماتەريالداردى الىستان تاسىمالداماي, وزىمىزدە وندىرىلگەن جەڭىل پانەل سەكىلدى ونىمدەردى كوبىرەك قولدانۋ قاجەت. جەڭىل پانەل شىعارۋعا پايدالا­نىلاتىن شيكىزاتتىق ماتەريالدار جەرگىلىكتى جەردەن بولۋى ءتيىس, دەگەن بايلام ايتتى وبلىس اكىمى. جەڭىل پانەل  زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى ا.ءشۋبيننىڭ ءتۇسىندى­رۋىنشە, مۇندا العاشقى سىناما ءونىم شىعارىلعان. ونىڭ كولەمى –300 شارشى مەتر. جەڭىل پانەلدىڭ ءار شارشى مەترى 20 اقش دوللا­رىنا باعالانىپتى. سەبەبى, جەڭىل پانەل شىعارۋعا قاجەتتى سىم ورامدارى رەسەيدەن, ال پەنوپلاست قىتايدان الدىرىلعان. شەتەلدەن تاسىمالدانعاننان كەيىن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن ارزانداتۋ مۇمكىن ەمەس. شيكىزاتتاردىڭ شەتەلدەن تاسىمالدانۋىن زاۋىت باسشىسى اقتاۋداعى وسىنداي ءونىم شىعارا­تىن زاۋىتتىڭ توقتاپ تۇرۋىمەن تۇسىندىرەدى. كورشى وبلىستاعى زاۋىت تولىققاندى جۇمىس جاساسا, شيكىزاتتى سودان الۋعا دايىنبىز. سول كەزدە ءبىزدىڭ ءونىمىمىزدىڭ قۇنى  ەكى ەسەگە دەيىن ارزاندايدى, دەيدى ا. شۋبين. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىردىڭ وزىندە اتىراۋداعى جاڭا زاۋىتتان شىعارىلاتىن جەڭىل پانەلگە رەسەيدەن, تۇركىمەنستان­نان قىزىعۋشىلىق تانىتىلا باستاپتى. زاۋىت باسشىلىعى جەڭىل پانەلدىڭ ساپاسى وتە جوعارى ەكەندىگىنە  سەندىرىپ وتىر.  قۇرى­لىستا پايدالانۋعا وتە قولايلى مۇنداي پانەل بۇعان دەيىن اتى-راۋداعى “نۇرسايا” شاعىن اۋدانى­نان بوي كوتەرگەن 4 كوپ قاباتتى ءۇي قۇرىلىسىنا پايدالانىلىپتى. ەندى تاياۋ ارادا اتىراۋدا ءدال وسىنداي جاڭا ءونىم شىعاراتىن جاڭا زاۋىت ىسكە قوسىلماق. سول كەزدە تەك قۇرىلىس كاسىپورىندارى ءۇشىن ەمەس, جەكە تۇرعىندار سۇرا­نى­سىنا وراي ءونىم شىعارىلا باس­تاماق. ء“بىزدىڭ ءونىمىمىزدى جەر­گىلىك­تى قۇرىلىس يندۋسترياسىنا كەڭى­نەن قولدانۋدىڭ ماڭىزدى­لىعى سول, جەڭىل پانەلمەن كەز كەزگەن ۇلگىدەگى تۇرعىن ءۇيدى وڭاي ءارى تەز تۇرعىزۋعا كوپ ۋاقىت كەتپەيدى. كىر­پىشتەن سالىنعان ۇيلەرگە قارا­عاندا, جەڭىل پانەل­دەن تۇرعىزىل­عان ءۇي جىلى بو­لۋىمەن ەرەكشەلە­نەدى. قۇرىلىستا جەڭىل پانەلدى قولدانۋ وتە ىڭعاي­لى, سەبەبى, ونىڭ سالماعى جەڭىل بولادى.  وسىلايشا, بۇل ءونىم ساپالى  تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ قولجەتىمدى بولۋىنا ىقپال ەتەدى” دەيدى زاۋىت ديرەكتورى ا. شۋبين.  دەمەك, جەڭىل پانەلگە تەك جەرگىلىكتى جەر­دەن ەمەس, تاياۋ شەتەلدەردەن دە سۇ­را­نىس مولاياتىنىنا كۇمان جوق. جولداسبەك شوپەعۇل. اتىراۋ وبلىسى.