جاسىرىن ساۋالداماعا قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرگەن 123 شارۋا قوجالىعىنىڭ وكىلىنە بىرنەشە ساۋال قويىلدى. ساۋالداما قورىتىندىسىنا توقتالساق, وعان قاتىسۋشىلاردىڭ 91,8%-ى اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ ءۇشىن بەرىلەتىن سۋبسيديالار بارىن بىلەدى. ال 8,1%-ى
وزدەرى ماڭداي تەرىمەن تابىس تاۋىپ جۇرگەن سالاعا سۋبسيديانىڭ بەرىلەتىنەن مۇلدە حابارسىز ەكەن. دەمەك, بۇل سۋبسيديا تۋرالى اقپاراتتىڭ اشىقتىعىنا كۇماندى قويۋلاتا تۇسەدى. شارۋا قوجالىعى وكىلدەرىنىڭ 71,5%-ى سۋبسيديا العانىن جاسىرماعان. بىراق 28,4%-ى وسى كەزگە دەيىن بىردە-ءبىر رەت سۋبسيديانىڭ قولعا تيمەگەنىن اشىق ايتىپ وتىر.
قازىر بۇرىنعىداي قوبىراتىپ قاعاز جيناۋدىڭ كەزەڭى ءوتتى. جۇرتتىڭ ءبارى ينتەرنەتتىڭ يگىلىگىنە جۇگىنەدى. ينتەرنەت دەمەكشى, شالعاي ەلدى مەكەندەردە ءالى دە قولبايلاۋ بولاتىن جايتتىڭ بارى بەلگىلى. دەگەنمەن ساۋالداماعا قاتىسۋشىلاردىڭ باسىم بولىگى سۋبسيديا الۋدا كەدەرگى بولماعانىنا سەنىمدى ەكەنىن ءبىلدىرىپتى. الايدا
8,1%-ى قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلگەنىن العا تارتقان.
بالكىم بۇعان ينتەرنەتتىڭ جوقتىعى, كەي اۋىلداردا جىلدامدىعىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى مەن سۋبسيديا الۋدىڭ ۇزاققا سوزىلۋى, ءوتىنىش بەرەتىن ەلەكتروندى پورتالمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ كۇردەلىلىگى, مەملەكەتتىك ورگاندار تاراپىنان ءوتىنىشتى قاراۋدى سوزبۇيدالىققا سالۋ, سۋبسيديا ءتارتىبىن تۇسىندىرمەۋ سەكىلدى جايتتار سەبەپ بولارى داۋسىز. مۇنى شارۋالاردىڭ 8,1%-ى
راستاپ وتىر. قيىندىققا كەزىككەن شارۋاگەرلەردىڭ 10,5%-ى مۇنىڭ سەبەبىن سۋبسيديا الۋعا ءوتىنىش بەرەتىن پورتالمەن, ال 9,7%-ى ينتەرنەتپەن بايلانىستىرادى.
شارۋالاردىڭ سۋبسيديا الۋ كەزىندە لاۋازىمدى تۇلعاعا نەمەسە دەلدالدارعا اقشا بەرۋ ماسەلەسى بار ما؟ بۇل ورايدا ءالى دە جەڭ ۇشىنان جالعاسقان سىبايلاستىقتىڭ بارىن 3 شارۋا قوجالىعى, ياعني قاتىسۋشىلاردىڭ 2,4 پايىزى جوققا شىعارمايدى. دەمەك, ولار سۋبسيديا الۋ ءۇشىن پارا بەرۋگە ءماجبۇر بولعانى داۋسىز.
ساۋالداماعا قاتىسۋشىلار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بەرىلەتىن سۋبسيديالاردى الۋ ءتارتىبى جەڭىلدەتىلگەنىن, تيىمدىلىگى ارتقانىن قالايدى. شارۋا يەلەرىنىڭ پايىمىنشا, بىرىنشىدەن, سۋبسيديا الۋدىڭ جولدارى جونىندە اقپاراتتاندىرۋ دەڭگەيى ءالى دە تومەن. ەكىنشىدەن, qoldau.kz پورتالى بويىنشا تولەم اقىنى, سۋبسيديا قاراجاتىنىڭ 10%-ىن ۇستاۋدى ازايتۋ قاجەت-اق. ۇشىنشىدەن, ەت ونىمدەرىنە بەرىلەتىن سۋبسيديا مولشەرىنىڭ كوبەيگەنىن ءجون سانايدى. بىراق ولاردى سۋبسيديا الۋعا قويىلاتىن تالاپتىڭ وتە جوعارى ەكەنى قىنجىلتادى.
اتىراۋدا سۋبسيدياعا قول جەتكىزگەنمەن, كەيىننەن سارساڭعا تۇسكەن شارۋا يەلەرى دە بار. ماسەلەن, «اتىراۋ-ساۋدا» جشس ديرەكتورى ءالىمجان بالجىگىتوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2019 جىلى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا جىلىجاي قۇرىلىسىنا جۇمسالعان شىعىندى وتەۋ ءۇشىن سۋبسيديا الۋعا ءوتىنىش بەرگەن. سوعان وراي قاجەتتى راسىمدەردەن كەيىن اتالعان سەرىكتەستىككە 108,4 ملن تەڭگە مولشەرىندە سۋبسيديا تولەنگەن. سەرىكتەستىك سۋبسيديا قارجىسىن نىسانالى ماقساتقا جۇمساعان. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى تاراپىنان جىل سايىن جۇرگىزىلگەن مونيتورينگتە راستالىپ وتىر. الايدا بيىل اتالعان باسقارما ماماندارى پروكۋراتۋرانىڭ تەكسەرۋ قورىتىندىسىنا سايكەس كاسىپكەردەن بەرىلگەن قاراجاتتى قايتارۋدى سۇراعان.
– سوڭعى 6-7 اي ىشىندەگى ارەكەتتەر ابدەن مەزى ەتتى. الدىمەن ماعان «جىلىجايىڭدى جالعا زاڭسىز بەردىڭ» دەدى. ارەكەتىمنىڭ زاڭعا قايشى ەمەسىن دالەلدەۋ ءۇشىن زاڭ كومپانياسىن جالداۋىما تۋرا كەلدى. زاڭ كومپانياسى مەنىڭ بارلىق ارەكەتىمنىڭ زاڭدىلىعىن دالەلدەدى. سودان كەيىن جىلىجايدىڭ جوبالىق قۋاتى تۋرالى شاعىم تۇسكەن. ءبىز ونىڭ دا نەگىزسىز ەكەنىن دالەلدەدىك. ەندى سۋبسيديا بەرۋ كەزىندە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما دۇرىس رەسىمدەلمەگەنىن ايتىپ وتىر. بىراق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى كەزىندە بارلىق قۇجاتتى قابىلدادى ەمەس پە؟ ارادا ەكى جىلداي ۋاقىت وتكەن سوڭ وندىرىسكە سالىنعان اقشانى قايتارۋىم كەرەك ەكەن. مەن بۇعان تۇبەگەيلى كەلىسپەيمىن. نەگە؟ بىرىنشىدەن, مەن بەرىلگەن سۋبسيديانى ءوز قالتاما سالىپ العان جوقپىن. ونى كاسىپكەرلىگىمدى كەڭەيتۋ ءۇشىن وندىرىسكە سالدىم. ەكىنشىدەن, سۋبسيديا الۋعا تاپسىرعان قۇجاتتارىم دۇرىس بولماسا, سۋبسيديانى نەگە بەردى؟, – دەيدى ءا.بالجىگىتوۆ.
سۋبسيديانى قايتارۋ قاجەتتىگى جونىندەگى تالاپپەن «ساعيەۆا» جەكە كاسىپكەرلىك وكىلى باۋىرجان سادىقوۆ تا كەلىسپەي وتىر. بۇل جەكە كاسىپكەرلىگى كوكونىس قويماسىن سالۋعا جۇمسالعان شىعىندى وتەۋ ماقساتىندا 33 ملن تەڭگەدەن استام سۋبسيديا العان.
– ءبىز 2019 جىلى كوكونىس قويماسىن سالعان ەدىك. قويماعا قاجەتتى توڭازىتقىش جابدىعىن 135 ملن تەڭگەگە ساتىپ الدىق. كەيىن وسىنداي نىسانعا جۇمسالعان شىعىندى وتەۋ ءۇشىن سۋبسيديا بەرىلەتىنىن ەستىدىك. سودان سوڭ Qolday.kz پلاتفورماسى ارقىلى قاجەتتى قۇجاتتاردى ۇسىنىپ, سۋبسيدياعا الۋعا ءوتىنىم بەردىك. قۇجاتتاردىڭ اراسىندا «قۇرىلىس كونسالتينگ» جشس دايىنداعان ساراپتامالىق قورىتىندى دا بار. قازىر بىزگە ساراپتامالىق قورىتىندى ءتيىستى تالاپقا ساي رەسىمدەلمەگەن دەگەندى العا تارتىپ وتىر. سول سەبەپتەن, سۋبسيديا قارجىسىن قايتارۋىمىز كەرەك ەكەن, – دەيدى ب.سادىقوۆ.
بىراق وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى امانگەلدى سالاماتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, فەرمەرلەرگە سۋبسيديا زاڭدى تالاپقا ساي بەرىلگەن. دەگەنمەن پروكۋراتۋرانىڭ نارازىلىعى نەگىزىندە قۇرىلعان كوميسسيا ارقىلى ەكى شارۋاشىلىقتىڭ قۇجاتتارى تەكسەرىلىپ, زاڭ بۇزۋشىلىقتار انىقتالماعان.
– ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان تولەم بارلىق تالاپقا سايكەس جۇرگىزىلدى. ال ساراپتاما قورىتىندىسىنىڭ نەمەسە جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانىڭ زاڭدىلىعىن تەكسەرۋ ءبىزدىڭ قۇزىرەتىمىزگە جاتپايدى. بۇعان ساراپتامالىق مەكەمە مەن كاسىپكەردىڭ ءوزى جاۋاپ بەرەدى. قازىر باسقارمادا بولىنگەن قاراجاتتىڭ ماقساتتى پايدالانىلۋىنا مونيتورينگ جۇرگىزەتىن كادرلار جەتىسپەۋشىلىگىنەن تۋىنداعان پروبلەما بار. جالپى, ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالار تۋرالى ايتار بولساق, بيىل ونىڭ كولەمى 1 ملرد 818 ملن تەڭگەنى قۇرادى. الايدا بۇل قارجىنىڭ 185 ملن تەڭگەسى يگەرىلدى. بۇعان بىرقاتار نىساندى تاپسىرۋ مەرزىمىن كەلەسى جىلعا اۋىستىرۋ, سۋبسيديالاۋ بويىنشا كەيبىر باعدارلامالاردىڭ كۇشىن جويۋى سەبەپ بولىپ وتىر, – دەيدى ا.سالامات.
وبلىستىق پروكۋراتۋرانىڭ اعا پروكۋرورى ادىلەت نۇرباەۆتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بۇل ورايدا كاسىپكەرلەردىڭ ەش كىناسى جوق. سەبەبى بيزنەس وكىلى تەك ءوتىنىم بەرەدى. ال سۋبسيديانى بەرۋ جونىندەگى شەشىمدى قۇزىرەتتى ورگان رەتىندە اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى قابىلدايدى.
– ەكى كاسىپكەر دە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماعا سايكەس, بەرىلگەن قاراجاتتىڭ جۇمسالۋى تۋرالى مالىمەتتەر كورسەتىلگەن قۇجاتتى ۇسىنۋى قاجەت ەدى. ولار ۇسىنعان قۇجاتتا بۇل مالىمەت جوق. الايدا ءبىز بۇعان بيزنەس وكىلدەرىن كىنالى دەپ ەسەپتەمەيمىز. ويتكەنى مەملەكەتتىك ورگان قاراجات بەرەر كەزدە وسى قۇجاتتاردىڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس ەدى. رەسپۋبليكانىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە بايقالعان بۇل پروبلەمانى شەشۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ بيزنەس-ومبۋدسمەنى رۋستام ءجۇرسىنوۆ باس پروكۋراتۋراعا جۇگىندى. ناتيجەسىندە, قاراجاتتىڭ ماقساتتى جۇمسالۋىن راستايتىن بارلىق قۇجاتتى ۇسىنعاننان كەيىن كاسىپكەرلەرگە قاتىستى بۇل ماسەلەگە نۇكتە قويىلادى دەگەن شەشىم قابىلداندى, – دەپ ءتۇسىندىردى ءا.نۇرباەۆ.
ال قازاقستان كاسىپكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى ۋاكىلىنىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا سەكتور مەڭگەرۋشىسى سارسەنباي جولدىباەۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, مۇنداي ماسەلەنىڭ قايتالانبايتىنىنا كەپىلدىك جوق. ستاتيستيكاعا سايكەس, 2019 جىلى سوت ورگاندارىنا سۋبسيديالاردى قايتارۋ تۋرالى ەكى ءوتىنىش تۇسكەن. بيىل 94 ملن تەڭگەدەن استام قارجىنى قايتارۋعا 8 تالاپ ارىز بەرىلىپ وتىر. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديانى بەرۋدىڭ ناقتى تەتىگى قاجەت. سوندا عانا بيزنەس وكىلدەرى سۋبسيديانى العاننان كەيىن سارساڭعا تۇسپەيدى.
