جەڭىس – 65

شۇيكەدەي انا “انا ءۇشىن ايانبا – انت ۇرادى, بالا ءۇشىن ايانبا - بەتىڭ كۇيەدى. ەل ءۇشىن ايانبا – ەرلىگىڭە سىن, جۇرت ءۇشىن ايانبا – جىگىتتىگىڭە سىن”,  دەپ قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىر­جان مومىش ۇلى ايتقان­داي, وتكەن عاسىرداعى ۇلى وتان سوعىسى دەپ اتالاتىن الاپات مىڭداعان ەمەس, ميلليونداعان بەيكۇنا ادامنىڭ شاڭىراعىن شايقاپ, نە وپىرىپ ورتاسىنا ءتۇسىردى. سوعىستى باستا­عاننان شاراپات كۇتۋ شاتىسقان­دىق. بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ, انا ءبىر جىلدارداعى الاساپىراندا ءبىز كىم ءۇشىن سوعىستىق دەگەن وزدەر­دىڭ ايتىلىپ قالعانى بار. بىراق كەيىن ونىڭ اقيقاتى انىقتال­دى. اپەر­باقان­نان جاق­سى­لىق بول­مايتىنى دايەك­تەلدى. قان­توگىسكە قۇمارتقان­نىڭ كەكجيگەن باسىن ءيىپ, جەڭىپ شىعۋ قارۋدان بۇرىن حالىقتىڭ ۇيىمداسا بىلۋىندە ەكەنىن سول جولى الەم جۇرتى تاعى ءبىر كوردى. ءبىز بۇعان تاقىرىپقا ارقاۋ بولىپ وتىرعان انامەن اڭگىمە كەزىن­دە دە كوز جەتكىزدىك. اس­تانا­­دان الماتىعا بەت العان ەدىك. كورشى كۋپەدە ءبىر اق جاۋ­لىقتى انا ەكى كوزىن الاقانداي تەرەزە­نىڭ ارعى جاعىنداعى بايتاق دالادان الماي, ۇزاق قاراپ وتىردى. ونى ارى-بەرى وتكەندە الدەنەشە رەت بايقاپ, اڭگىمە­­لەسۋگە نيەت ەتكەنىمىزدە قارسى­لىق تانىتپادى. – اتى-جونىمە كەلسەم, ەسىمىم – رابيعا, اكەمنىڭ اتى – جۇما­تاي. ادام قارتايعاندا ءبىر بالا دەپ, ءبىز دە ءبىر كەزدەرى ادەمى قىز كەلىستى كەلىنشەك بولعان­بىز. ۋاقىت, شىركىن, ءوز دەگەنىن ىستەيدى ەكەن. باياعىدا مەن سياق­تى شۇيكەدەي بوپ وتىرعان ءبىر كەيۋانا ايتقان كورى­نەدى. تولعان تورسىقتاي ەدىك, توبىق­تاي بولىپ قالدىق قوي. سونىڭ كەبىن مەن دە كيىپ وتىر­مىن. بەت-ءجۇزدى ءاجىم تورلاپ, ءسۇي­رىك­تەي سالالى ساۋ­ساق­تىڭ تامىرى مىناۋ – كەن­دىردەن ەسكەن ارقان­داي ادىرا­يىپ-ادىرايىپ تۇر, – دەپ, جىپ-جيناقى, مۇنتازداي انا تاعى دا سىرتقا كوز سالدى. سۇراپىل سوعىس تۋرالى اڭگىمە قوزعاپ ەدىك, رابيعا انا: “ونى دا باستان وتكەرگەنبىز”, – دەپ قالدى. قازىر سول سوعىستى كورگەندەر كۇن ساناپ ازايىپ بارا جاتىر. – سەلكىلدەگەن سەكسەن بەس جاس­تى ەڭسەرىپ, توقسانعا بەت الىپ وتىر­مىن. وسى ۋاقىت ىشىندە كور­گەن بەينەت تە, زەي­نەت تە از ەمەس. ءوت­كەن عاسىر­دىڭ وتىزىنشى جىل­دارىن­داعى اش­تىقتى دا, سۇراپىل سوعىستى دا باستان وتكەردىك. بايدىڭ تۇقى­مى­­سىڭ دەپ اكەمدى كامپەسكە جاسا­دى. بەس جاسىمدا انادان, جەتى جاسىمدا اكەدەن ايىرىل­دىم. ءبىز ءوزى نەگىزىنەن قوس­تانايدىڭ قازاعى­مىز. اشتىق­تىڭ قيىندىعى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمنان كەتپەيدى. ادام­دار ءار جەردە ءىسىپ-كەۋىپ جاتا­تىن. اكە-شەشەمىزدەن ايىرىل­عان سوڭ حاميت ەكەۋىمىزدى ايتباي اعا مەن حاديشا جەڭگەم قولدارىنا الدى. ول كىسىلەردىڭ دە جاعدايى وڭىپ تۇرما­عانى بەلگىلى. حاميت اعام ماعان قاراعاندا قاعىلەز, ءوز كۇنىن ءوزى كورە الاتىنداي, پىسىق ەدى. ءاي­تەۋىر, ولمەستىڭ كۇنىن كورىپ جۇردىك. ءبىر كۇنى ۇلكەن اعام: “سەنى ءولتىرىپ الىپ جۇرەمىز بە, بالالار ۇيىنە بارساڭ قايتەدى؟ تاماعىڭ توق بولا­تىن كورىنەدى”, – دەدى. بالالار ءۇيى, تاماق دەگەن ءسوز قۇلاعىما جىلى ەستىلدى, بارايىن دەدىم. بالالار ۇيىنە ورنالاستىم. ءوزىم قاتارلى قىزدار كوپ ەكەن. بىراق قوستانايداعى بالالار ءۇيىن رەسەي­دىڭ پروكوپەۆسكي دەگەن قالاسىنا كوشىرەتىن بولدى. ايتباي اعا جىبەر­گىسى كەلمەدى. مەن بارا بەرەيىن دەدىم. اقىرى ول كىسى كەلى­سىپ, ءۇيدىڭ مەكەن-جايىن تاربيە­شى­لەرىمىزگە دە, وزىمە دە جازىپ بەردى. سول مەكەن-جايدى بەس جىل بويى بويتۇمارداي ساقتاپ ءجۇردىم. بۇرىنعىداي ەمەس, اقىل توقتاتىپ اينالاما قاراي باس­تاعاندا اعا-جەڭگەلەرىم كوز ال­دىمنان كەتپەي قوي­دى. اقى­رى اعام­نىڭ اتىنا ساعىنىپ ءجۇر­گەنىمدى ايتىپ, حات جازدىم. ول كەزدە بەسىنشى سى­نىپتىڭ وقۋ­شىسى ەدىم. مەك­تەپتە نەمىس ءتىلىن تەرەڭدەتە وقىت­­تى, سونىڭ پايداسى سوعىستا ءتيدى. ودان كەيىن وقۋدىڭ بەتىن كورگەم جوق. ءسويتىپ, ايتباي اعام كەلىپ, ەلگە الىپ كەتتى. اعايىن تۋىسپەن قاۋىشىپ, ەندى ەس جيامىز عوي دەپ جۇرگەندە سۇراپىل سوعىس باستالدى. ون سەگىز جاستان جاڭا اسقان حاميت اعانى بىردەن مايدانعا الدى. ايتباي اعام مەن حاديشا جەڭگەم جسم-41 (جول ستان­ساسى­نىڭ ماشينە­سى) شاقىردى. ولار مەنى وزدەرىمەن بىرگە الا كەتتى. ول كەز­دە جا­سىم ون ال­تىدا بولا­تىن. جسم-41 اتقا­را­تىن جۇمىسى پو­يىز جول­دارىن ءجون­­دەۋ ەكەن. ءبىز وسى جۇمىسپەن بۇكىل ەۋ­روپانى ارالا­دىق دەسەك تە بولعانداي. قاي جەردە تەمىر جول جاۋ بولمىسىنان بۇزىل­سا, سونى قىسقا مەرزىمدە قالىپقا كەلتىرەمىز. تەپسە تەمىر ۇزەتىن جىگىت­تەر بولات تەمىردى كوتەرسە, ءبىز وزىمىزگە تيەسىلى جۇمىس­­تاردى اتقارامىز. استان-كەستەن دۇنيەدە اجالسىز عانا امان قالادى ەكەن. كورەتىن كۇن, تاتار ءدام بار ما, ايتەۋىر جەڭىستى امان كوردىك قوي. ۇلى جەڭىستەن كەيىن ءبىز چەليا­بينسكى وبلىسىنىڭ زلاتوۋست قالا­سى­نىڭ ماڭىن­داعى حرەبتا بەكەتى­نە كەل­دىك. مايدانعا دا وسى ارادان ات­تان­عان بولاتىنبىز. ءبىزدىڭ اتامە­كەنىمىز وسى وڭىرمەن شەكارالاس ەدى. ايتباي اعامەن ءبىر جىگىت ءجيى سويلەسىپ ءجۇردى. جەڭگەم قاعازعا جازعان حات الىپ كەلىپ بەرەدى. مەن ونىڭ بايىبىنا بارماي, بۇل نە دەپ جىرتىپ تاستاي­مىن. ول كەزدە جىگىتتەن كەلگەن حاتتى وقىپ, ءسوزىن تىڭدايتىن ۋاقىت پا ەدى. قالعان جاننىڭ ءتاۋباسى, قايتسەك قاتاردان قالمايمىز دەپ جۇرگەن كەزىمىز عوي. ءبىر كۇنى اعا-جەڭگەم: “مىنا مۇحامەتقالي دەگەن ازامات ساعان ءسوز سالىپ ءجۇر ەكەن, شەشىمىن ءوزىڭ ايت. اۋىل­دا قالعان جالعىز شەشەم بار ەدى. جالعىز بارمايىن, سەرىك الىپ بارىپ, قىزدى بولدىڭ دەپ ماڭ­دايىنان يىسكەتەيىن دەپ وتىر”, – دەدى. مەن العاشىندا شوق باسقان­داي ىرشىپ ءتۇستىم. حابار وشارسىز كەتكەن حاميت اعام ويىمنان كەت­پەيتىن. ول كۇن­دەردىڭ كۇنىندە “را­بي­­­­عا!” دەپ جەتىپ كەلەتىندەي كورىنە­تىن دە تۇراتىن. ال مىنا جىگىت مەنى قايدان بىلەدى دەپ تاڭ-تاما­شامىن. سويتسەم, ەلىنە كەتىپ بارا جاتىپ جول بويىنان مەنى كورىپتى دە پويىز­دان ءتۇسىپ قالىپتى. بۇيرىقتى قوي­ساڭ­شى, اقىرى كەلىستىك. اعا-جەڭگەم اقىلىن ايتىپ شى­عارىپ سالدى. سوعىستان امان قايتقان مۇحا­مەت­قالي ەكەۋمىز قول ۇستاسىپ ونىڭ اتا-جۇرتىنا بەت الدىق. بۇگىنگىدەي جۇردەك پويىز قايدا, ۇزاق ءجۇرىپ تالدىقور­عاننىڭ لەپسى ستان­ساسىنا كەلدىك. ودان بىردەن بىرگە جالعانىپ ءجۇرىپ اندرەەۆكاعا جەتتىك. ونىڭ اۋىلى توڭكەرىس دەپ اتالادى ەكەن. جاياۋلاتىپ ءجۇرىپ وعان دا باردىق. كولحوز كەڭسەسىنە تاياپ قال­­عان­دا ءبىر جىگىت: “وي, باۋىرىم, سەن ءتىرى مە ەدىڭ؟!”, – دەپ كورىسىپ جاتىر. مەن مۇنىسى نەسى دەپ تاڭ قالىپ تۇرمىن. سوتسەك, “مۇحامەت­قالي بازاركەلدى­ ۇلى احمەتوۆ سوعىستا قايتىس بول­دى” دەگەن قارا قاعاز كەلىپتى. ءبىر جىگىت سۇيىنشىلەپ اناسىنا كەتتى. كەيىن ءبىلدىم,­­ ول تاي-ق ۇلىن­داي تەبى­سىپ وسكەن سابىرحان مار­قۇم ەكەن. ءبىز ۇيگە تاياعاندا بەلى بۇكشي­گەن انا­سى الدىمىزدان شىق­تى. “قاي­تىس بولدى” دەپ ەدى ءتىرى ەكەن­سىڭ عوي ق ۇلىنىم!”, – دەپ اڭىرا­عاندا ءوز انام ءتىرىلىپ كەل­گەندەي, ەكى كوزدىڭ جاسىن اياماي توكتىم. بالاسىنىڭ “ولگەنىن” ەستىرتكەن سوڭ: “جالعىز ءوزىڭىز قالاي وتىرا­سىز دەپ انامىزدى جاقىن اعايىن, كولحوزدىڭ توراعاسى جاقسى اعا قولىنا الىپتى. اتىن اتاماۋشى ەدىم, قۇداي كەشىرسىن, ەسىمى – كارىم ەدى ول كىسىنىڭ. جاقسىنىڭ الدى قا­شان­دا كەڭ عوي. جاقسى اعا جاقسى­لىعىن بىزدەن اياعان جوق. مۇحامەت­قالي ەكەۋمىز: “قوي بۇل ءجۇرىسىمىز نە, انامىزدى قولعا الىپ تىرلىك جاسايىق”, – دەپ اقىلداس­تىق. جاق­سى اعا العاشىندا بىرگە تۇرا بەرەيىك دەدى دە ارتىنان بۇلارىڭ ءجون ەكەن دەپ با­تا­سىن بەردى. كول­حوز­عا مۇشە بولىپ مال دا باقتىق, قارا جۇمىس تا ىستەدىك. كوپ قا­تارى­نان تابىل­دىق. قوي باعىپ جۇرگەندە تۇنگى كۇزەتكە شىقسام ەنەم قاسىم­نان قالماي­دى. قوي كۇزەتۋ سوعىستان قيىن ەمەس قوي اپا, دەمالىڭىز دەسەم, جوق قاسىڭ­دا قارا بولىپ جۇرەيىن, مۇحا­مەت­قاليى­ما پانا بولىپ جۇرەيىن, دەيدى. ازاماتىم ەكەۋمىز بەس بالا وسىردىك. سونىڭ ەكەۋىن ەنەم تۋا سالىپ باۋىرىنا سالىپ باقتى. ودان كەيىن ول كىسى ومىردەن وزدى. قازىر ءتاۋبا, بەس بالامنىڭ, ولار­­دان ءوسىپ-ونگەن ۇل-قىزدىڭ قىزى­عىن كورىپ وتىرمىن. ءبارى وقىعان, جوعارى ءبىلىمدى. نەمەرە­لەرىم وزدەرى ۇيىمداستىرىپ سەكسەن جاسىم­دى ءۇشارالدىڭ ءبىر ۇلكەن تويحاناسىندا اتاپ ءوتتى. ريزامىن, – دەپ رابيعا انا ويلانىپ وتىرىپ قالدى. ودان كەيىن, “ارمانسىز ادام بولمايدى عوي, شۇكىر, دەي وتىرىپ, ءبىر ارمانىمدى ايتا كەتسەم دەيمىن. ءبىر اكە ءبىر شەشە­دەن تۋعان ەكى اعادان تىرىدەي ايى­رىلعان جايىم بار. حاميت اعا سوعىستا حابار-وشار­سىز كەتتى. ايتباي اعادان سوعىستان كەيىن كوز جازىپ قالدىم. ونىڭ سەبەبى بى­لاي, قاراعىم, جوعارىدا ايتتىم عوي, مەنى باتاسىن بەرىپ مۇحا­مەتقا­ليدىڭ قاسىنا قوسىپ جىبەر­گەنىن. سول كەزدە ولار جو­عارى­دا ايتقان زلاتوۋست قالاسى­نىڭ ماڭىن­داعى حرەبتا بەكەتىندە قالدى دەپ. بۇل 1945 جىل ەدى. توڭكەرىسكە كەلگەن سوڭ باۋىرىما امان جەتتىم دەپ قايتا-قايتا حات جازدىم. الاتىن جاۋابىم, بۇل مەكەن-جايدا ولار تۇرمايدى دەگەن ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز عانا بولدى. ۇلى جەڭىسكە بيىل 65 جىل تولىپ وتىرسا, مەنىڭ دە باۋىرلارىمنان ايىرىل­عانىما 65 جىل بولدى. اكەمىزدىڭ اتى – جۇما­تاي, ول كىسىنىڭ اكەسى – ايتۋار بولاتىن. ايتباي اعانىڭ جارى – حاديشا جەڭگەم ەكەۋىنەن مەن بىلەتىن باقىت­جان دەگەن ون ءبىر جاستاعى ۇل, ءباتيما دەگەن التى جاستاعى قىز بار ەدى. رۋىمىز – ارعىن, ونىڭ ىشىندە – اتباسار. تۋىس­تارىمدى 65 جىلدان بەرى ءوزىم دە, بالالارىم دا ىزدەۋدەي-اق ىزدەپ كەلەمىز. قىز­دارىم “بار­مى­سىڭ, باۋىرىما؟” دا شىعىپ, ناعى­شى­لارىم قايدا­سىڭ­دار دەدى. بىراق, كەزدەسۋدى ءتاڭى­رىم ءتىرشى­لىگىمدە مەنىڭ ماڭدايىما جازباي تۇر. ايتباي اعا مەن حاديشا جەڭگەم بۇل دۇنيەدە جوق شىعار. ال باقىتجان مەن ءباتيما مەن ءۇشىن جەر باسىپ جۇرگەندەي بولادى دا تۇرادى. ولار ومىردە بولماعان كۇننىڭ وزىندە, كىندىگىنەن تاراعان ۇرپاق مەنىڭ وسى جانايقايىمدى ەستىسە, حابارلار دەگەن ۇمىتتەمىن. ونداي كۇن تۋسا ارمانىم ورىندا­لار ەدى. كەيدە ءبىر وي مازالاي­تى­نى بار. ول, باۋىرىم­نان تارا­عان ۇرپاق قازاق ءتىلىن بىلمەي, قازاقشا حابارداعى ءسوزدى تۇسىنبەي قالدى ما دەگەندىك قوي باياعى. ولار بولماسا دا باۋىر­لارىمدى بىلە­تىن, نە كوزىن كورگەن ءبىر اعا­يىن تابىلسا, ودان كەيىنگى ىزدەۋدى بالالارىم ءوز-اق مويىن­دارىنا الار ەدى. ءيا, قاراعىم, بارعا تاۋبە دەي وتىرىپ, جوعىم تۋرالى دا ايتتىم. ەندىگى تىلەگىم اللا ءبىزدىڭ كورگەن بەينەتتى كەيىنگىگە بەرمە­سىن. سوعىس­تىڭ اتى ءوشسىن. ۇلدى-قىزدى بو­لىپ, جاقسى كۇن كەشىپ جاتقان ءبىز­دىڭ زەينەتىمىزدى بەرسىن كەيىنگى ۇر­پاق­قا!, – دەپ شۇيكەدەي بولعان قاعى­لەز انا تاعى دا بايتاق دالاعا قادالا قاراپ وتىرىپ, تەرەڭ تىنىس الدى. سۇلەيمەن مامەت. تاقتاتاس كەشە قاينار اۋى­لىندا قاندى مايداندا ەرلىكپەن قازا تاپقان ابىرالىلىق بوزداقتارعا ارنالعان تاقتاتاس سالتا­ناتتى جاعدايدا اشىلدى. وعان 1300-دەن استام اردا­گەردىڭ ەسىمى جازىل­دى. كوپشىلىكتىڭ ۇيعارى­مى­مەن الگى تاقتاتاستىڭ ەكىن­شى ءبىر بولىگىنە بۇگىندە كوزى ءتىرى مايدان­گەر­لەردىڭ ەسىمدەرى دە ەنگىزىلدى. قايسى­بىر مايدانگەر ەسىمى ۇمىت قال­عان جاعدايدا وعان الداعى ۋاقىت­تا قوسىمشا ەنگىزىلەتىن تاقتا تاعى بار. وسى بەلگىنى ورناتۋعا از كەمى جوق 10 ميلليون تەڭگەگە جۋىق قارا­جات جۇمسالدى. ال بۇل يگىلىكتى شارۋا “ابىرالى-دەگەلەڭ” قوعام­دىق قورىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلدى. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن قۇرىلعان بۇل قوردىڭ تىزگىنىن سەمەيدەگى “اقشىڭ” ساۋدا ورتالى­عىنىڭ پرەزيدەنتى, قالالىق ءماسلي­حاتتىڭ دەپۋتاتى مارات قۇرمانباي قولىنا بەرىك ۇستاپ كەلەدى. مارات سەرىكجان ۇلىنىڭ تىكەلەي ۇيىتقى بولۋىمەن وتكەن جىلى قاي­نار اۋىلىندا يادرولىق سىناق­تاردان زارداپ شەككەن ابىرالى تۇرعىن­دارىنا ارناپ بيىكتىگى 15 مەترلىك الىپ ەسكەرتكىش اشىلعان بولاتىن. سول جولى اتالعان اۋىل­دىڭ كىرە بە­رى­سىنە وسى ەلدى مەكەننىڭ اتى جا­زىلع­ان ايشىقتى قاقپا دا ورناتىلعان ەدى. ەندى بۇل قور قاينار اۋىلىندا ساياباق اشۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋدا. كورىكتى ساياباقتا وسى وڭىردەن شىق­قان تانىمال ادامداردىڭ ەسكەرتكىش مۇسىندەرى ورناتىلاتىن بولادى. ەسىمى ەلگە تانىمال دەپۋتات-كاسىپكەر مۇنىمەن دە شەكتەل­مەي, بيىلعى قىستان قىسىلىپ شىققان ابىرالى شارۋالارىنا قولۇشىن بەرۋدەن دە سىرت قالمادى. ول, سونىمەن بىرگە تابيعات اپاتىنا دۋشار بولعان تارباعاتايلىقتارعا دا قامقور­لىق تانىتا ءبىلدى. ال جوق-جىتىك جاندار مەن جەتىم بالالارعا تۇراقتى تۇردە قايىرىمدىلىق جاساۋ مارات باۋىرىمىزدىڭ داعدىلى ىسىنە اينالعان. داۋلەت سەيسەن ۇلى. شىعىس قازاقستان وبلىسى. ەكى مايداننىڭ كۋاگەرى ەل شەتىنە جاۋ كەلسە ەر ازامات­تار جەلدىڭ وتىندە جۇرەدى. كەشەگى كۇندەي كۇركىرەگەن ەكىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس قازاقتىڭ مىڭداعان اسىل ازاماتتارىنىڭ ءومىرىن ءۇزدى. ەت جاقىنىنان ايىرىلۋ – ادام ءۇشىن ەڭ اۋىر قايعى. سوعىس سالعان جارا بۇگىن دە جازىلعان جوق, تالاۋراعان ىسىكتەي ءالى دە جۇرەك سىزداتادى. ءبىز ارنايى ىزدەپ بارعان ماي­دان­گەر ايداربەك ماقان ۇلى 1941 جىلعى كيگەن سولدات شينەلىن جا­پون جەرىندەگى كەڭەس ارميا­سىنىڭ جەڭىسى­نەن كەيىن شەشكەن ازامات. سۇڭعىلا كىسى. ومىردەن وقىعان, توقىعانى مول. بەرتىنگە دەيىن “ەگە­مەن قازاقستاندى” ۇزبەي وقي­تىن قاريا كوز نۇرى ناشار­لاعالى تەلە­ديدار اقپاراتتارىنا قۇلاعىن ءتۇرىپ وتىرادى ەكەن. ەكى مايداننىڭ ءوتىن كورگەن قاريا­دا سوعىس جايلى ايتار اڭگىمە, ارينە, كوپ. بىراق, تالاي رەت ايتى­لىپ, تالاي رەت جازىلعان وقيعا­لاردى قايتالاۋعا قارتتىڭ ونشا­لىقتى زاۋقى سوقپادى. ەكى رەت وتان سوعىسى وردەنىمەن, ءبىر رەت جاۋىن­گەرلىك قىزىل تۋ وردەنىمەن, سونداي-اق گەرمانيا مەن جاپونيا­داعى جورىق جولدارىندا العان مەدال­دارى تاڭدى-تاڭعا ۇرىپ اڭگىمە ايتۋعا كامىل جەتەر ەدى. الايدا, قارت مايدانگەر اڭگى­مەنى باسقا قىردان باستادى. – جاريالىلىق, ءسوز بوستان­دىعى دەگەندى جەلەۋ ەتىپ, ەل ىشىندە ءار قيلى اڭگىمە ايتاتىندار كوبەي­دى, – دەيدى ايداربەك قاريا. – نەمىس­تى جەڭىپ نە كەرەك ەدى. ولار ءبىزدى باسىپ العاندا نەمىستەردەي ومىرگە پىسىق بولىپ, نەمىس سىراسىن سوراپتاپ وتىرار ەدىك دەگەندى دە قۇلاعىمىز ەستىدى. بۇل مايدان دالاسىندا ەلىم, جەرىم, ۇرپا­عىم دەپ, توپىراعى­مىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ قۋ جانى­مىزدى ءشۇ­بە­رەككە تۇيگەن, سىز وكوپتىڭ ءتۇ­بىن­دە اپتالاپ تۇنەگەن, كۇن, ءتۇن قا­تىپ, جاڭبىرداي بوراعان وقتىڭ ىشىندە جۇرگەن بارلىق ماي­دان­گەر­لەرگە اۋىر تيەدى. قازاقتىڭ مايدان دالاسىندا قالعان ارىستان جۇرەكتى, جولبارىستاي سەستى مىڭدا­عان ازامات­تارىنىڭ ارۋاعىن سىيلا­ماۋ عوي بۇل. كىم ءۇشىن قان توكتىك. بۇگىنگى ايت­قىش­تار جەڭىل-جەلپى سوزىمەن تالاي ماي­دانگەر­لەردىڭ جۇرەگىنە جارا سالدى. بودان بولۋدان, ءوز ەركىڭمەن قۇل بولۋدان اسقان قورلىق جوق قوي. نەمىس كونتسلاگەرىندە ميلليونداعان تاعدىرلاردىڭ ازاپپەن ولگەنىن قالاي ۇمىتۋعا بولادى؟! گازەت وقىعىش, تەلەديدار اقپا­راتىن تىڭداعىش ايداربەك قارت: “تاۋەلسىزدىك ­– ءبىزدىڭ باقىتى­مىز” دەگەندى ايتتى. ايتاتىنداي بار ەدى. باباسى تورتاي ءاجى قازاقتىڭ قادىرلى ازاماتى بولعان. اكەسى ماحان زاما­نىنىڭ الدى, داۋلەتتى كىسى ەدى. كەرۋەن-باسى بو­لىپ ورتا ازيا ءاس­كەري وكرۋگىنىڭ شەكاراشىلارعا جىبەرەتىن ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەگىن, وق-ءدارىسىن تۇيەلەرىمەن قىتاي, اۋعان جەرلەرىنە دەيىن تاسىمالدا­عان. بالا-شاعام, اعايىن-تۋىسىم دۇنيەدەن تارلىق كورمەسىن دەپ ءدۇ­نيە جيناعان اكە باي­لىعىنىڭ وزىنە بالە بولىپ جابىسارىن بىلگەن بە. ازات باسى قور بولىپ, كامپەس­كەگە ىلىگەدى. ۇكىمەتكە قارسى كەلەر ءپار­مەن جوق, ساعالاپ وزبەكستانعا وتەدى. ايداربەك ماحان ۇلى 1936 جىلى تاشكەنتتەگى جۇمىسشىلار فاكۋل­تەتىندە وقىپ, تاشكەنتتىڭ وردجو­نيكيدزە اۋدانىنا قارايتىن ەڭبەك­شى اۋى­لىندا مۇعالىم بولادى. سول جەردەن مايدانعا اتتانعان. – ەگەمەن بولماي ەل بولماس – ەتەكتەن كەسىپ جەڭ بولماس, – دەپ بابالارىمىز نەگە ايتتى دەيسىڭ. ءوز الدىنا ەل بولماعاننان كەيىن بۇ قازاقتىڭ تارتقان ازابى باسىنان اسادى. حح عاسىردىڭ باسىنداعى ساناق­تا قازاق ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ الدى بولىپ, التى ميلليونعا جەتكەن ەكەن. ناۋبەت جىلدارى ساياساتتىڭ ق ۇلى بولىپ, قازاق قويداي قىرىل­ماعاندا ءبىز بۇگىن 50-60 ميلليون بولىپ, تەڭىزدەي تولقىپ وتىرماس پا ەدىك. سونىڭ ءبارى ءوز ەركىمىز وزىمىزدە ەمەس, وزگە كۇشتى ەلگە بودان بولعان­دىعىمىزدىڭ كەسىرى. مايدانگەر قارت وسىلاي دەپ تولعانادى. الاعاي دا بۇلاعاي زاماندا تارى­داي شاشىلعان قازاقتىڭ ءبىرى ايدار­بەك بەكجانوۆ سوعىس­تان سوڭ 1965 جىلعا دەيىن وزبەك­ستاندا جۇمىس ىستەگەن. شارۋا­شىلىق­تاردا, جەڭىل ونەركاسىپ سالاسىندا باسشى بولعان. ەس جيعان اعايىنى جات بو­لىپ كەتەمىز دەپ ەلگە شاقىرعاندا كەلدى. وزگە ەلدە شەكەڭنەن شەرۋەن اتىپ جۇرسەڭ دە تۋعان جەرىڭنىڭ, اعايىن-تۋعانىڭنىڭ ورتاسىندا جۇرگەننەن ارتىق ەشتەڭە بول­ماي­دى ەكەن. اسىل جار ءسۇيدى. دۇنيە­گە بەك­جانوۆتار اۋلەتىنىڭ تامىرىن تەرەڭ­گە جىبەرىپ, جاپى­راعىن جاي­قالتىپ ۇل كەلدى. اۋىل, ەل ەمەس, التى الاش اۋزى­نا قا­راي­­تىن ازامات بولدى –  بەرىگى. جۇرەگىن مايداي ەرىتىپ نەمەرەلەر ءجۇر جانىندا. ادامعا ارتىق كوپ نارسە كەرەك ەمەس ەكەن. ارينە, قاناعاتى بارعا. گەرمانيا مەن جاپون جەرىن­دە كەرزى ەتىگى كۇرپىلدەپ, ۇلى جە­ڭىستى جاقىنداتۋعا ءوز ۇلەسىن قوس­قان اي­داربەكتەي اقساقال وتا­نىڭنان قىمبات ەشتەڭە جوق دەيدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باي­راعى بيىكتە جەلبىرەيدى. ەلدىڭ ەڭ­سەسى بەرىك, ىرگەسى مىقتى. بۇ­رىن­عىداي جان-جاعىنداعى ەلدەر باسى­نىپ, قىلىشى قىل­تىڭ­داپ, زەڭبى­رەگى شوشاڭداپ كەلە بەرە­تىن, بودان قىلعىسى كەلەتىندەر ەندى جوق. اۋلەتتى قازاقستانمەن ساناسادى. ماڭگى دوستىق قارىم-قاتىناستا بولا­يىق دەيدى. ءوز جەرى وزىنە سايعاق قۇرلى پانا بولماي ءشىلدىڭ قيىنداي توزىپ كەتە جازداعان قازاق بۇگىن ەۋرو­پانىڭ تورىندە مالداس قۇ­رىپ وتىر. 56 مەم­لە­كەت اۋزىنا قاراي­دى. كەسىمىنە جۇگىنەدى. ايتقانىن ورىندايدى. بۇل – قازاق بالا­سىنىڭ باقىتى عوي. بايدىڭ تۇقىمى دەپ تۋعان جەرىندە تۇقىمى تۇزداي قۇري جاز­داعان سوڭ كورشى ەلدەرگە كە­تىپ جان ساۋعالاعان, بۇگىندە ءتا­ۋەل­سىز قازاق­ستاننىڭ ءاربىر ات­قان تاڭىنا شۇكىرشىلىك ايتۋ­دان جالىقپايتىن ايدار­بەكتەي مايدانگەر قاريا­ڭىزدىڭ ايتارى وسى. باقتيار تايجان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. ارداگەرلەردى ارداقتاۋ ابىرويلى پارىز ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قان-قاساپ قىرعىنى ەشقاشان ۇمى­تىل­ماق ەمەس. سوندىقتان دا, سۇرا­­پىل سوعىستىڭ قاق ورتا­سىن­دا بولىپ كەلگەن سوعىس اردا­­گەرلەرى ارقاشان دا, قۇر­مەتتىڭ قاندايىنا دا لايىق. بۇل ۇلى جەڭىستى جاقىنداتۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان تىل ەڭبەك­كەرلەرىنە دە قاتىستى. اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمدىگى وسىنداي سوعىس جانە تىل ارداگەرلەرىنە ءبىراز كوم­مۋنال­دىق جەڭىلدىكتەر جاساعان بىردەن ءبىر ءوڭىر. دەسەك تە, اردا­­گەر­لەردى ارداق­تاۋعا بايلا­نىست­ى يگىلىكتى ىستەر ۇلى جەڭىس­تىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىن­دا بۇرىن­عىدان گورى دە ەرەكشە سيپات الىپ, ايشىقتى بولا ءتۇستى. بۇل تۋرالى وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆتىڭ توراعا­لىق ەتۋىمەن اقتوبە قالا­سى, اۋدان­داردىڭ اكىمدەرى­نىڭ, وبلىس­تىق باسقارمالار مەن دەپارتا­مەنت­تەر باسشىلارىنىڭ قاتى­سۋىمەن وتكەن سەلەكتورلىق كەڭەستە كەڭىنەن اڭگىمە بولدى. وبلىس باسشىسى ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعىن مەرەكەلەۋگە بايلا­نىستى ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقانىنا, ءبىزدىڭ وبلىستا دا مەرەكەگە دايىن­دىق وتكەن جىل­دىڭ اياعىنا تامان باستال­عانىنا توقتالدى. قازىر وبلىستا 555 ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى مەن مۇگەدەگى, ولارعا تەڭەستىرىلگەن 1874 ادام, سونداي-اق, 13152 تىل ارداگەرى تۇ­رىپ جاتىر. رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەتتەن بولىنگەن 225587 مىڭ تەڭگە قارجىدان ءاربىر سوعىس ارداگەرى مەن مۇگەدەگىنە – 65 مىڭ, ولارعا تەڭەس­تىرىلگەنگە – 25 مىڭ, ال تىل اردا­گەرىنە –10 مىڭ تەڭگەدەن ءبىر­جول­عى ماتەريالدىق كومەك بەرى­لەدى. بۇعان قوسا بىرجولعى ماتەريالدىق كومەك ءۇشىن وبلىس­تىق بيۋدجەتتەن دە 97800,0 مىڭ تەڭگە قاراجات قارالىپ وتىر, ياعني قوسىمشا ءاربىر سوعىس ارداگەرى مەن مۇگەدەگىنە –15 مىڭ, ولارعا تەڭەس­تىرىلگەنگە – 10 مىڭ, ال تىل اردا­گەرىنە – مىڭ تەڭگە سىي-سياپات جاسالادى. مۇنىڭ سىرتىندا قالا جانە اۋداندار اكىمدەرى بولەتىن اقشالاي ماتەريالدىق كومەك جانە بار. اقتوبە قالاسىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مەن داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىن ەستە قالدىرۋ ءۇشىن “داڭق” اللەياسى جانە مەديتسينا­لىق كوللەدجدە م.مامەتوۆانىڭ مۇراجايى اشىلادى. اللەياعا باتىر جەرلەستەرىمىزدىڭ قولادان قۇيىلعان بارەلەفتەرى ورنا­تىلادى. شىعىس­تىڭ قوس شىنارى­نىڭ ءبىرى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولدا­عۇلوۆانىڭ 85 جىلدىعى ۇلى جەڭىس­تىڭ 65 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ وتىر. سوعان وراي رەسەيدىڭ ماسكەۋ قالاسىنداعى №891 مەك­تەپ­­كە بولىنگەن 70 ملن. تەڭگەگە حيميا, ماتە­ماتيكا, فيزيكا سەكىلدى بىرنەشە سىنىپتاردى ارنا­يى قۇرال­دارمەن جابدىقتاۋ كوز­دەلۋدە. وبلىس باس­شى­سى ەلەۋسىن ناۋرىز­­باي ۇلى, بۇل مەكتەپكە قازاق­ستان­دىق دەلەگاتسيا مۇشەلەرى­مەن بىرگە ماسكەۋلىك­تەردىڭ دە كەلەتىنىن ايتا كەلىپ, ەلىمىزدىڭ مارتەبەسى وسىنداي شارالاردىڭ قانشالىقتى ءساتتى وتۋىمەن ولشە­نە­تىنىن, سوندىقتان حالقىمىزدىڭ باتىر قىزى ءاليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى مەكتەپكە وسى زامانعى ەڭ وزىق وقۋ قۇرال­دارىن جانە باسقا زاتتاردى سىيلاۋ قاجەتتىگىن باستى نازارعا الدى. ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىنداعى ءىس-شارالار اياسىندا قالاداعى باۋىرلاستار زيراتى قالپىنا كەلتىرىلەدى, اقتوبە جانە الماتى قالالارىندا جاساقتالعان 100 جانە 101- اتقىشتار بريگادا­سىنىڭ ەرلىگىن ەستە قالدىرۋ ماق­ساتىندا رەسەيدىڭ رجەۆ قالاسىندا مەموريالدىق كەشەن ورناتۋ ءۇشىن 70 ملن. تەڭگە ءبولىندى. وبلىس باس­شىسى بۇل شارۋادا اسا مۇقيات بولۋدى, ونىڭ وتە ساپالى ما­تەريال­­داردان جاسالۋى كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. مۇنداي ەلدىگىمىزدى كور­سەتەتىن ەسكەرتكىشتەردىڭ ماڭگىلىك بولۋى قاجەتتىگىنە توقتالدى. ساتىبالدى ءساۋىرباي. اقتوبە وبلىسى. باتىر بابامدى ماقتان ەتەمىن وسى لەبىزدى وتانىمىزدىڭ باس گازەتىنە جازۋىما باستى سەبەپ ۇلى جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى جايلى ماقالالاردى وقىعانداعى وقيعالار ەدى. وتان قورعاۋعا مىڭداعان ماڭعىستاۋلىقتار بارعانى بەلگىلى. ال سول ءبىر وتتى جىلدارداعى ورلىگى مەن ەرلىگى ءۇشىن وسى تۇبەكتىڭ ەكى تۇلەگى لەنين وردەنىمەن ماراپات­تالعانى ايتىلىپ, جازىلۋدا. سونىڭ ءبىرى مەنىڭ اتام – 1942 جىلى لەنين­گرادتى قورعاۋدا ءوش­پەس ەرلىك كورسەتىپ قازا تاپقان قارت­باي بەكجانوۆ. ايماقتان شىققان ەكىنشى قاھارمان يساتاي سۇيەۋباەۆ اتامىز. ول كىسى جايلى كوپ ايتىلىپ, جازىلىپ, جاستارعا ۇلگى ەتىلىپ ءجۇر. جۇرت ەسىمىن جاقسى بىلەدى. باتىر اتا 1947 جىلى ەلگە كەلىپ ومىردەن ءوتىپتى. ال مەن جەڭىستىڭ 65 جىلدىعى قارساڭىندا 1941 جىلى 20 قاراشادا لەنين وردەنىمەن ناگرادتالعان, قاپىدا قازا تاپقان اتامنىڭ رۋحىنا باس ءيىپ, ەسىمىن ەلى بىلە تۇسسە ەكەن دەگەن نيەتپەن جازىپ وتىرمىن. اتام ءۇشىن ماقتانامىن. جانە دە بۇل ماقتانۋعا تۇرارلىق جاعداي – دەپ ويلايمىن. وسى جەردە تاعى ءبىر ريزاشىلىقپەن ايتايىن دەگەنىم اتانىڭ جيەنى ماناپ باتىرباەۆ پەن ناعاشىم الپامىس مۇسا ۇلى­نىڭ باتىر اتامىزدىڭ جەرلەنگەن جەرى لەنينگراد وبلى­سىن­داعى زەنينو دەرەۆنياسىنا بارىپ تاعزىم ەتىپ كەلگەندىگى. ولار لەنينگرادتى قاھارمان­دىقپەن قورعاپ, وشپەس ەرلىك كورسەتكەندەر تىزىمىندە جازىلعان­دىعىن كورىپ قايتتى. تالاپ باتىرباەۆ. اقتاۋ.