ەكونوميكانى الدەندىرۋدىڭ امالى
90-شى جىلداردىڭ باسىندا ءوز الدىنا تۋ تىككەن قازاقستان باقۋاتتى كەلەشەككە ۇمتىلدى. بىراق توقىراۋعا تولى كەزەڭدە وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەدى. كەڭەس وداعى تاراعان بويدا رەسپۋبليكا اۋماعىنداعى ءىرى ءوندىرىس ورىندارى, اتاپ ايتقاندا زاۋىت, فابريكالار توقتاپ, جۇمىسسىزداردىڭ سانى كۇرت ءوستى. دۇكەندەردەگى ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى, وڭىرلەردىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنسىز قالۋى, كەنشىلەردىڭ ەرەۋىلگە ءجيى شىعۋى سىندى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەر – سول كەزەڭدەگى ەلدەگى احۋالدان ناقتى حابار بەرەتىندەي. تابىسىنان ايىرىلعان ازاماتتاردىڭ ءۇي شارۋاسىمەن اينالىسىپ, كۇيبەڭ تىرلىكتىڭ قامىمەن الا دوربانى ارقالاعان انالارىمىز كورشىلەس ەلدەردەن تاۋار تاسۋدى مەڭگەرىپ, جان باعۋعا تۋرا كەلدى.
مىنە, وسىنداي كۇردەلى جاعدايدا مەملەكەت «الدىمەن – ەكونوميكا, سودان سوڭ ساياسات» ستراتەگياسىنا باسىمدىق بەردى. تۇرالاعان ەكونوميكانى الدەندىرۋدىڭ امالى رەتىندە ءتول ۆاليۋتانى ەنگىزۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلدى. وسىعان بايلانىستى 1992 جىلى ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ۇلتتىق اقشانى ازىرلەۋ جۇمىستارىنا كىرىسكەن-ءدى. بۇل جۇمىسقا وتاندىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى, سۋرەتشىلەر مەن ديزاينەرلەر, ناقتى ايتقاندا تيمۋر سۇلەيمەنوۆ, مەڭدىباي ءالين, اعىمسالى دۇزەلحانوۆ جانە حايروللا عابجالەلوۆ سىندى تالانتتى شەبەرلەر تارتىلدى.
شىعارماشىلىق توپ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ العاشقى فياتتى ۆاليۋتاسىنىڭ جوباسىن ءبىر جىلدىڭ ىشىندە ازىرلەدى. قىسقا مەرزىمدە قولعا الىنعانىمەن, تەڭگەنىڭ كەسكىنى, ديزايندىق شەشىمى جانە ساپاسى كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. الەم ەلدەرىنىڭ ۆاليۋتالارىن زەردەلەي كەلە تاڭداۋ پورترەتتىك بانكنوتتارعا ءتۇستى. ناتيجەسىندە, قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكى جانە ۇلىبريتانيالىق Harrison & Sons Limited كومپانياسى ۇلتتىق ۆاليۋتانى شىعارۋعا بايلانىستى كەلىسىمشارتقا وتىردى.
وتاندىق بانكنوتتار مەن مونەتالاردىڭ تۇپكىلىكتى نۇسقاسىن ەلىمىزدىڭ ديزاينەرلەرى اعىلشىن ماماندارىنىڭ قولداۋىمەن جەتىلدىرىپ, باسىپ شىعاردى. ەلىمىزدىڭ وتكەن تاريحىن نەگىزگە الا وتىرا, ءتول اقشاعا «تەڭگە» اتاۋى بەرىلدى. تەڭگەنىڭ العاشقى نۇسقالارىندا قازاق تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان كورنەكتى تۇلعالار مەن تاريحي-ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشتەر, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ كورىكتى جەرلەرى بەينەلەنىپ, ۇلتتىق ناقىشتاعى ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلدى.
ايتالىق, 1 تەڭگەلىك نومينالدا – ءابۋ ناسىر ءال-فارابي, 3 تەڭگەلىك كۋپيۋرادا – ءسۇيىنباي ارون ۇلى, 5 تەڭگەدە – قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى, 10 تەڭگەدە – شوقان ءۋاليحانوۆ, 20 تەڭگەدە – اباي قۇنانباي ۇلى, 50 تەڭگەدە – ءابىلحايىر حان, سونداي-اق 100 تەڭگەدە ابىلاي حاننىڭ پورترەتى بەينەلەنگەن بولاتىن.
8 كۇندە وڭىرلەرگە جەتتى
بىرىككەن كورولدىكتىڭ اۋماعىندا قازاقستاندىق ۆاليۋتانى باسىپ شىعارۋ ءىسى 1993 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيىن جالعاستى. كوكتەمنىڭ سوڭعى ايلارىندا جاڭا اقشا ەلىمىزگە جەتكىزىلىپ, تەڭگە دۇنيە جۇزىندەگى قورعانىش جۇيەسى جوعارى ۆاليۋتالاردىڭ قاتارىنان ورىن الدى. بۇل الەمدىك قاۋىمداستىق تاراپىنان جوعارى باعالاندى. ماسەلەن, Harrison & Sons Limited ۇلىبريتانيا پاتشايىمىنىڭ ۇزدىك ساپالى ءونىم اتالىمى مەدالىن يەلەندى.
وسى رەتتە ەلىمىزگە تيەسىلى ۆاليۋتانى جەتكىزۋ ماقساتىندا ءتورت «يل-76» ۇشاعى بريتان ارالىنا 18 مارتە رەيس جاساعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. تەڭگەنىڭ العاشقى دانالارىن ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى جەراستى قويمالارى دايىندالىپ, سول جەردەن ءتول اقشا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى بانكتەرگە 8 كۇننىڭ ارالىعىندا جەتكىزىلدى.
ء«تورت ۇشاقتى جالداپ, تەڭگەنىڭ 60%-ىن تاسىمالداپ اكەلدىك. بۇل جاسىرىن تۇردە جۇرگىزىلگەن وپەراتسيا بولاتىن. قۇجاتتاردا: «مەملەكەت باسشىسىنىڭ سالىنىپ جاتقان رەزيدەنتسياسىنا قاجەتتى م ۇلىك» دەپ جازىلعان ەدى. بۇعان دەيىن وڭىرلەردە جەراستى قويمالارىن دايىنداتىپ قويعان ەدىك. جوعارىداعى ۇشاقتار اپتاسىنا لوندون-ورال باعىتىندا, سونداي-اق وڭىرلەرگە ون سەگىز رەيس جاساپ وتىردى. 12 قاراشانى اقشانى ەنگىزۋ كۇنى دەپ جاريالادىم. جيىرما كۇندەي عانا ۋاقىت قالعان بولاتىن. سوندىقتان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىن تۇتاستاي وسى وپەراتسيانى ورىنداۋعا جۇمىلدىردىم. ەڭ كۇردەلى تاپسىرما – تەڭگەنى بارلىق ءوڭىر مەن بانككە جەتكىزۋ ەدى. مۇنى 8 كۇننىڭ ارالىعىندا اتقارىپ شىقتىق. كىم ءبىلسىن, وسىلاي قىسقا مەرزىمدە ۇلتتىق ۆاليۋتانى اينالىمعا ءساتتى ەنگىزگەن ەلدەر الەمدە جوق تا شىعار», دەگەن ەستەلىكتەرىمەن بولىسكەن ەدى ەلباسى تەڭگەنىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى ءبىر سۇحباتىندا.
تاريحى تىم تەرەڭدە
تاريحقا زەر سالساق, قازىرگى تەڭگەنىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىندا بولعان العاشقى اقشا ەمەس ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. ماسەلەن, ىقىلىم زاماننان بەرى قازاق دالاسىندا ساۋدا-ساتتىق ءىسى ۇزىلمەي كەلەدى. بۇعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ ۇلان-عايىر ساحارامەن ءتۇيىسۋى دالەل. ەجەلدەن دالا جۇرتى ايىرباس قۇرالى رەتىندە باعالى اڭ تەرىلەرىن, مالدى, سونداي-اق التىن جانە كۇمىس سەكىلدى پايدالى قازبا تۇرلەرىن قولدانىپ كەلدى. دەسە دە كوشپەندىلەر وركەنيەتىندە مىستان نەمەسە باسقا دا مەتالدان سوعىلعان مونەتالار بولعانىن تاريحشىلار قۋاتتاپ وتىر. اتاپ ايتساق, بەلگىلى ارحەولوگ, تاريحشى كارل بايپاقوۆ وتىراردا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە تابىلعان ءVىى-ءVىىى عاسىرلارعا تيەسىلى تەڭگەلەردىڭ بەتىندە ارىستان جانە ارنايى تاڭبالاردىڭ بەينەلەنگەنىن جازعان-دى. سونىمەن قوسا تۇرگەش قاعاندارى تۇسىندا دا قولا تەڭگەلەر شىعارىلىپ تۇرعانى بەلگىلى.
ورتا عاسىرداعى قارجىلىق اينالىم قاراحان داۋىرىندە قارقىن العانى تاريحتان ءمالىم. قاراحاندار يسلام ءدىنىن مەملەكەتتىك ءدىن رەتىندە قابىلداعان العاشقى تۇركىلەر سانالعاندىقتان, ولاردىڭ پاتشالىعىندا دينار, ديرحەم نەمەسە فۋلس سىندى مونەتالارعا باسىمدىق بەرىلدى.
XIII عاسىردا ورتالىق ازيادا مەتالل اقشا شىعاراتىن ءىرى سارايلار بولعان دەسەدى. ولاردىڭ اراسىندا كونە تاراز بەن جەنت سىندى شاھارلاردىڭ ورنى ايرىقشا. كوبىنەسە ورتاعاسىرلىق تەڭگەلەر اڭ ستيلىندە بەزەندىرىلىپتى. ناقتى ايتقاندا, ولاردىڭ بەتىنەن ارىستاننىڭ, جىرتقىش قۇستاردىڭ, سول سەكىلدى اڭشىنىڭ بەينەسىن بايقاۋعا بولادى. كوشپەندىلەردىڭ ومىرىنە يسلام وركەنيەتى بىرتە-بىرتە ەنە باستاعاندا مونەتالاردان ءدىني سيمۆوليكالار دا كورىنىس تابا باستاعان.
نۋميزماتيكامەن اينالىساتىن مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, بۇگىنگى «تەڭگە» اتاۋى التىن وردا داۋىرىنە تيەسىلى. نەگىزىنەن حاندىق زاماندا اقشا سوقتىرۋ پاتشالىق بيلىكتى كورسەتۋدىڭ ساياسي ادىستەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن. ءتۇرلى دەرەككە سەنسەك, بۇرىندارى قازاقتار قاعاز اقشانى اققۇيرىق, مەتالل اقشانى باقىر, قاراباقىر, كۇرەش, قاراكۇرەش, جارماق, تيىن دەپ اتاعان.
«ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۋزەيىنىڭ مالىمەتى بويىنشا بۇگىنگە دەيىن قازاق حاندارى اراسىندا تەك تۇرسىن مۇحاممەدتىڭ ءوز اتىنان اقشا سوقتىرعانى بەلگىلى بولىپ كەلگەن. الايدا سالقام جاڭگىر حاننىڭ تۇسىندا مىس اقشانىڭ قۇيىلۋى وتاندىق نۋميزماتيكتەر ءۇشىن تىڭ جاڭالىق بولىپ وتىر. دەمەك بۇل باعىتتا زەرتتەۋگە تۇرارلىق جۇمىس ءالى دەپ كوپ.
ۇزدىك ۆاليۋتالاردىڭ قاتارىندا
قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اقشاسى ەرەكشە كوركەم ورىندالۋى مەن قورعانىش قابىلەتىنىڭ جوعارى ساپالىلىعىنا بايلانىستى بىرنەشە مارتە ءتۇرلى بايقاۋدا ۇزدىك دەپ تانىلدى. مىسالى, حالىقارالىق بانكنوت قاۋىمداستىعى (International Bank Note Society, IBNS) جاريالايتىن جىل سايىنعى كونكۋرستا تەڭگە ءۇش رەت ۇزدىكتەر قاتارىنان تابىلدى. مۇنداعى باستى تالاپ – كۋرستىڭ تۇراقتىلىعىندا ەمەس, اقشانىڭ كوركەمدىك مانەرى مەن قورعانىش جۇيەسىنىڭ مىقتىلىعى باعالاندى.
قاۋىمداستىق ۇيىمداستىرعان 2011 جىلعى بايقاۋدا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق بانكى جانە De La Rue بريتاندىق كومپانياسى بىرلەسىپ شىعارعان 10 مىڭ تەڭگە نومينالى وزگە ەلدەردىڭ 100 جاڭا بانكنوتىن ارتقا تاستاپ, ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى. قىزىعى سول, ۇلتتىق ۆاليۋتا كانادالىق 100 دوللار مەن گيبرالتاردىڭ 100 فۋنتىن شاڭ قاپتىردى دەسەك تە بولادى.
اراعا ءبىر جىل سالىپ, IBNS-ءتىڭ نۇسقاسى بويىنشا اتالعان سەريادان, بىراق بۇل جولى قار بارىسى بەينەلەنگەن 5 مىڭ تەڭگەلىك كۋپيۋرا ۇزدىك بانكنوت اتاندى. ال كەلەر جىلى, ياعني 2013 جىلى مىڭ تەڭگەلىك «كۇلتەگىن» ەستەلىك بانكنوتى جەڭىسكە جەتىپ, «تەڭگەنىڭ ءداۋىرى» تۋرالى ايتىلا باستادى. سول جىلى مىڭ تەڭگە جاڭا 5 ەۋرودان, قورعانىش جۇيەسى جەتىلدىرىلگەن 100 دوللاردان جانە XXII قىسقى وليمپيادا ويىندارى مەن XI قىسقى پاراليمپيادا ويىندارىنا ارنالىپ شىعارىلعان 100 رۋبلدەن وزىپ شىقتى.
حالىقارالىق بانكنوت قاۋىمداستىعىنىڭ تاريحىندا بۇل ءبىر ەلدىڭ اقشاسىنىڭ ءۇش جىل قاتارىنان جەڭىسكە جەتۋىنە بايلانىستى جالعىز جاعداي.
قارجىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا, اتالعان كەزەڭدە ۇلتتىق بانك ءتول ۆاليۋتانى ازىرلەۋدە زاماناۋي قورعانىش جۇيەلەرىن ەنگىزە ءبىلدى. ال كوپتەگەن مەملەكەت مۇندايدا بۇرىننان قالىپتاسقان قورعانىش ەلەمەنتتەرىنە وزگەرىس ەنگىزبەۋگە تىرىسادى. ويتكەنى تىڭ وزگەرىستەردىڭ اقشا اينالىمىنا قانشالىقتى جاعىمدى اسەر ەتەتىنى بەلگىسىز. سول سەبەپتى ەلىمىزدىڭ باس قارجى ينستيتۋتى باتىل قادامعا بارىپ, تەڭگەنى جاڭعىرتۋ ارقىلى جەڭىسكە جەتتى. بۇعان قوسا ءتول اقشانىڭ كوركەمدىك ءستيلى, ياعني ۇلتتىق ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلۋى تارتىمدىلىعىن اشا تۇسەدى.
تەڭگەنىڭ يننوۆاتسيالىق قورعانىش ەلەمەنتتەرىن IBNS-تەن بولەك, باسقا دا حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى جوعارى باعالادى. ايتالىق, 2016 جىلى ۆاشينگتوندا وتكەن Banknote-2016 كونفەرەنتسياسىندا ءتول تەڭگە «ۆاليۋتا يندۋسترياسىنداعى ۇزدىك تەحنيكالىق جەتىستىكتەرى ءۇشىن» اتالىمىن جەڭىپ الدى.
ۇلتتىق بانكتى باسقارعاندار
تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭنەن باستاپ قازىرگە دەيىن قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكىن 10-عا جۋىق ازامات باسقاردى. 1992-1993 جىلدارى قارجى ينستيتۋتىن عالىم باينازاروۆ تىزگىندەپ, ونىڭ ەنشىسىنە ءتول ۆاليۋتانى اينالىمعا ەنگىزۋ مارتەبەسى بۇيىردى. سونداي-اق ونىڭ تۇسىندا وسكەمەندەگى ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىندا مونەتالىق ءوندىرىستى قۇرۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان ەدى.
1993-1996 جىلدار ارالىعىندا ۇلتتىق بانكتى داۋلەت سەمباەۆ باسقاردى. وسى جىلدارى قازاقستاندا ءوزارا بەرەشەكتى شارۋاشىلىقارالىق ەسەپكە الۋ جۇرگىزىلدى. بۇل ماسەلەنى كاسىپورىندارعا اينالىم كاپيتالىن تولىقتىرۋعا تىكەلەي اقشا شىعارۋ ارقىلى شەشۋ قاراستىرىلدى. ناتيجەسىندە, ناۋرىز ايىنىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس ءبىر ايدىڭ ىشىندە اقشا ماسساسى 58 ملرد تەڭگەگە جەتتى. 1994 جىلى ينفلياتسيا دەڭگەيى 1 158,3%-دى قۇرادى. كاسىپورىندارعا بولىنگەن اقشانىڭ 22%-ى عانا كەرى قايتارىلدى.
1996-1998 جىلدارى باس بانككە وراز جاندوسوۆ جەتەكشىلىك ەتسە, 1998 جىلى ونى قادىرجان داميتوۆ الماستىردى. ونىڭ تۇسىندا ء«تۇستى مەتالداردان جاسالاتىن بۇيىمدار» زاۋىتى ۇلتتىق بانكتىڭ «قازاقستان تەڭگە سارايى» بولىپ قايتا وزگەرەدى. 1999 جىلى ەلىمىزدىڭ تاريحىندا العاش رەت تەڭگەنىڭ 65%-عا نەمەسە 1 دوللاردىڭ 145 تەڭگەگە دەيىن قىمباتتاپ, ءبىر مەزەتتىك دەۆالۆاتسيا ورىن الدى. ۇكىمەت بانكتەردەگى سالىمدار 9 ايعا ساقتالعان جاعدايدا حالىقتىڭ سالىمدارىن بۇرىنعى باعام بويىنشا ايىرباستايتىنى تۋرالى مىندەتتەمە الدى.
1999-2004 جىلدارى ەلىمىزدەگى باس بانكيردىڭ قىزمەتىن گريگوري مارچەنكو اتقاردى. بۇل كەزەڭدە مۇنايدىڭ باعاسى باررەلىنە 37,43 دوللارعا دەيىن جەتتى. 2003 جىلى ۇلتتىق بانك قازاقستاندىق بانكتەردىڭ سىرتقى قارىز الۋ كولەمىن شەكتەيتىن سالىق كودەكسىنە وزگەرىستەر ەنگىزدى. بۇل بانكتەردىڭ سىرتقى بورىشىنىڭ كولەمىن مەنشىكتى كاپيتالدىڭ مولشەرىنە بايلانىستىرۋعا قاتىستى ەدى. الايدا بۇل نورما ءىس جۇزىندە جۇمىس ىستەگەن جوق.
2004-2009 جىلدارى قارجى رەتتەۋشى ورگاندى باسقارۋ مارتەبەسى ءانۋار سايدەنوۆكە بەرىلىپ, اينالىمعا جاڭا ۇلگىدەگى نومينالى 200-10 مىڭ تەڭگەلىك بانكنوتتاردىڭ سەرياسى ەنگىزىلدى. ال 2 مىڭ جانە 5 مىڭ تەڭگەلىك بانكنوتتار تارالىمىنىڭ باسىم بولىگىندە ورفوگرافيالىق قاتە تابىلدى. 2007 جىلى قاڭتاردا حالىقتىڭ قازاقستاندىق بانكتەردەگى سالىمدارىنىڭ كولەمى 1 034 157 366 تەڭگەنى قۇراپ, 1 ترلن تەڭگەدەن اسىپ جىعىلدى. ناۋرىز ايىندا وتكىزىلگەن كونكۋرستىڭ ناتيجەسىندە تەڭگەنىڭ جاڭا سيمۆولى بەكىتىلىپ, ونىڭ اۆتورلارى ۆاديم داۆىدەنكو مەن سانجار امىرحانوۆقا ۇلتتىق بانكتىڭ تاراپىنان 1 ملن تەڭگە كولەمىندە سىياقى بەرىلدى.
2009-2013 جىلدار ارالىعىندا باس قارجى ينستيتۋتىن گ.مارچەنكو قايتادان تىزگىندەۋگە مۇمكىندىك الدى. ونىڭ كەلىسىمىمەن ۇلتتىق بانك 20%-دى قۇرايتىن ەل تاريحىنداعى ەكىنشى ءبىر مەزەتتىك دەۆالۆاتسيانى جۇرگىزىپ, دوللار 150 تەڭگەگە قىمباتتادى.
2013-2015 جىلدار كەزەڭىندە ۇلتتىق بانكتىڭ باسشىلىعىنا قايرات كەلىمبەتوۆ كەلدى. قۇزىرلى ورگان وسىمەن ءۇشىنشى رەت ء«بىر مەزەتتىك» دەۆالۆاتسيانى (19%-دىق) جۇرگىزىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە بۇل كۇنگە «قارا سەيسەنبى» دەگەن اتاۋ بەرىلدى. مۇنايدىڭ باعاسى باررەلىنە 111,71 دوللارعا جەتىپ, وسىدان كەيىن قارا التىننىڭ ۇزاقمەرزىمدى قۇلدىراۋى باستالدى. رەسەي «قارا سەيسەنبىگە» تاپ بولىپ, دوللار مەن ەۋرونىڭ قۇنى 80 جانە 150 رۋبلگە دەيىن كوتەرىلدى. KASE-دە رۋبل قۇنى 2,8 تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى. ايىرباستاۋ پۋنكتتەرىندە رۋبل 2,6 تەڭگەگە دەيىن ارزاندادى. 2015 جىلى تەڭگە ەركىن اينالىمعا جىبەرىلىپ, 188,38-دەن 255,26-عا دەيىن ءبىر-اق شارىقتادى.
2015-2019 جىلدار ارالىعىندا باس بانكير بولىپ دانيار اقىشەۆ تاعايىندالدى. جاس بانكيردىڭ كەلۋىمەن مۇنايدىڭ باعاسى باررەلىنە 28,21 دوللارعا دەيىن تومەندەپ, تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى 383,91 سوماعا دەيىن كوتەرىلدى.
ۇلتتىق بانك ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن 2,4 ترلن تەڭگە سوماسىنا بانك سەكتورىن ساۋىقتىرۋ باعدارلاماسىن ۇسىندى. تۇتاستاي العاندا, بانكتەردى قۇتقارۋ شىعىندارى بارلىق مەملەكەتتىك شىعىننىڭ تورتتەن بىرىنە جەتتى.
بۇگىندە باس بانكير بولىپ ەلىمىزدە ەربولات دوساەۆ جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
ينفوگرافيكانى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
