«تۇندەر» ءمۇسىنى
ء(موديليانيدىڭ پورترەتى)
1911 جىل. جاس اقىن اننا احماتوۆا كۇيەۋى نيكولاي گۋميلەۆپەن بىرگە پاريجگە كەلەدى. بوگەمالىق جۇرتشىلىققا كەڭىنەن تانىمال «روتوندا» كافەسىندە ول يتالياندىق سۋرەتشى امەدەو موديليانيمەن تانىسادى. كەزدەسۋدەن ەرەكشە اسەر العان سۋرەتشى احماتوۆانىڭ پورترەتىن جادىندا ساقتالعان بەينەسى ارقىلى سالادى. بۇل تۋرالى اقىن: «ارامىزدا بولعان جاعداي ونىڭ – وتە قىسقا, ال مەنىڭ – وتە ۇزاق عۇمىرىمنىڭ قاينار باستاۋى ەدى. ونەردىڭ شارپىعان ىستىق دەمى ەكەۋمىزدى دە وزگەرتە قويماعاندىقتان, بۇل جارقىن, ەلەڭ-الاڭ ءسات ىسپەتتى بولاتىن», دەپ جازدى.
الايدا كەيىن ءموديليانيدىڭ بارلىق سۋرەتتەرى رەۆوليۋتسيا كەزىندە اقىننىڭ تسارسكوە سەلوداعى ۇيىندە ءورت كەزىندە جانىپ كەتەدى. تەك وزىنە اسا قىمبات – احماتوۆانىڭ «تۇندەر» اللەگوريالىق ءمۇسىنى تۇرىندە بەينەلەنگەن سۋرەتى عانا ساقتالىپ قالعان.
ءدال وسى پورترەت تۋرالى جازۋشى-تاريحشى نيكولاي حاردجيەۆ بىلاي دەيدى: «احماتوۆانىڭ وبرازى XVI عاسىردىڭ ەڭ ايگىلى ساۋلەتتىك-مۇسىندىك تۋىندىلارىنىڭ بىرىمەن ۇندەسەدى. مەن بۇل جەردە ميكەلاندجەلونىڭ ەڭ اۋقىمدى جانە سىرعا تولى ايەل وبرازدارىنىڭ ءبىرى – دجۋليانو مەديچي ساركوفاگىنىڭ قاقپاعىنداعى «تۇندەر» اللەگوريالىق ءمۇسىنىن ايتىپ وتىرمىن. موديلياني سۋرەتىنىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمى ءوز باستاۋىن سول «تۇندەردەن» الادى».
«ونىڭ اقىن دوستارى بىلەتىن بەينەسى»
(التماننىڭ پورترەتى)
1914 جىل. احماتوۆانىڭ تانىلۋىنا جول اشقان ەكىنشى جيناعى – «تاسپيق» جارىق كوردى. ناتان التماننىڭ پورترەتىندە ول تاكاپپار ءھام ءالسىز بولىپ بەينەلەنگەن. التمانمەن ءبىر مەزگىلدە احماتوۆانى ولگا دەللا-ۆوس-كاردوۆسكايا دا سالدى.
سۋرەتشىنىڭ قىزى ەكاتەرينا ءوز ەستەلىگىندە وسى ەكى كارتينانى سالىستىرادى: «كوركەمونەر تۇرعىسىنان العاندا, مەنىڭ انام سالعان پورترەت وزىمە قانشا ۇناسا دا, اقىن دوستارى مەن تابىنۋشىلارى بىلەتىن احماتوۆا بۇل پورترەتتە ەمەس, التماننىڭ تۋىندىسىندا ءدال بەرىلگەن دەپ سانايمىن».
اقىن اۆانگاردتىق پورترەت پەن ناتان التمان تۋرالى «قاسيەتتى وتاننىڭ توعايىن تاستاپ كەتكەندە» («پوكينۋۆ روششي رودينى سۆياششەننوي») ولەڭىندە جازعان.
«مۇڭدى سۇلۋ»
(اننەنكوۆتىڭ پورترەتى)
1921 جىل. احماتوۆا پەتروگرادتا, كۇيەۋى ۆلاديمير شيلەيكومەن (ولار 1918 جىلى, احماتوۆا مەن گۋميلەۆ اجىراسقان جىلى ۇيلەندى) تۇرىپ جاتتى. اقىننىڭ دوستارى بوريس انرەپ پەن ولگا گلەبوۆا-سۋدەيكينا شەتەلگە قونىس اۋدارعان بولاتىن. ال احماتوۆا كەڭەستىك رەسەيدە قالىپ, ورىن العان وزگەرىستەر مەن جاقىن ادامدارىمەن ايىرىلىسۋدىڭ اۋىر كەزەڭىن باستان كەشىپ ءجۇردى.
پەتروگرادتاعى كيروچنايا كوشەسىندەگى ۇيدە ونىڭ سۋرەتىن يۋري اننەنكوۆ سالدى. ول احماتوۆانى اۋىر ويلاردان ارىلتۋعا بار كۇشىن سالىپ باقتى: «مومىن تۇتقىنداي كورىنەتىن مۇڭدى سۇلۋ, اسەم اقسۇيەكشە ءساندى كويلەك جاسانعان! …احماتوۆا ماعان سۋرەتىن اسقان شىداممەن, سول قولىن كەۋدەسىنە قويىپ تۇرىپ سالدىردى. سەانس كەزىندە ءبىز بەيتاراپ تاقىرىپتارعا سۇحباتتاسىپ, مايدا-شۇيدەنى اڭگىمە قىلدىق».
«رۋحاني پورترەت» (پەتروۆ-ۆودكيننىڭ پورترەتى)
1922 جىل. وتكەن جىل احماتوۆانىڭ ومىرىندەگى ەڭ قايعىلى كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولدى: ونىڭ ءبىرىنشى كۇيەۋى نيكولاي گۋميلەۆ اتىلدى, ءوزىنىڭ ۇستازى الەكساندر بلوك ومىردەن ءوتتى. وسى كەزدە احماتوۆانىڭ ەكى جيناعى – «پودوروجنيك» پەن Anno Domini MCMXXI جارىق كوردى: وعان ەكى اقىنعا ارنالعان ولەڭدەر ەندى.
سول جىلى ول ەكىنشى كۇيەۋىمەن اجىراستى. كۋزما پەتروۆ-ۆودكين احماتوۆانى وسى اۋىر كەزەڭدى باستان وتكەرىپ جۇرگەن كەزىندە سالدى. جازۋشى ماريەتتا شاگينيان بۇل جۇمىستى يكونا, رۋحاني پورترەت دەپ اتادى. ال اقىننىڭ ءوزى: «ۇقسامايدى – تىم جاسقانشاق», دەيدى.
«قارا پەرىشتە»
(تىرسانىڭ پورترەتى)
1928 جىل. بۇل كەزدە احماتوۆانىڭ شىعارمالارىن جاريالاۋ مۇلدەم دوعارىلعان ەدى. «ماسكەۋدەگى كەشتەرىمنەن سوڭ (1924 جىلدىڭ كوكتەمى) مەنىڭ ادەبي قىزمەتىمدى توقتاتۋ تۋرالى قاۋلى شىقتى. مەنى جۋرنالدار مەن الماناحتارعا جاريالامادى, ادەبي كەشتەرگە شاقىرۋدى قويدى».
وسى كەزەڭدە سۋرەتشى نيكولاي تىرسا ەرەكشە ماتەريالدار – اكۆارەل مەن كەروسين شامى كۇيەسىنىڭ قوسپاسىن پايدالانىپ, احماتوۆانىڭ ءۇش پورترەتىن سالدى. سۋرەتشىنىڭ بۇل تۋىندىلارى وسيپ ماندەلشتامعا ەرەكشە اسەر قالدىردى.
«اق كويلەكپەن اق تۇندە»
(وسميوركيننىڭ پورترەتى)
1939 جىل. بۇل كەزەڭدە اننا احماتوۆا تىم از جازىپ, كوبىنە اۋدارمامەن, پۋشكيننىڭ شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋمەن شۇعىلداندى. ونىڭ ۇلى لەۆ گۋميلەۆ لاگەرلەردە جازاسىن وتەپ جۇرسە, دوسى وسيپ ماندەلشتام لاگەردە قايتىس بولدى.
اقىن ءوزىنىڭ پورترەتىن سالۋ تۋرالى ۇسىنىستاردان كەندە بولمادى. ول «بۇل تاقىرىپ كەسكىندەمە مەن گرافيكادا ماڭىزىن جويعان» دەگەندى ءجيى ايتسا دا, «بۋبنوۆىي ۆالەت» توبىنىڭ بۇرىنعى مۇشەسى الەكساندر وسميوركينگە سالۋعا رۇقساتىن بەردى. سۋرەتشى 1939 جىلدىڭ 21 ماۋسىمىندا مىناداي جازبا قالدىرعان: «اننا اندرەەۆنانىڭ ۇيىنە كۇندە بارىپ, ونى اق تۇندەگى شەرەمەتەۆتىك جوكە اعاشتارىنىڭ اياسىندا اق كويلەك كيىپ وتىرعان كۇيىندە سالىپ ءجۇرمىن. سەانستى 11-دە باستاپ, كوپىرلەرگە ۇلگەرۋ ءۇشىن 2-دە اياقتايمىن». اقىن پورترەتكە ارناپ ارنايى اق كويلەككە تاپسىرىس بەردى, بىراق ونى تىگىپ ۇلگەرمەدى. سوندىقتان جالعا الىنعان كويلەكتى كيۋگە ءماجبۇر بولدى. ءوزىنىڭ ايگىلى شۋماقتارىن ول وسى كۇندەرى جازدى:
تاستاي اۋىر ءسوز قۇلادى دەمىمنەن
كەۋدەم – ءتىرى, شىدارمىن.
ەشتەڭە ەتپەس, وعان دايىن ەدىم مەن,
توزەتۇعىن شىعارمىن.
بۇگىن مەنىڭ جۇمىسىم كوپ, جادىمدى
ولتىرەمىن سۇيمەگەن
جانىم تاسقا اينالعان سوڭ,
جالىندى
جاڭا ومىرگە ۇيرەنەم.
ايتپەسە اناۋ تەرەزەمنىڭ تۇبىنەن,
جاز جايناپ تۇر ءبۇر جارىپ.
الدەقاشان تۇسىنگەنمىن, مۇنى مەن,
ءۇي – ۇسقىنسىز, كۇن – جارىق.
(اۋدارعان ر.قابيدولدا)
«يدەيادان جۇرداي بوس پوەزيا» وكىلى»
(سارياننىڭ پورترەتى)
1946 جىل. بۇل جىلى وك-ءىڭ «زۆەزدا» جانە «لەنينگراد» جۋرنالدارى تۋرالى قاۋلىسى شىقتى. ميحايل زوششەنكو مەن اننا احماتوۆانىڭ «يدەيادان جۇرداي, يدەولوگيالىق زياندى شىعارمالارىنىڭ» كەسىرىنەن ولاردىڭ جۇمىسى «مۇلدەم ناشار» دەپ تانىلدى.
«احماتوۆا – ءبىزدىڭ حالقىمىزعا جات, يدەيادان جۇرداي بوس پوەزيانىڭ وكىلى. ونىڭ سارىۋايىم مەن تورىعۋشىلىققا تولى ولەڭدەرى ەسكى سالوندىق پوەزيانىڭ تالعامدارىنا ساي كەلەدى, ءوز حالقىمەن قاتار ءجۇرۋدى قالامايتىن بۋرجۋازيالىق-اقسۇيەكتىك ەستەتتىك پەن دەكادەنتتىك, «ونەر ونەر ءۇشىن» تۇعىرنامالارىندا قالىپ قويعان, ءبىزدىڭ جاستارىمىزدى تاربيەلەۋ ىسىنە زيان كەلتىرەدى جانە كەڭەستىك ادەبيەت وعان كونبىستىك تانىتا المايدى».
ناتيجەسىندە, «لەنينگراد» جابىلدى, ال «زۆەزدانىڭ» باس رەداكتورى مەن رەداكتسيا القاسى اۋىستىرىلدى. ارادا ءبىر اي وتكەن سوڭ «قاۋلىنى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن» لەنينگرادتا ساياسي بيۋرو مۇشەسى اندرەي جدانوۆ بايانداما جاسادى: «ونىڭ پوەزياسىنىڭ اۋقىمى وتە قارابايىر دارەجەدە – توسەك پەن عيباداتحانا اراسىندا الاسۇرىپ جۇرگەن بايباتشا ايەلدىڭ پوەزياسى دەڭگەيىندە شەكتەلگەن. ونىڭ باستى وزەگى – مۇڭ, ۋايىم, ءولىم, ميستيكا, مويىنسۇنۋشىلىقپەن استاسقان ماحابباتتىق-ەروتيكالىق سارىندار.
…نە ءدىندار ايەل, نە سايقال ەكەنى بەلگىسىز, دالىرەك ايتقاندا, سايقالدىعىنا دۇعا ارالاسقان زيناقور موناحينيا».
مۇنداي اۋىر باياندامادان سوڭ اننا احماتوۆا مۇلدەم جالعىز قالدى: كەيبىر تانىستارى ونىمەن قارىم-قاتىناسىن ءۇزدى, ال ونىمەن ارالاسقىسى كەلەتىندەرگە زيانىن تيگىزبەس ءۇشىن, اقىن ولاردان الىس ءجۇردى. ال سۋرەتشى مارتيروس ساريان قۋعىنعا ۇشىراعان اقىندى ءوزىنىڭ ماسكەۋدەگى شەبەرحاناسىنا شاقىرۋدان قورىقپادى. الايدا احماتوۆانىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى جۇمىس اياقتالماي قالعان: سۋرەتشى اقىننىڭ قولدارىن سالىپ ۇلگەرمەدى. كەيىن كارتينانىڭ وسى بولىگىن كەسىپ تاستاماقشى دا بولعان, بىراق ارىپتەستەرى پورترەتتى سول كۇيىندە قالدىرۋدى ۇسىندى.
«ورىس پاتشايىمى»
(ليانگلەبەننىڭ پورترەتى)
1964 جىل. احماتوۆانى قايتا جاريالاي باستادى, كەڭەس جازۋشىلار وداعىنداعى مۇشەلىگىن قالپىنا كەلتىردى. اقىن يتاليادا «ەتنا-تاورمينا» ادەبي سىيلىعىن يەلەندى. ونىڭ ۇلى اقتالىپ, 1956 جىلى بوساپ شىقتى.
سول جىلى مويسەي ليانگلەبەن احماتوۆانىڭ ەڭ سوڭعى پورترەتتەرىنىڭ ءبىرىن سالدى (ول 1966 جىلى ومىردەن ءوتتى). سۋرەتشى ونى ناتۋرادان بەس رەت سالىپ, احماتوۆا سول پورترەتتەردىڭ تورتەۋىندە ءوز قولتاڭباسىن قالدىرعان (دەمەك, ۇناعان).
بۇل مۇلدەم باسقا احماتوۆانىڭ پورترەتتەرى بولاتىن. سۋرەتشى ءارى جازۋشى يۋزەف چاپسكيدىڭ ەستەلىگىنە سۇيەنسەك, مۇندا اننا اندرەەۆنا ۇلكەن كرەسلوعا جايعاسقان, ءىرى, بايىپتى, تولىق, ءسال ساڭىراۋلىعى بار. ولار XVIII عاسىرداعى ورىس پاتشايىمدارىنىڭ ءمىنسىز پورترەتتەرىن ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەدى.
