قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان تۇركى كەڭەسى, تۇركسوي, تۇرىكپا, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى سىندى ۇيىمدار بۇگىندەرى بەدەلدى ءھام تارتىمدى ينستيتۋتسيونالدىق قۇرىلىمدارعا اينالدى. وزگە دە مۇشەلەرمەن تولىققان تۇركى كەڭەسى ىرگەلى ۇيىمعا اينالۋ ۇستىندە. سوندىقتان مەملەكەت باسشىلارىنىڭ الداعى سامميتىندە تالقىلاناتىن ءھام قابىلداناتىن شەشىمدەرگە باۋىرلاس ەلدەردىڭ تەرەڭ نازار اۋدارۋى تەگىن ەمەس.
جالپى, «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس» دەگەندەي, جاھاندانۋ ءداۋىرى ەلدەر مەن حالىقتاردى ءبىر-بىرىنە جاقىنداستىرىپ, ءتۇرلى باعىتتا ىنتىماقتاسۋعا كەڭ جول اشقانى بەلگىلى. قازىرگى ادامزات ورتاق قۇندىلىقتاردى ىزگىلىك رۋحتا دارىپتەپ, ۇندەستىك پەن ۇيلەسىمدى, ورتاق مۇددەلەردى ارقاۋ ەتىپ, پاراساتتى ءومىر سۇرۋگە العىشارتتار جاساۋعا تالپىنىپ وتىر. وسى ماقساتتا الۋان ءتۇرلى مۇددەلەردى تىرەك ەتكەن كوپتەگەن حالىقارالىق جاڭا ۇيىمدار دۇنيەگە كەلدى. ولاردىڭ كەيبىرى تاريحي تىلدىك-تۋىستىق قاتىناسقا نەگىزدەلسە, قايسىبىرى تابىستى ەكونوميكالىق مۇددەنى كوزدەيدى, سونداي-اق ارالارىندا تاعدىر قوسقان قۇدايى كورشىلىك قاتىناستى وزەك ەتكەندەرى دە از ەمەس. سونىڭ ىشىندە قازاقستان ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىنان باستاپ كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى قولداپ, تاتۋ كورشىلىك پەن ءداستۇر ساباقتاستىعىن نەگىز ەتكەن كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمدارعا باستاماشى بولعانى بەلگىلى. وسىلاردىڭ ىشىندە, تاريحي تامىرلاستىق پەن تەرەڭ تۋىستىققا نەگىزدەلگەن, تاتۋ كورشىلىك پەن ايماقتىق تۇتاستىققا تۇتقا بولاتىن, ەكونوميكالىق تابىس پەن ورتاق مۇددەگە سەرپىن بەرەتىن تۇركى ىقپالداستىعىنىڭ جولى داڭعىل دەۋگە دايەك جەتكىلىكتى.
ەگەمەندىكپەن بىرگە ەسەيىپ, ازاتتىقپەن بىرگە اسۋلاردان اسقان بەكەم باۋىرلاستىق قىسقا مەرزىمدە تابىسقا جەتىپ, جاڭا بيىككە كوتەرىلىپ وتىر. باۋىرلاس ەلدەردىڭ تاۋەلسىزدىگىمەن بىرگە ءتاي-ءتاي باسقان ىنتىماقتاستىققا دەگەن ۇكىلى ءۇمىت ۋاقىت سىنىنان ءوتىپ بۇگىندەرى ءنارلى جەمىسىن بەرە باستادى.
تۇركى الەمىن كەڭىستىكتەر مەن زامانالار, دۇنيەنى بولىسكە سالعان جۇيەلەر مەن قاتال رەجىمدەر الشاقتاتقانىمەن, ولاردى تامىرلى تاريح, قازىنالى مادەنيەت, انا ءتىلى, اتا ءدىلى ءاۋ باستان تۇتاستىرىپ كەلدى, بۇل قاسيەتتەر قايتا تۇلەۋگە دە التىن ارقاۋ بولدى. ەكىنشىدەن, تۇركى الەمى ورتاق مۇددەلەر توعىستىرعان بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك دەۋگە بولادى. راسىندا, ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستار – ينتەگراتسيانىڭ قوزعاۋشى كۇشى. وسى ورايدا ەلدەرىمىزدىڭ ەكونوميكالىق بايلانىستارىنىڭ ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرا تۇسەتىنىنە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ۇشىنشىدەن, تۇركى الەمى – التايدان اقتەڭىزگە, بايكالدان بالقانعا دەيىن سوزىلىپ جاتقان ۇلان-عايىر ايماق. ماسەلەن, ورتالىق ازياداعى باۋىرلاس مەملەكەتتەر قۇرلىقتىڭ بەل ورتاسىنا ورنالاسقاندىقتان مۇحيتقا شىعۋعا جولى جوق بولسا, كەرىسىنشە تۇركيا ءتورت تارابى تەڭىزبەن قورشالعان ەل. بۇل مۇمكىندىكتەر دە ەنشىلەس ەلدەردى ىنتىماقتاستىققا ىنتالاندىرادى. بۇعان قوسا, تۇركى الەمىنىڭ ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى جايىلا قونىستانۋى ونىڭ شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى تاسىمال جولدارى تۇرعىسىنان دا ماڭىزدىلىعىن ارتتىرادى. باسقاشا ايتقاندا, توعىز جولدىڭ تورابىنا اينالعان تۇركى الەمى ءۇشىن بۇگىندە جاڭعىرعان جىبەك جولىنىڭ دا, كاسپي ءدالىزىنىڭ دە ماڭىزى ەرەكشە. زاماناۋي تۇرعىداعى جىبەك جولى تاريحي جولدىڭ ورنىن تەمىر جولدارمەن, بايلانىس جەلىلەرىمەن, ەنەرگەتيكا دالىزدەرىمەن جانە تابيعي گاز قۇبىرلارىمەن تولىقتىرۋدا. بۇل تۇتاستىق شىعىسقا دا, باتىسقا دا ىڭعايلى. مىسالى, قىتايدىڭ باتىسىندا وندىرىلگەن تاۋاردى تەڭىز جولى ارقىلى باتىس ەۋروپانىڭ كەمەجايلارىنا تاسىعاننان قۇرلىق جانە تەمىر جولىمەن قازاقستان ارقىلى جەتكىزگەندە جول 16 تاۋلىككە قىسقارادى. سوندىقتان ەكونوميكالىق بايلانىستار دامۋىنىڭ ارقاسىندا تۋىس رەسپۋبليكالار ارقىلى وتەتىن جاڭا جانە ءتيىمدى زاماناۋي جىبەك جولى ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلار جاسالدى. سول سەبەپتى ەلدەرىمىزدىڭ ترانزيتتىك الەۋەتى بىرلەسكەن ەكونوميكانىڭ ءوسۋ قاينارىنا اينالۋى ىقتيمال.
بۇل ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستىڭ قاي باعىتتا ىلگەرىلەپ بارا جاتقانىن وتىز جىلدىق دامۋ ۇدەرىسىنە زەر سالساق بايقالادى. اعايىن ەلدەر ازاتتىعىن جاريالاۋمەن بىرگە ولار جاڭا ينتەگراتسيالىق كەزەڭگە قادام باسىپ, قاناتقاقتى ماڭىزدى جوبالارعا جول اشىلدى. 1992 جىلى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ انكارا سامميتىنەن باستاۋ العان ينتەگراتسيا ۇدەرىسىن جالپى العاندا ءتورت كەزەڭگە بولۋگە بولادى. بۇل كەزەڭدەردە ىنتىماقتاستىق قارقىندى دامىپ, ۋاقىت وتە كەلە قۇرىلىمدىق سيپاتقا يە بولدى.
ەگەمەن ەلدەرىمىزدىڭ بەكەم باۋىرلاستىعىنىڭ كەلەشەگىن العاشقى سامميتتە اسىرەلەۋگە ۇرىندىرماي, ونىڭ بولاشاق باعىتىن بايىپتى بايسالدىلىقپەن ايقىنداعان ەلباسى بۇل دوستىق قاتىناستاردىڭ ءوزارا تەرەزەسى تەڭ, باسقا ەلدەرمەن, الەمدىك قاۋىمداستىقپەن بايلانىسقا كەدەرگى كەلتىرمەيتىن, ءوزارا مۇددە مەن سەنىمگە, شىنايى باۋىرلاستىق پەن سىيلاستىق رۋحتا دامۋىنىڭ بولاشاعى زور بولاتىنىن تۇجىرىمداعان بولاتىن. كورەگەن كوشباسشى تاراپىنان قالىپتاستىرىلعان تۇركى ينتەگراتسياسىنىڭ وسىناۋ بايىپتى ۇلگىسى بولاشاق تابىستارعا جەتۋدىڭ كىلتىنە اينالعانىن كورۋگە بولادى.
سوندىقتان 1992-1998 جىلدار ارالىعىندا رۋحاني-مادەني بايلانىستار قارقىندى نىعايىپ, حالىقتارىمىزدىڭ ءبىرىن-ءبىرى جاقىننان تاني تۇسۋىنە بەرەكەلى قادامدار جاسالدى. الدىمەن تۇركىستاندا قوجا احمەت ياساۋي ۋنيۆەرسيتەتى اشىلدى. تۇركيا باۋىرلاس ەلدەردىڭ جاس تالاپكەرلەرىنە ستيپەنديا بەرىپ, ولاردىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسادى. سونىمەن بىرگە تۇركى مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ جۇيەلى ناسيحاتتالۋىنا مۇرىندىق بولاتىن تۇركسوي ۇيىمى قۇرىلدى.
ال 1998-2006 جىلداردان تۇركى ەلدەرىنىڭ بايلانىستارى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق سالاسىنا قاراي پارمەندى ورىستەدى. بۇل كەزەڭدى «ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق كەزەڭى» دەۋگە بولادى. تاۋەلسىزدىگىن العان ەلدەرىمىز ءتۇرلى قيىندىقتاردى ەڭسەرىپ, مەملەكەتتىك ءتۇزىم-جارعىسىن قۋاتتى قالىپتاستىرىپ, نارىقتىق جۇيەگە تابىستى وتۋگە قادام باستى. قازاقستاننىڭ جاڭا ەلورداسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىمەن قابات وتكەن 1998 جىلعى باسقوسۋ الەۋەتتى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارعا زور مۇمكىندىكتەر بار ەكەنىن كورسەتۋىمەن ىسكەرلىك تەتىكتەرگە جول اشتى. ەلدەر اراسىنداعى قارجى, جەڭىل ونەركاسىپ, قۇرىلىس سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق قارقىندى وركەن جايا باستادى.
ەكىمىڭىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنىندە ىنتىماقتاستىق جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ءبىراز ۇزىلىستەن كەيىن, اتاپ ايتقاندا 2006 جىلعى انتاليا سامميتىندە ەلباسى ن.نازارباەۆ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسكە قۇرىلىمدىق سيپات بەرۋ باستاماسىن تاعى دا كوتەردى. باۋىرلاس ەلدەر كوشباسشىلارىنىڭ سامميتتەردە قابىلداعان شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋ بارىسىن قاداعالاپ وتىراتىن حاتشىلىقتى قۇرۋدىڭ كەزى كەلگەن ەدى. وسى باستاما 2009 جىلى تاريحي ناحچىۆان سامميتىندە جۇزەگە اسىپ, تۇركى كەڭەسى ومىرگە كەلدى. بۇدان بىلاي مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باسقوسۋلارى «تۇركى كەڭەسى ءسامميتى» بولىپ اتالا باستادى. سول سەبەپتى 2009 جىلدان كەيىنگى جاڭا كەزەڭدى «قۇرىلىمدىق ىنتىماقتاستىق» دەپ سيپاتتاۋعا بولاتىن سەكىلدى.
مىنە, وسى كەزەڭدە تۇركى كەڭەسىمەن قاتار, تۇركى ەلدەرى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى تۇرىكپا, تۇركى الەمىندەگى عىلىمي-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ۇيلەستىرەتىن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى قۇرىلدى. وسىلايشا, باۋىرلاستىق جاڭا كەزەڭگە اياق باسىپ, جۇيەلى جانە قۇرىلىمدىق ساتىعا كوتەرىلدى.
اعايىن ەلدەردىڭ جان-جاقتى دامىعان جاراسىمدى ىنتىماقتاستىعى الەمدىك قاۋىمداستىقتا وڭ پىكىرلەر تۋدىرىپ, قازىرگى تاڭدا تۇركى كەڭەسى مەن قاناتتاس ۇيىمداردىڭ حالىقارالىق بەدەلى ارتا ءتۇستى. وزبەكستاننىڭ مۇشە, ماجارستاننىڭ كەڭەسكە باقىلاۋشى بولۋى ىنتىماقتاستىقتىڭ قاناتىن كەڭىتتى. وسىعان وراي ورتالىق ازياداعى ىقپالداستىق تا سەرپىن الا باستادى. 2017 جىلى باستالعان ورتالىق ازيا ەلدەرى باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتىك كەزدەسۋى جىل سايىن تۇراقتى ۇيىمداستىرىلىپ, ءوز جەمىسىن بەرە باستادى. 2021 جىلدىڭ 6 تامىزىندا تۇرىكمەنستاننىڭ اۆازا قالاسىندا وتكەن ورتا ازيا ەلدەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ سامميتىنە بۇۇ وكىلىنىڭ قاتىسۋى القالى جيىننىڭ جوعارى دەڭگەيدە بولۋىنىڭ كورىنىسى.
وسىلايشا تۇركى الەمىندە رۋحاني-تانىمدىق تۇرعىدان ۇلكەن وزگەرىستەر باستالعانى بايقالادى. حالىقتارىمىزدىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن باۋىرلاستىق سەزىمى كۇشەيىپ, اۋىزبىرشىلىگى ارتا تۇسكەندىكتەن ءبىرتۇتاس تۇركى وركەنيەتىنىڭ مۇشەسى ەكەنىن ايقىن سەزىنەتىن كۇنگە جەتتى. بۇل رەتتە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى ازىرلەگەن «ورتاق تۇركى تاريحى», «تۇركى الەمىنىڭ گەوگرافياسى», «تۇركى ادەبيەتى» وقۋلىقتارىنىڭ, «تۇركى الەمىنىڭ تۇعىرلى تۇلعالارى», «تۇركى الەمىنىڭ كيەلى جەرلەرى», «تۇركى الەمى» تاريحي-مادەني اتلاسى جوبالارىنىڭ جاس ۇرپاققا بەرەر ءتالىمى مول ەكەنىن تاراپتار قولداپ وتىر. بۇل رەتتە يۋنەسكو-مەن بەكەم بايلانىس ورناتىپ, بۇۇ القالى جيىندار وتكىزگەن, يسەسكو-عا باقىلاۋشى مارتەبەسىن الىپ, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى تۇراقتى كوميتەتىمەن ارىپتەستىك ورناتقان, ماجارستان مەن موڭعوليا سىندى ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىعىن تەرەڭدەتكەن تۇركى اكادەمياسىنىڭ جاڭا, ەڭسەلى عيماراتقا كوشۋى دە قارا شاڭىراق قازاق ەلىنىڭ بۇل ىنتىماقتاستىققا دەگەن قولداۋىن ايعاقتايدى.
مىنە, بۇگىنگى كۇندەرى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتورتىنشى جاڭا كەزەڭگە اياق باسقانى بايقالادى. بۇل كەزەڭ ءبىر قىرىنان تۇركى ەلدەرىنىڭ باۋىرلاستىق بايلانىستارى مەن بەدەلىنىڭ ارتۋىمەن سيپاتتالسا, ەكىنشى جاعىنان حالىقارالىق جاعدايدىڭ تۇراقسىزدىعى مەن جاڭا داعدارىس وشاقتارىنىڭ پايدا بولۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. ورتاق مادەنيەت, ەكونوميكالىق پراگماتيزم جانە گەوگرافيالىق جاقىندىققا نەگىزدەلگەن ينتەگراتسيالىق ۇدەرىس تابيعي تۇردە تۇركى الەمىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى سالماعىن دا ارتتىرادى. وسى اقيقاتتى ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا ماقساتتاردى دا بەلگىلەۋ كەرەك سەكىلدى.
وسى رەتتە ەلباسىنىڭ 1990 جىلداردىڭ باسىندا ايتقان بولجامى مەن بەلگىلەگەن مۇرات-ماقساتى بارشامىز ءۇشىن باعدار بولا الادى: ء«اربىر تۇركى حالقى تۇركىلەردىڭ مادەني الەمىندەگى بولىنبەيتىن قۇرامداس سالاسى ەكەنىنە بارعان سايىن كوز جەتكىزىلىپ دالەلدەنە بەرەدى... تۇركى حالىقتارى جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بولىپ بiرiككەن كەزدە گەوساياسي ومىرگە تەڭ قۇقىقتى سۋبەكت رەتىندە ىقپال ەتە الادى. مەنىڭ ويىمشا, مۇنداي ىقپالداستىق قۇرىلىمدارىنىڭ ەسىگى تۇركى حالىقتارىنا, ءتىپتى, تۇركى ەمەس حالىقتارعا دا ارقاشان ايقارا اشىق بولۋى ءتيىس».
بۇل تۇجىرىمدا ىقپالداستىق بولاشاعىنا قاتىستى ماڭىزدى باعىتتار بار. البەتتە, جاڭا كەزەڭدە حالقىمىز وزدەرىن تۇركى وركەنيەتىنىڭ بولشەگى رەتىندەگى سەزىمىن كۇشەيتە ءتۇسۋى كەرەك. جاھاندىق ساياسات ارەناسىندا ءىرى دەرجاۆالاردىڭ اراسىنداعى باسەكەنىڭ بەلەڭ الىپ بارا جاتقانىن ەسكەرسەك, ەنشىلەس ەلدەرىمىزگە بەلگىلى دارەجەدە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ەلدەرىمىز ءار ءتۇرلى حالىقارالىق ەكونوميكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق ۇيىمداردىڭ مۇشەسى بولۋى ماڭىزدى. وسىنداي حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ شەڭبەرىندە تۇركى مەملەكەتتەرى ءىرى دەرجاۆالار اراسىندا سەنىم مەن ديالوگتىڭ ورناۋىنا شەشۋشى ءرول اتقارا الادى. ەگەر تۇركى الەمى ۇيلەسىمدى ساياسات جۇرگىزەتىن بولسا, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلدىگىنە اينالارى حاق. بۇل ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ بيىلعى ناۋرىزدا وتكەن تۇركىستان سامميتىندە ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز – تۇركى الەمىن XXI عاسىردا ماڭىزدى ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق كەڭىستىكتىڭ بىرىنە اينالدىرۋ» دەپ ىنتىماقتاستىقتىڭ كەلەشەك دامۋ كوكجيەگىن تۇجىرىمداپ بەردى.
بۇل رەتتە بەكەم باۋىرلاستىقتى ارقاۋ ەتىپ, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاعيداتتارى مەن جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى باسشىلىققا الىپ بولاشاققا باتىل قادام جاساعان تۇركى ەلدەرىنىڭ الداعى القالى جيىنى تاۋەلسىزدىكتىڭ وتىز جىلىن تۇيىندەگەن جاڭا بەلەس بولادى دەپ ويلايمىز.
