توقسان توعىسىنداعى توقپاق كىمدەرگە ءتيدى؟

جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى ق.بوزىمباەۆ جۇمىسىن جوندەمدى اتقارا الماعان باسشىلارعا سوگىس بەرىپ, بىرقاتارىن قىزمەتىنەن بوساتتى تابالدىرىقتان كەشە عانا اتتاعان 2010 جىل­دىڭ 1 توقسانى دا اياقتالدى. ءتىپتى ەكىنشى توق­ساننىڭ ءبىر ايى ارتتا قالىپ, ەكىنشىسى جار­تىلانىپ تا ۇلگەرىپتى. سوندىقتان توقساندار توعى­سىندا ويعا ورالاتىن ساۋالدار, ادەتتە, كوپ بولادى. سونىڭ ءبىرى “وبلىستىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى العاشقى توقساندا قانداي دەڭگەيدە بولدى؟” دەگەن ساۋال. تاۋبە دەرلىگى, وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ ونەر­كاسىپ سەكتورىندا ءوسۋ قارقىنى بايقالۋدا. وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ ارقاسىندا 26,5 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپ, ناقتى كولەم يندەكسى 123,8 پايىزدى قۇراپتى. اتاپ ايتساق, كەن ءوندىرۋ مەن كەن ورنىن پايدالانۋدا, وڭدەۋ ونەركاسىبىندە, ەلەكتر قۋاتىمەن قامتاماسىز ەتۋدە, گاز بەن بۋدى ءوندىرۋ مەن بولۋدە دامۋ ۇدەرىسى بار. مىسالى, كەن ءوندىرۋ مەن كەن ورنىن پاي­دا­لانۋ سالاسىندا ءوندىرىس كولەمىنىڭ ءوسىمى فوس­فور شيكىزاتىن, اك پەن گيپستى جانە تابيعي قۇم­دى ءوندىرۋدى ارتتىرۋ ەسەبىنەن, وڭدەۋ ونەر­كاسىبىندە تاماق ونىمدەرىن, مۇناي ونىمدەرىن, تو­قىما بۇيىمدارىن, وزگە دە مەتالل ەمەس مي­نە­رالدى ونىمدەر مەن دايىن مەتالل بۇيىم­دارىن جانە حيميا ونەركاسىبىنىڭ ونىمدەرىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ايتالىق, “كازفوسفات” جشس-ءنىڭ “مينەرالدى تىڭايتقىشتار” فيليالى, “يمستالكون” اق-تىڭ فيليالى, “قۇرىلىس قۇرىلىمدارى زاۋى­تى” جشس, “شىنى كومپانياسى “ساف” وڭ­تۇس­تىك-جاق” فيليالى, “جامبىلگيپس” اق, “گيپس كومبيناتى” جشس, “تارازبىلعارى اياقكيىم” جشس ءونىم كولەمىن ۇلعايتا تۇسكەن. دەگەنمەن, وبلىستىڭ بىرقاتار كاسىپورىن­دارى­نىڭ ءوندىرىس كولەمدەرى وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا تومەن بولۋىنا بايلانىستى سارى فوسفوردى, ناتري تريپو­لي­فوس­فاتىن, ورتوفوسفور قىشقىلىن, تابيعي گاز­دى, قۇرامىندا التىنى بار كونتسەنترات­تا­رىن, التىن مەن كۇمىستى, باريت كەنى مەن كون­تسەنتراتتارىن, فەرروسيليكومارگانەتستى, رەزەڭكە جانە پلاستماسسا بۇيىمدارىن, ەلەكتر قۋاتىن جانە تابيعي سۋدى ءوندىرۋ تومەندەگەن. سونىمەن قاتار, ناۋرىز ايىندا وبلىستىڭ 6 ونەركاسىپ كاسىپورىنى (تاراز قالاسىندا – 4, جامبىل اۋدانىندا – 2) قاڭتارىلىپ, توق­تاپ تۇرىپتى. ال 4 كاسىپورىن جارتىلاي جۇمىس رەجىمىندە ىستەگەن. نەگە؟ جاۋاپ: مەملەكەتتىك ۋاكىلەتتى جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ قىزمەتىنە مو­نيتورينگ جاساي وتىرىپ, ونىڭ ىشىندە ءوندىرىس كو­لەمىن تومەندەتكەن جانە جۇمىسىن توقتاتقان كا­سىپورىنداردىڭ قىزمەتىن تالداپ, قايتا جاندان­دى­رۋعا ىقپال ەتپەگەن. ياعني, ءتيىستى جۇمىس جۇرگى­زىلمەگەن. ءتىپتى ءىس-شارالار جوسپارى دا جاسالماعان. ءوندىرىس كولەمى قاي وڭىرلەردە تومەندەدى؟ ولار: مويىنقۇم, جامبىل جانە جۋالى اۋداندارى. ۇكىمەتتە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارى مەن ەلدى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى بەكىتىلگەنى بەلگىلى. وسى قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە جامبىل وبلى­سىن يندۋستريالاندىرۋدىڭ كارتاسى دا بەكىتىلۋى قاجەت. دەگەنمەن, وبلىستىڭ يندۋس­تريا­لىق دامۋىنا ىقپال ەتەتىن وسى قۇجاتتاردى ورىنداۋ بارىسىندا كەمشىلىكتەر بار. جەر­گى­لىك­تى اتقارۋشى ورگاندار ينۆەستيتسيالىق جوبا­لار­دىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا ۋاقتىلى مونيتورينگ ءجۇر­گىزىپ جانە قالىپتاسقان جاعداي مەن ماسە­لە­لەرگە نازار اۋدارىپ, ءتيىستى شارالار قابىل­داماۋىنا بايلانىستى مويىنقۇم اۋدانىنىڭ مىڭارال كەنتى مەن حانتاۋ بەكەتىندەگى تسەمەنت زاۋىتتارىنىڭ قۇرىلىستارىن اياقتاۋ مەرزىمى ساعىزداي سوزىلىپ بارادى. مال شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىم كولەمى 2010 جىلدىڭ 1 توقسانىندا 6,6 ملرد. تەڭگەنى قۇ­راپتى. وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا بۇل سومانىڭ 3,2 پايىزعا ارتىق ەكەنىن ەسكەرسەك, قۋانۋعا بولاتىن سياقتى. بىراق ت ۇلىك تورەسى تۇيەنىڭ (جامبىل اۋدانى – 33,7%), قۇستىڭ (سارىسۋ اۋدانى – 84%, بايزاق اۋدانى  – 97,5%) سانى قىسقارۋى الاڭداتقانداي. قور­داي, مەركى سياقتى اۋدانداردا ءوسىمتال كەلەتىن “تالپاق تاناۋدىڭ” دا سانى ازايا باستاعان. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلىپ جاتقان 4 دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى مەن شۋ قالاسىنداعى 780 ورىندىق مەكتەپ قۇرىلىسىنىڭ دا “جىرى” بىتپەي قويدى. ەسەپ­تەن ەسەپكە, باياندامادان بايانداماعا “جۇرگى­زىلۋ­دە” دەگەن ءبىر اۋىز جىلى سوزبەن جىلجىپ كەلەدى ايتەۋىر. سوعان قاراعاندا ءتيىستى باسشىلار “بۇل نىسانداردىڭ قۇرىلىسى قاشان اياقتالىپ, حالىق يگىلىگىنە قاشان بەرىلەدى؟” دەگەن ناقتى ساۋالدان قاشقاقتايتىن سياقتى. توقسان توعىسىنداعى ساراپتامادان بەلگىلى بولعانىنداي, تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرۋ دەڭگەيى وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىس­تىرعاندا بايزاق, ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى اۋدان­دار مەن تاراز قالاسىندا تومەن بولعان. ال مويىنقۇم اۋدانىندا بىردە-ءبىر تۇرعىن ءۇي پاي­دالانۋعا بەرىلمەپتى. جىل باسىنان بەرى كوم­مۋ­نالدىق جانە يپوتەكالىق تۇرعىن ءۇي قۇرى­لىسىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن جالپى سوما­سى 98,9 ملن. تەڭگەنى قۇرايتىن ماق­ساتتى ترانس­فەرت­تەر مەن نەسيەلەردىڭ نەبارى 3,5 ملن. تەڭگەسى عانا يگەرىلگەن. بولىنگەن قارا­جات­تىڭ يگەرىلمەۋى سياقتى استە جول بەرۋگە بول­ماي­تىن بۇل كەمشىلىك جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجات­تا­ما­لارعا تەحنيكالىق وزگەرىستەر ەنگىزۋ سال­دا­رى­نان ورىن الىپ وتىرعان كورىنەدى. كونكۋرستىق تاپسىرىستار بەرۋ, كون­كۋرس­تار وتكىزۋ جانە شارتتار جاساۋداعى سالعىرت­تىقتار مەن شالا­عاي­لىقتار تۇرعىن ءۇي باعدار­لاماسىن ىسكە اسىرۋعا بولىنگەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ يگەرىلمەۋىنە باستى سەبەپتەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر دەسەك تە بولادى. سونداي-اق, بايزاق, جامبىل, جۋالى, قورداي, مەركى جانە شۋ اۋداندارىنىڭ ينجەنەرلىك-كوممۋنيكا­تسيالىق ينفراقۇرىلىم نىساندارىنا ءبىرىنشى توقساندا قارجىلاندىرۋ جوسپارىنا سايكەس كاسسالىق شىعىندار قاراستىرىلماعان. “جول كارتاسىن” ىسكە اسىرۋدا وبلىستىڭ ارت­تا قالۋى دا الاڭداتپاي قويمايدى. مىسالى, جوس­پارلانعان 207 نىساننىڭ 7-ءنىڭ سمەتالىق قۇ­جا­ت­تامالارى, 6-نىڭ مەملەكەتتىك ساراپتاما قو­رى­تىندىلارى جوق. ولار: 3 وبلىستىق, 1 قالا­لىق ماڭىزداعى جولدار, تاراز قالاسىن ابات­تان­دىرۋ, ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى اۋدانداعى 2 بالا­باقشا, قورداي اۋدانىنىڭ وتار اۋى­لىن­داعى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىن جانە سۋ بەرۋ قۇرىلعى­لارىن جاڭعىرتۋ, بايزاق اۋدانى­نىڭ كوكتال, جەتىتوبە اۋىلدارىنداعى بالا­باق­شالار, قورداي اۋدانىنىڭ سورتوبە اۋىلىن­داعى, مەركى اۋدا­نىنىڭ لەنين جولى, اڭداس باتىر اۋىلدارىنداعى مەكتەپتەرگە بايلانىستى جوبالار بولىپ تابىلادى. تاڭعالارلىعى, كوپتەگەن وبلىستاردا كون­كۋرس­تىق جۇمىستار تولىعىمەن اياقتالعان. ءبولىن­گەن قارجى رەسپۋبليكا بويىنشا ورتاشا ەسەپپەن 12,6 پايىزعا يگەرىلگەن, ال جامبىل وبلىسى بويىنشا بۇل كورسەتكىش نەبارى 0,7 پايىزدى عانا قۇرايدى. مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قازىرگى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعداي قاناعاتتانارلىقسىز. “جول كار­تاسى” بويىنشا الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندا­رىن اشۋ جانە جاستار تاجىريبەسى باعدار­لا­ما­سىن ۇلعايتۋ جونىندەگى جۇمىس جوسپارداعى دەڭ­گەي­دە جۇرگىزىل­مەۋدە. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 23 ءساۋى­رىنە جوسپار­لانعان 2400 الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارىنىڭ 1530 نەمەسە 63,8 پايىزى اشىل­سا, جاستار تاجىريبەسى باعدارلاماسى بويىنشا 3000 ورىننىڭ 1260 نەمەسە 42 پايىزى عانا اشىلعان. وسى سەبەپتەردىڭ سالدارىنان الەۋ­مەت­تىك جۇمىس ورىندارىن اشۋعا بولىنگەن قار­جى 41 پايىزعا, جاستار تاجىريبەسى باعدار­لا­ماسى 75 پايىزعا يگەرىلگەن. دەنساۋلىق ساقتاۋ بويىنشا ءبىرىنشى توق­ساندا انا ءولىمى ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى, سارىسۋ اۋداندارىندا جانە تاراز قالاسىندا تىركەلگەن. بالا ءولىمى ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى, مەركى اۋداندارىندا جانە تاراز قالاسىندا ورتاشا وبلىستىق كورسەتكىشتەن جوعارى. ال بايزاق جانە جامبىل اۋداندارىندا مەديتسينالىق كادرلار تاپشىلىعى سەزىلۋدە. وبلىستا از قامتىلعان وتباسىلارداعى بالالاردىڭ 81,5 پايىزى (21,6 مىڭ) تەگىن تاماق­پەن قامتىلىپتى. دەيتۇرعانمەن, بايزاق, قورداي, مەركى اۋداندارى جانە تاراز قالا­سىندا بۇل كورسەتكىش ورتاشا وبلىستىق كورسەتكىشتەن تومەن بولۋى قىنجىلارلىق. “شىدامنىڭ دا شەگى بار”. جاقىندا بولىپ وتكەن القا ماجىلىسىندە وبلىس اكىمى قانات بو­زىم­باەۆ بوزبوران بوپ اشۋلاندى. اشۋلانا­تى­نىن­داي بار, وبلىس اۋماعىن اباتتاندىرۋ, كو­رىك­تەندىرۋ, ساني­تارلىق تازالاۋ ايلىقتارى قور­داي, سارىسۋ اۋداندارىنان باسقا اۋدان­دار­دا جانە تاراز قالا­سىندا تاپسىرىلعان تالاپ دەڭگەيىندە جۇرگىزىلمەپتى. وبلىس ورتالىعىن­داعى سەيفۋللين, جەلتوقسان, تاشكەنت, قاپال كوشەلەرىندە تالدار اكتەلمەگەن, تەمىر جول بوي­ىنداعى ارىقتار ەسكەرتۋ جاسالعاننان كەيىن عانا تازالانعان, ال كۇل-قوقىس توگىلەتىن ارنايى الاڭدار زاڭداستىرىلىپ, ءالى قورشالماپتى. تالاس اۋدانىندا دا تازالىق جاعى تاپشىلاۋ بولىپ تۇر ەكەن. مىسالى, تامدى اۋىلىنداعى قويگەلدى باتىر مەكتەبىنىڭ سپورت زالى قوقىس تاستايتىن ورىنعا اينالىپتى دەگەندى ەستىگەندە ءوز قۇلاعىمىزعا ءوزىمىز سەنبەدىك. سودان كەيىن بىلىكسىز مەكتەپ ديرەكتورى مەن ورىنباسارلارى ءۇشىن ۇياتتان بەتىمىز ورتەندى. اقكول اۋىلىنداعى تازالىق ماسەلەسىنىڭ ۇمىت قالعانى دا قىن­جىلت­تى. كوكتەمگى كورىكتەندىرۋ, كوگالداندىرۋ مەن سانيتارلىق تازالىق ماسەلەسى مەركى اۋدا­نىندا دا اقساپ جاتقان سياقتى. كۇل-قوقىستار حالىقارالىق جول مەن فۋتبول الاڭدارىندا “مەنى كوردىڭدەر مە” دەگەندەي مەنمۇندالاپ جاتىر ەكەن. ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى اۋداندا جۇمىسسىز­دىق دەڭگەيى وسە تۇسكەن. “جول كارتاسى” ايا­سىندا پايدالانۋعا بەرىلۋگە ءتيىس بالاباقشالار كەشەۋىلدەۋدە. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ قار­قى­نى دا تومەن. اۋدان اكىمىنىڭ جۇمىسى رەيتينگ بويىنشا سوڭعى ورىنداردىڭ بىرىندە تۇر. سونىمەن ق.بوزىمباەۆ ءبىرىنشى توقساننىڭ كورسەتكىشتەرى بار, باسقاسى بار بىرقاتار اۋدان اكىمدەرى مەن باسقارما باسشىلارىنا سوگىس جا­ريالاپ, ەسكەرتۋ بەرسە, بىرقاتارىنا قىزمەتتەرى­نەن قوشتاساتىنىن ايتتى. ولاردىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكا جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسىنىڭ باستىعى ە.كوشەرباەۆ, جۇ­مىس­پەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باع­دار­لامالار باسقارماسىنىڭ باستىعى ق.بەكبولاتوۆ جانە تاراز قالاسىنىڭ اكىمى ە.استاەۆ, تالاس اۋدانىنىڭ اكىمى و.جيەنقۇلوۆ پەن تۇرار رىسقۇلوۆ اتىنداعى اۋداننىڭ اكىمى ا.نۇراليەۆ سوگىس, ەسكەرتۋ سياقتى تارتىپتىك جازامەن “جە­ڭىل” قۇتىلسا, ال وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان سالا­نى ورگە دومالاتا العان كاسىپكەرلىك جانە ونەر­كاسىپ باسقارماسىنىڭ باستىعى گ.قۇشانوۆا مەن جۇمىستارى توقتاپ تۇرعان كاسىپورىنداردى ىسكە قوسۋ, رەسپۋبليكالىق يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ, ينفلياتسيا دەڭگەيىن تومەندەتۋ جونىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى جاق اشا الماعان الگى كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى ا.بالتاباەۆپەن ەندىگى جەردە جۇمىس ىستەسە المايتىنىن اشىق ايتتى. ەسكەرتۋ مەن سوگىس العان شەنەۋنىكتەرگە اتالعان كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە بەرىلگەن مەرزىم دە قىسقا. ونىڭ ۇستىنە ءىى توقساننىڭ دا توبەسى كورىنىپ تۇر. سوندىقتان ول توقساننىڭ اشۋى بۇل توقساننان دا قاتتىراق بولاتىن سياقتى. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. جامبىل وبلىسى.