وڭىردە قازاقتاردىڭ ۇلەسى 80 پايىزدى قۇرايدى. ال جوعارىداعى كورسەتكىش جۇمسارتىپ ايتقاندا «قاعاز جۇزىندە عانا بار جەتىستىك» ەمەس پە؟ سوڭعى كەزدە ەلىمىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىسىنا بايلانىستى بىرنەشە جاعىمسىز وقيعا بولدى. كورشى مەملەكەت «قازاقستاندا ورىس تىلىنە قىسىم جاساعان» بىرنەشە تۇلعانى persona non grata جاريالاپ, ەل اۋماعىنا كىرۋىنە تيىم سالدى. لاۋازىمدى تۇلعالار بىرنەشە مالىمدەمە جاريالاپ, باق بەتىندە قىزۋ تالقىلاۋ ءجۇردى. مىنە, وسى جاعدايلار رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ 5 گۋبەرنياسىمەن شەكتەسەتىن باتىس قازاقستان وبلىسىنا قالاي اسەر ەتتى؟
– جوق, ءبىزدىڭ وڭىردە مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتى جوسپار بويىنشا ءجۇرىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل ساياساتىن ىسكە اسىرۋدىڭ 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» بار. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» جانە « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالالارىنداعى ۇلتتىق سانا, ۇشتىلدىلىك جانە لاتىن الىپبيىنە كوشۋ تالابى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ باعىتىنداعى ماسەلەلەر دە باستى نازارىمىزدا. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا: «مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ پارىزى. مىندەتى دەپ ايتۋعا بولادى» دەگەن ەدى. ەندەشە قازاق ءتىلىنىڭ بارلىق سالادا دامىپ, ۇلتتىق بىرلىكتىڭ ۇستىنى بولۋى ءۇشىن كۇن سايىن ەڭبەك ەتىپ كەلەمىز, – دەيدى ءبىزدىڭ كۇدىگىمىزدى سەيىلتىپ سۆەتلانا عانيەۆا.
كوپ كەشىكپەي ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتكەلى وتىرمىز. الىسقا بارماي-اق ءدال وسى 30 جىل بەدەرىنە قاراساق, باتىس قازاقستان وبلىسىندا ءتىل ساياساتىندا قانشا وزگەرىس بولدى! قاراكوزى 10 پايىزدان اسپايتىن ورال قالاسى ادام تانىعىسىز وزگەردى. بۇگىندە وڭىردە جۇمىس ىستەپ تۇرعان 372 ءبىلىم ورداسىنىڭ 68%-ى مەملەكەتتىك تىلدە قىزمەت ەتەدى ەكەن.
ء«بىز مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىپ-ۇيرەنەمىز دەگەن نيەتى بار ادامعا بارلىق جاعدايدى جاساپ قويدىق. سونىڭ ناتيجەسىندە سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە 4 مىڭعا جۋىق ادام تەگىن ءتىل كۋرسىن ءتامامدادى. قازاق ءتىلىنىڭ ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندەگى ماڭىزىن ناسيحاتتاۋ ءۇشىن «مەملەكەتتىك ءتىل – تاۋەلسىزدىك سيمۆولى», «مەنىڭ وتانىم – قازاق ەلى» جانە «ماقال – ءسوزدىڭ مايەگى» بايقاۋلارىن, «تىلگە قۇرمەت – ەلگە قۇرمەت» چەللەندجىن, «مەن قازاقشا سويلەيمىن» اكتسياسىن ۇيىمداستىردىق. وسى شارالارعا 500-دەن استام وزگە ۇلت وكىلى قاتىستى», دەيدى سۆەتلانا عانيەۆا.
بيىل باتىس قازاقستان وبلىستىق تىلدەردى دامىتۋ باسقارماسى جانىنان «سويلەتimە» كلۋبى اشىلعان ەكەن. ونىڭ دا ماقساتى – قازاق ءتىلىن جەتىلدىرگىسى كەلگەن وزگە ەتنوس وكىلدەرىنە كومەكتەسۋ, قازاق ءتىلىن گرامماتيكاسىز, تۇرمىستىق دەڭگەيدە اۋىزەكى سويلەۋگە ۇيرەتۋ. كلۋب مۇشەلەرى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىندا – كىتاپحانا, اسحانا, شاشتاراز, ۆوكزال, ەمحانالارعا بارىپ, ەركىن سۇحبات جۇرگىزىپ, قىزىق تاجىريبە جاساعان. وسىنداي 14 سۇحباتتىڭ بەينەروليگى دايىندالىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردە جاريالاندى. ءتۇرلى الەۋمەتتىك نىساندارعا بارىپ, حالىققا مەملەكەتتىك تىلدە قىزمەت كورسەتۋ قاجەتتىگىن ناسيحاتتاعان «سويلەتime» كلۋبى مۇشەلەرى ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالعان. سوندىقتان دا ولاردىڭ قازاق ءتىلىن دامىتۋ تۋرالى تالاپ-تىلەگى وڭ قابىلدانعان.
رەسەي فەدەراتسياسى دەمەكشى, ول ەلدە تۇراتىن قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىمەن ادەبي-مادەني بايلانىس سوڭعى جىلدارى جۇيەلى جولعا تۇسكەن. رەسەي قازاقتارىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن ساقتاۋ, رۋحاني جانە تاريحي-مادەني مۇرانى نىعايتۋ, سونداي-اق ولارعا انا ءتىلىن ۇيرەنۋدە ادىستەمەلىك جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا اltyn kópir حالىقارالىق فەستيۆالى بىرنەشە جىلدان بەرى ۇيىمداستىرىلىپ ءجۇر.
بيىل وسى شاراعا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سامارا, ساراتوۆ, ورىنبور, قورعان وبلىستارىنان قازاق جاستارى شاقىرىلعان ەدى. اتاجۇرتقا اياق باسقان قىز-جىگىتتەر جەرگىلىكتى لينگۆيست عالىمدارمەن, ولكەتانۋشىلارمەن, قولونەر باعىتىندا قىزمەت ەتەتىن كاسىبي ماماندارمەن, ورالدىق جاستار قوعامدىق ۇيىمدارى كوشباسشىلارىمەن كەزدەسىپ, ءتۇرلى تاقىرىپتىق شارالارعا قاتىستى. فەستيۆال اياسىندا ولار وبلىس اۋماعىنداعى تاريحي-مادەني نىساندارعا ساياحات جاساپ, ۇلتتىق اسپاپتار, ۇلتتىق بي, ۇلتتىق ساندىك-قولدانبالى ونەر حاقىندا شەبەرلىك ساباقتارى ءوتتى.
سونىمەن قاتار 2021 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنان باستاپ انا ءتىلىن مەڭگەرۋگە نيەت بىلدىرگەن رەسەي فەدەراتسياسىندا تۇراتىن قازاق دياسپوراسى وكىلدەرىنە ونلاين 100 ساعات, وفلاين 8 ساعات كولەمىندە قازاق تىلىنەن ا2 دەڭگەيىندە 25 ادامعا ارنالعان تەگىن ساباق جۇرگىزىلگەن.
مىنە, مۇنىڭ ءبارى باتىس قازاقستان وبلىسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ءىسى شەكارا سىرتىنداعى قانداستارىمىزدى دا قامتىپ جاتقانىن كورسەتەدى.
وڭىردە مەملەكەتتىك مەكەمەلەر 2006 جىلدان باستاپ قازاق تىلىندە ءىس جۇرگىزۋگە كوشكەن بولاتىن. قازىر وبلىس بويىنشا قۇجات اينالىمىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلەسى 2021 جىلدىڭ 3-توقسانىندا 96 پايىزدى قۇراعان.
ءتىل ساياساتىنىڭ ماڭىزدى باعىتىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق ونوماستيكا. ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن 1991 جىلدان بۇگىنگە دەيىن وڭىردە يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن نەمەسە ءمان-ماعىناسىن جوعالتقان 5 اۋدان, 95 ەلدى مەكەن, 1726 كوشە اتاۋى وزگەرتىلگەن! ورال قالاسىنداعى 832 كوشەنىڭ 627-ءسى (75%) ۇلتتىق رەڭكتە.
– ورال قالاسىندا جەكەلەگەن ازاماتتار تاراپىنان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋىنا بايلانىستى تالاپ-تىلەك بولسا, قالاي قابىلدانادى؟ بۇل ماسەلەدە داۋ-داماي تۋىنداعان جوق پا؟ – دەپ سۇرادىق ءبىز وبلىستىق ءتىل باسقارماسى باسشىسىنان.
– بۇل ماسەلەنى ءبىز باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ شەشىپ كەلەمىز. پالاتا مەن ءتىل باسقارماسى اراسىندا ارىپتەستىك جونىندە 5 جىلعا مەموراندۋمعا قول قويىلعان بولاتىن. سوندىقتان جەكەلەگەن ازاماتتار, ء«تىل ينسپەكتسياسى» مۇشەلەرى انىقتاعان كەمشىلىكتەر بولسا, ونى جويۋعا كاسىپكەرلەر پالاتاسى تىكەلەي ارالاسادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى» زاڭىنىڭ 21-بابىنىڭ ورىندالۋى دا ۇدايى باقىلانۋدا. ء«تىل ينسپەكتسياسىنىڭ» دا نەگىزگى ماقساتى كاسىپكەرلەردىڭ ايىبىن اشۋ ەمەس, ءتىل زاڭى بۇزىلعان جەردە ۇكىمەتتىك ەمەس مەكەمەلەرگە, كاسىپورىندار مەن قالا تۇرعىندارىنا اقپاراتتىق جانە ادىستەمەلىك كومەك بەرۋ, اقپاراتتىق-ناسيحاتتىق جۇمىس جۇرگىزۋ ارقىلى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋگە جانە قازاقشا تىلدىك ورتانى دامىتۋعا ىقپال ەتۋ, – دەيدى سۆەتلانا عانيەۆا. بيىل ورالدىق ء«تىل ينسپەكتسياسى» ەرىكتىلەر توبى وبلىس ورتالىعىندا ورنالاسقان 300-گە جۋىق نىسانعا ادىستەمەلىك كومەك كورسەتىپ, كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋ ماقساتىندا ەسكەرتۋ حات, جادىنامالار تاراتقان.
ۇلى ويشىل شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ءبىر شىعارماسىندا: ء«تامام جاننىڭ ءمىنىن ايت, جالعان ايتپاي شىنىن ايت, اياپ, ءىشىڭ جىلىپ ايت – ادامدى باستىر ىلگەرى» دەيتىن جولدار بولۋشى ەدى. شىنىندا دا كوزگە تۇسكەن كەمشىلىك, ءمىن تۋرالى اياۋشىلىقپەن, ءىشىڭ جىلىپ وتىرىپ ايتىلسا, ونىڭ اسەرى دە بولەك بولادى ەكەن.
باتىس قازاقستان وبلىسى
