– ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ساتتە قايدا بولدىڭىز جانە وسى تاريحي وقيعانى قالاي قابىل الدىڭىز؟
– تاۋەلسىزدىك جاريالانعان تۇستا الماتى قالاسىندا گەولوگيا مينيسترلىگىندە مۇناي-گاز باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقاردىم. ول كەزدە ءبارىمىز بىلەتىن «قازمۇنايگاز» سىندى كومپانيا, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى بولمادى. اسا ۇلكەن كولەمدە مۇناي بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن. مەن سول جۇمىستاردى باسقاردىم.
ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جاريالانۋى حالقىمىزدىڭ تاريحىنداعى ۇلكەن وقيعا بولدى. البەتتە, ۇلكەن قۋانىشپەن قارسى الدىم. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن جىلى 43 جاستا ەدىم. بىلاي قاراساڭىز, جاس ەمەسپىن. دەگەنمەن اقىل توقتاتقان, ءومىر كورگەن شاق ەدى. وعان دەيىن 20 جىلدان استام ۋاقىت وندىرىستە قىزمەت اتقاردىم. ءۇش جارىم جىلعا جۋىق يەمەندە كەڭەس مۇناي بارلاۋ ەكسپەديتسياسى باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدىم.
سول كەزدىڭ وزىندە بايقاعان ەكى-ءۇش ماسەلەم بولاتىن. ەڭ العاشقىسى – رەسەيدە جولعا قويىلعان قالالار, اۋىلدار اراسىنداعى ينفراقۇرىلىم بىزدە بولمادى. ءوندىرىس جوقتىڭ قاسى, ازىق-ت ۇلىك سىرتتان كەلەتىن. ءبىر كەزدەرى قويدىڭ سانىن 50 ملن-عا جەتكىزۋ سىندى ماقساتتار قويىلدى. تىڭ يگەردىك, استىق بار, مال شارۋاشىلىعى بار. دەگەنمەن ونىڭ ءبارى باسقا جاققا كەتەتىن. ال سونشا مال باعىپ وتىرعان وزىمىزدە ەت بولمايتىن, ازىق جوق-تى. ءتىپتى كۇندەلىكتى پايدالاناتىن سابىندى تالونمەن الاتىن كۇندى باستان وتكەردىك. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت بولعانىنا قۋاندىق.
ءوزىم قىزمەت ەتكەن مۇناي سالاسىندا 1990-جىلدارى 5-5,5 شاقىرىمدىق تەرەڭ ۇڭعىلار قازىلاتىن. بۇل وداقتاعى ەڭ ۇلكەن تەرەڭدىكتەردىڭ ءبىرى ەدى. سول جۇمىس توقتاي باستادى. ويتكەنى ۇڭعى بۇرعىلاۋ ءۇشىن قۇبىرلار قاجەت. كۇكىرتتى سۋتەگى سياقتى زياندى قوسپالارعا, قىسىمعا شىدايتىن, توتەپ بەرەتىن مىقتى قۇبىرلار قاجەت. ونىڭ ءبارىن شەتەلدەن ساتىپ الاتىنبىز. ءوزى كىشىگىرىم ءوندىرىس قۇلدىرادى, حالىق جۇمىسسىز قالدى. زاۋىت, فابريكالار جۇمىسىن توقتاتتى. كەڭەستىك ينتەگراتسيا ءبارىن ءبىر-بىرىنە بايلانىستىرىپ قويعان. ءبىر قۇرالدى رەسەيدەن, ءبىرىن ۋكراينا, ءبىرىن تاعى باسقا ەلدەن الدىرتامىز. ەلدەر اراسىنداعى بايلانىس ءۇزىلدى. مىنە, وسىنداي اسا قيىن كەزەڭگە تاپ بولعاندا ەگەمەن ەل اتاندىق.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ينۆەستيتسيا دەگەن تۇسىنىك پايدا بولدى. قالاي بولعاندا دا قارجى كەرەك بولدى, جاڭا تەحنيكا مەن تەحنولوگيا قاجەت بولدى. وسى رەتتە بىرنەشە شەتەلدىك كومپانيامەن كەلىسسوز باستادىق. وسىلايشا, ەگەمەن ەلدە ەكى بىرلەسكەن كومپانيا قۇرىلدى. تۇركيا رەسپۋبليكاسىمەن كەلىسىپ «قازاقتۇرىكمۇناي», ال گەرمانيانىڭ FevaOil, VegaOil كومپانيالارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, «قازگەرمۇناي» دەگەن بىرلەسكەن مەكەمە قۇردىق.
1992 جىلى جەلتوقساندا «قازاقتۇرىكمۇناي» كومپانياسىنا باسشى بولىپ تاعايىندالدىم. بۇل مەكەمە باتىستاعى 4 وبلىستا اشىلدى. 12 مىڭ قىزمەتكەرگە جۇمىس بەردىك. كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. وسىنداي جاعدايدا ينۆەستيتسيانى قالاي پايدالانۋ, شەتەلدىكتەرمەن قالاي بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋ كەرەگىن ۇيرەندىك. ءوزىمىزدىڭ ويىمىزدى ايتىپ, كەرەگىمىزدى الا ءبىلۋدى تاجىريبەسىز ۇيرەنىپ كەتتىك. البەتتە, كەمشىلىكتەر بولدى. ۋاقىت وتە ولار دا تولىقتىرىلىپ, تۇزەلدى.
ءدال سول تۇتسا «تەڭىزشەۆرويل», «قازاقستانكاسپيشەلف» دەپ اتالاتىن ەكى الپاۋىت كومپانيا ءوز جۇمىستارىن باستادى. ۇلكەن ينۆەستيتسيالار سول كەزدە كەلدى.
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قانداي قيىن-قىستاۋ ساتتەر ەسىڭىزدە قالدى؟
– تاۋەلسىزدىك جاريالاعان كەزدە ەلىمىزدە نە ينۆەستيتسيا تۋرالى, نە مۇناي-گاز تۋرالى زاڭ بولمادى. قارجى بەرىپ وتىرعان ەلدەر ءوز كاپيتالىن ساقتاۋى ءۇشىن, قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن زاڭعا جۇگىنەدى عوي. سول كەزدە اتالعان كومپانيالار ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سوزىنە سەنىپ قانا وسى قادامعا باردى. بۇل جۇمىستار تولىق تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ بەدەلىمەن ىسكە اسىرىلدى. سول كەزدە «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» زاڭدار قابىلداندى. شەتەلدىكتەرمەن ارالاسىپ ءجۇرىپ, تاجىريبە جۇزىندە كوپ دۇنيە ۇيرەندىك.
تاعى ءبىر قيىندىق – ءتىل ماسەلەسى. ءبىز نە اعىلشىن ءتىلىن, نە تۇرىك ءتىلىن بىلمەدىك. كەڭەس وكىمەتىن ماقتايتىنداردى ءجيى كەزدەستىرەمىز. البەتتە, وداق بىزگە كەرى اسەر ەتتى دەۋگە بولمايدى. كەڭەس داۋىرىندە جۇمىسسىزدىق ماسەلەسى بولمادى, حالىقتىڭ مورالدىق تاربيەسىنە ءمان بەرىلدى. دەگەنمەن ءبىز كەي تۇستا ارتتا قالدىق. شەتەلدەرمەن بايلانىس بولمادى. ماسكەۋگە باراتىن ساناۋلى ادام بولاتىن, قالعانى ماسكەۋدى دە كورمەدى. تەحنيكا مەن تەحنولوگيادان قالىس قالدىق. ەلگە شەتەلدىك كومپانيالار ءوز تەحنيكاسىمەن كەلۋگە ءماجبۇر بولدى.
وسى قيىندىقتار ەسكەرىلىپ, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن شەتەلدە ماماندار دايارلاندى. كوپ جاستارىمىز تاۋ اسىپ, مۇحيت اسىپ ءبىلىم ىزدەپ كەتتى. باس-اياعى 5-10 جىلدىڭ ىشىندە ءتىل مەڭگەرگەن, تەحنولوگيانى بىلەتىن, دەڭگەيى باسقا جاستار كەلدى. شەتەلدىك ماماندارمەن يىق تىرەستىرىپ جۇمىس ىستەي باستادى.
– ەلباسىنىڭ ەڭبەگىن ءسوز ەتتىڭىز, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز جۇزەگە اسىرعان رەفورمالار, ەلباسىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋداعى ءرولى تۋرالى تاعى نە ايتار ەدىڭىز؟
– ەلباسىنىڭ, مەنىڭ ويىمشا, ەڭ ۇلكەن ەڭبەگى – شەكارانى شەگەندەۋى. رەسەيمەن شەكارامىز الەمدەگى ەڭ ۇزىن شەكارا رەتىندە تىركەلگەن. سول 7 500 شاقىرىمنان استام شەكارا قىسقا مەرزىمدە بەلگىلەندى. بۇل ونىڭ بەدەلىنىڭ جەمىسى, ابىرويىنىڭ ناتيجەسىندە تىندىرىلعان ءىس دەپ ويلايمىن. اتىراۋ وبلىسى مەن رەسەيدەگى استراحان وبلىسىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان «يماشەۆ» كەڭ ورنىنداعى شەكارانى بەلگىلەۋدە قيىنشىلىقتارعا تاپ بولدىق. سول كەزدەگى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان ونجانوۆ كەلىسسوز توبىنا جەتەكشىلىك ەتتى. بىرنەشە اي بويى كەلىسسوز جۇرگىزۋ بارىسىندا مۇنىڭ قانداي ماڭىزدى, قيىن ماسەلە ەكەنىنە كوزىم جەتتى.
تاعى ءبىر ايتىپ وتەر ماسەلە – ەل استاناسى. شىنىن ايتسام, ەلورداعا 1998 جىلى العاش رەت كەلگەندە قالانى كورىپ تاڭ قالدىم. ازىپ-توزعان, باتپاق, ماساسى كوپ, ۇيلەردىڭ كوبى ەسكى... كارتامىزعا قاراساڭىز, ەلىمىزدىڭ جۇرەگىندە ورنالاسقان. بۇل شەشىم ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا, ساياسات تۇرعىسىنان دا دۇرىس بولعانىنا قازىر ءبارىمىزدىڭ كوزىمىز جەتتى.
ەلباسىنىڭ تاعى ءبىر كورەگەندىلىگى – نارىقتىق ەكونوميكاعا بەت بۇرعانىمىزدان كورىندى. ءتىپتى بەلارۋس ءالى دە نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشىپ ۇلگەرمەدى. بۇل قادامعا رەسەيمەن قاتار باردىق. جەكەشەلەندىرۋ باستالدى. قازىر ونىڭ كەرەك ەكەنىنە ابدەن كوز جەتتى.
وداق قۇلاعان كەزدە ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى رەتتەلمەگەنىن مويىنداۋ كەرەك. راسىمەن, الەۋمەتتىك دەڭگەيى تومەن مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولدىق. وسىنداي جاعدايدا ەلباسى «بولاشاق» باعدارلاماسىن قولعا الدى. ەل باسقاراتىن, ءوندىرىس جۇرگىزەتىن, ەلگە قامقور بولاتىن جاستاردى الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنا ءتىل مەڭگەرىپ, قارجى, نارىقتىق ەكونوميكا مەن زاڭ ۇيرەنسىن دەپ وقۋعا جىبەردى. بۇل باستاما 30 جىلدىڭ ىشىندە جاقسى جەمىسىن بەردى دەي الامىز.
ونىڭ بەر جاعىندا تولقۇجاتتىڭ, ۆاليۋتامىزدىڭ اۋىسۋى سياقتى ءتىپتى ادام ويىنا كەلمەيتىن رەفورمالار قابىلداندى. قازىر, ارينە, بۇل وزگەرىستەردىڭ كەرەك ەكەنىن تۇسىنەمىز. ال ول كەزدە «قالاي بولار ەكەن؟» دەگەن كۇمان, سەنىمسىزدىك باسىم ەكىۇشتى ويدىڭ بولعانى انىق. ەلباسىنىڭ ارىدەن ويلاۋىنىڭ ناتيجەسىندە وسىنداي دارەجەگە جەتتىك. ءبىز, ارينە, بارلىق ماقساتقا جەتىپ بولمادىق, ءبارىن ىستەپ ۇلگەرمەدىك. دەگەنمەن 30 جىل دەگەن قاس-قاعىمداعى جەتىستىكتەرىمىزگە «تاۋبە» دەمەۋگە قاقىمىز جوق.
– ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن ۋاقىتتان بەرى بىرقاتار جاۋاپتى قىزمەت اتقاردىڭىز. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى, باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارىنىڭ اكىمى, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ توراعاسى بولدىڭىز. سول كەزدەرى العا قويعان ماقساتتارىڭىزعا جەتە الدىڭىز با؟
– ءار ادامنىڭ قالىپتاسقان جۇمىس ىستەۋ رەتى بولادى. مەن قايدا بارسام دا جۇيەلى جۇمىستى جاقسى كورەمىن. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە كەلگەنىمدە حالىقتىڭ تۇرمىسىنا گازدىڭ قاجەتتىلىگىن بايقادىم. از گازدىڭ كوپ بولىگىن رەسەي ارقىلى ساتىپ جاتىرمىز. گاز شىعاتىن اتىراۋ, ماڭعىستاۋ وڭىرلەرىنىڭ حالقى گازسىز وتىر. الماتىلىقتار وزبەكستاننان كەلگەن گازدى تۇتىنادى. ول ءۇشىن جىل سايىن كەلىسىمشارت جاسالادى. سارالاپ قاراساق, ساتىپ جاتقان گاز بەن ساتىپ العاننىڭ باعاسى شامالاس ەدى. ياعني گازدى ەكسپورتتاۋدان اسا پايدا بولمادى.
2003 جىلى ەلباسى مەنى ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رەتىندە قىزمەتكە تاعايىندادى. سول كەزدە ەلباسىنا ەكى ۇسىنىس ءبىلدىردىم. الدىمەن ارزان ساتىلىپ جاتقان گازدىڭ باعاسىن كوتەرۋ تۋرالى ايتتىم. ورتا ازيا, بۇقارا-ورال گاز قۇبىرلارى قازاقستان ارقىلى ءوتىپ جاتتى. سولاردان كەرەك گاز الىپ, وڭتۇستىكتەگى وبلىستارعا تارتۋعا بولادى دەگەن جوسپارمەن تانىستىردىم. تۇرىكمەنستان مەن وزبەكستاننان كەلەتىن گازدى وڭتۇستىك ايماق ءۇشىن پايدالانىپ, سونداي كولەمدەگى گازدى «قاراشىعاناق» كەن ورنىنان قۇبىرعا بەرەيىك دەگەن ۇسىنىس ايتتىم. ەگەر كەزىندە سول گاز قۇبىرلارى تارتىلماعاندا, بۇگىندە ەلورداعا گاز كەلمەس ەدى. «سارىارقا» جوباسى سول قۇبىردىڭ بولعانىنان عانا جۇزەگە استى.
باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارىندا اكىم بولعانىمدا ەلباسى قابىلداعان «ۇدەمەلى يندۋستريالدىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ» باعدارلاماسىنا سايكەس, بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىردىق. جەرگىلىكتى حالىقپەن العاش كەزدەسكەنىمدە, مۇناي-گاز سالاسىنىڭ اكىمدىك كومەگىن كوپ قاجەت ەتپەيتىنىن, ولارعا شەتەلدىك ينۆەستورلار, ۇكىمەت بارلىق جاعدايدى جاساپ وتىرعانىن ايتتىم. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان ەكولوگيانى قورعاۋ, الەۋمەتتىك كومەك بەرۋ سىندى بىرنەشە تالاپتار قويا وتىرىپ, جاعداي جاسادىق. ال ءوڭىر ءۇشىن ەڭ باستى ماسەلە – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى. سوندا حالىققا ء«بىر كۇنى قيىنشىلىق بولىپ, رەسەيمەن بايلانىس جابىلسا, جاعداي قالاي بولادى؟» دەگەن سۇراق قويدىم. سول كەزدە بىرنەشە جوبا قولعا الىندى. 1000 ەشكى الىنىپ, فەرما اشتىق. اقش-تان 500 ءسۇتتى سيىردى ۇشاقپەن الدىرىپ, ءسۇت فەرماسىن اشتىق. ودان باسقا قۇرىلىس ماتەريالدارىن شىعاراتىن ەكى كومبينات ىسكە قوسىلدى. وپتيكالىق تالشىقتى كابەل جاسايتىن ءوندىرىس پايدا بولدى. قازىرگى تاڭدا بۇل مەكەمە «قازاقتەلەكومنىڭ» 50 پايىز سۇرانىسىن قامتىپ وتىر.
36 جىل مۇناي سالاسىندا قىزمەت ەتتىم. بۇرعىلاۋشىدان مينيسترگە دەيىن جەتتىم. سوندىقتان بۇل سالا ماعان ابدەن تانىس. پارلامەنت ماجىلىسىنە كەلگەنىمدە سۇيىتىلعان گازدىڭ نارىقتىق ەكونوميكاداعى پايدالانۋ تارتىبىنە قاتىستى زاڭ جوباسىن دايىنداۋدى قولعا الدىم. باسقا دا جەر قويناۋى مەن مۇناي-گازعا قاتىستى زاڭداردىڭ قابىلدانۋىنا ۇلەس قوستىم.
– قازىر رەسپۋبليكالىق ارداگەرلەر ۇيىمىن باسقارىپ ءجۇرسىز. مەملەكەت تاراپىنان اعا بۋىنعا جاسالىپ وتىرعان قامقورلىق كوڭىلدەرىڭىزدەن شىعا ما؟
– ءسوز جوق, كوڭىلىمىزدەن شىعادى. ويتكەنى ءار زاماننىڭ ءوز مۇمكىندىگى بار. وسى قىزمەتكە كەلگەنىمە التىنشى جىل تولماق. جاقىندا وتكەن ءVىىى سەزدە ەكىنشى كەزەڭگە سايلاندىم. توراعالىق ەتكەن 5 جىل ىشىندە تىندىرعان ەڭ ۇلكەن شارۋام دەپ «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭدى ايتا الامىن. بۇل رەسەيدە دە, قىرعىزستاندا دا, باسقا دا ەلدەردە قولدانىستا بار زاڭ. اۋەلى ۇكىمەتپەن كەلىسىپ, كەيىن پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆقا بارىپ, ەگجەي-تەگجەيلى بايانداپ, ودان سوڭ حالىقپەن, ارداگەرلەرمەن, زاڭگەرلەرمەن قاراپ, «دۇنيەگە كەلتىردىك». تاجىك-اۋعان شەكاراسىنداعى قاقتىعىستارعا قاتىسقان, باسقا دا 7-8 باعىتتاعى ارداگەرلەرگە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلدى. وسىنىڭ بارلىعى ارداگەرلەرگە جاسالىپ وتىرعان جاعداي. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە, اتالعان زاڭدا «ارداگەر» مارتەبەسىن كىمنىڭ الا الاتىنىن بەكىتتىك.
– قازىرگى تاڭدا ارداگەرلەردى قانداي ماسەلەلەر تولعاندىرادى؟
– ءومىر بولعان سوڭ ماسەلەلەر جالعاسا بەرەرى حاق. ونىڭ بارلىعى رەت-رەتىمەن قارالىپ, شەشىلەدى دەپ ويلايمىن. بۇگىندە وڭىرلەردە «ارداگەرلەر ءۇيىنىڭ» بولماۋى الاڭداتادى. ارداگەرلەر ءبىر-بىرىمەن كەزدەسىپ, باس قوساتىن ورىننىڭ بولۋى ماڭىزدى. قوعامدىق كەڭەس قۇرىلعانىن بىلەمىز. وبلىستاعى كەڭەستەردىڭ باسشىلارىنىڭ كوبى – ارداگەرلەر. ارداگەر دەگەنىمىز – كۇنى كەشە ەل باسقارعان, لاۋازىمدى جۇمىستاردى ورىنداعان جاۋاپتى ادامدار. كەزدەسۋلەردە ولار مۇمكىندىكتەردى, قانداي ىقپال جاساي الاتىندارىن, ءوز ويلارىن ورتاعا سالادى. تۇركىستان مەن ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا باسقا وڭىرلەرمەن سالىستىرعاندا بۇل ماسەلە جولعا قويىلعان.
بەس جىلدىڭ ىشىندە قولعا العان تاعى ءبىر ۇلكەن شارۋا – «دانەكەر» جوباسى. بۇرىن زاڭ سالاسىندا قىزمەت ەتكەن تاجىريبەلى, بەدەلدى ارداگەرلەر جانجالدى سوتقا جەتكىزبەي شەشۋ, تاتۋلاستىرۋمەن اينالىسادى. بۇل جوبا بويىنشا جامبىل وبلىسى جاقسى ناتيجە كورسەتىپ كەلەدى. وسى جوبانىڭ ناتيجەسىندە, بىرنەشە جۇزدەگەن ماسەلە سوتقا جەتپەي شەشىلدى. بۇل جۇمىستى جەڭىلدەتكەنىمەن قاتار ازاماتتاردىڭ قارىم-قاتىناسىنا دا وڭ ىقپال ەتەدى.
– قازاقستانداعى بيلىك ساباقتاستىعى تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟ وسى رەتتە قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى بايلانىستارى تۋرالى ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز.
– مەن ەلباسىنىڭ كورەگەندىگىنە, كوسەمدىگىنە, شەشەندىگىنە سان رەت كۋا بولعانىمدى قاشان دا ايتىپ جۇرەمىن. اسا قيىن جاعدايدا جول تاۋىپ كەتەتىنىنە تاڭ قالاتىنمىن. دۇنيە جۇزىندەگى الپاۋىت ەلدەر مەن اينالامىزداعى مەملەكەتتەردىڭ ءتۇرلى ساياساتتارىنا قاراماستان جۇيەلى قارىم-قاتىناس قۇرا بىلدىك. تمد ەلدەرىندە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىگىنە جەتكەن باسشى جوق. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىندا باسشىلىق قىزمەتتە جۇمىس ىستەۋ ونىڭ ءبىلىمى, تاجىريبەسىنىڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنىن كورسەتەدى. ەلباسىنىڭ وسىنداي ءبىلىمدى, بەدەلدى ازاماتتى وزىنەن كەيىنگى پرەزيدەنت رەتىندە ۇسىنۋى ساباقتاستىقتىڭ ەڭ جاقسى ۇلگىسى دەپ سانايمىن. قازىر ەكونوميكا, ساياسات تۇرعىسىنان دا بۇرىن قالىپتاسقان جۇيەنى جالعاستىرىپ جاتىرمىز. ەلىمىزدىڭ بولاشاعى الدا. ەندى 5 جىلدان سوڭ جاعدايىمىز بۇرىنعىدان دا جاقسارا تۇسەتىنىنە ەش كۇمان جوق.
– قازىرگى جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ حالقىمىز ءۇشىن وڭ مەن تەرىسى تۋرالى قانداي ويداسىز؟
– ەكونوميكانىڭ دامۋىنان قالاي قالماۋىمىز كەرەك دەسەم, جاھاندانۋ ماسەلەسىندە دە ارتتا قالۋعا بولمايدى دەپ سانايمىن. ودان ەشكىم قۇتىلا المايدى, ول بىزگە كەرەك دۇنيە. ق.توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا جاھاندانۋ ۇعىمىن ەل مەن ەلدىڭ اراسىنداعى ينتەگراتسيا دەپ تۇسىندىرەدى. جاھاندانۋدىڭ بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋدا ماڭىزى زور. ودان بولەك, ەلدەر اراسىنداعى قاتىناس بەكي ءتۇسۋى ءۇشىن ءتىلدى مەڭگەرۋ كەرەك. الەمدەگى وزىق مادەنيەتكە بەت بۇرماي بولمايدى. دەسە دە, پرەزيدەنت تە, باسقا دا قايراتكەرلەر ايتىپ جۇرگەندەي, ءۇش ماسەلەگە ساق بولۋ كەرەك. ەڭ ءبىرىنشىسى – تاريح. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى تاريحقا تاۋەلسىز كوزقاراس كەرەك دەيدى. تاريحتى بۇرمالاۋعا بولمايدى. ەكىنشى ماسەلە – ءتىل. اعىلشىن, قىتاي, باسقا دا تىلدەردى ءبىلۋىمىز كەرەك. ورىسشانى ونسىز دا وقىپ جاتىرمىز. دەگەنمەن ەل بولۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك ءتىل – ەڭ باستى ماسەلە. ءتىل جوق جەردە ەل بولمايدى. ودان كەيىن ۇلتتىق مادەنيەتتى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋىمىز كەرەك. ۇلتتىق مادەنيەتىمىزدى قورعاماساق, تامىرىمىز تەرەڭگە كەتپەيدى. جاھاندانۋ جاعدايىندا وسى ءۇش ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرۋىمىز كەرەك.
ءالى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى تولىققاندى پايدالانا الماي ءجۇرمىز. قازاق ءتىلىن ساقتاۋ ءۇشىن باسقا ءتىلدى قۇرتۋ كەرەك دەگەننەن اۋلاقپىن. بارلىق جەردە ادام الدىمەن ءوزىن سىيلاۋى كەرەك. ءوزىن سىيلاۋ ءۇشىن الدىمەن ادام ءوز ءتىلىن ءبىلۋى ءتيىس. قانشا جاقسى سويلەسەك تە, ورىس نە اعىلشىن بولىپ كەتۋ مۇمكىن ەمەس. 2-3 جىل اقش-تا وقىپ اعىلشىنشا, رەسەيدە قىزمەتتە ءجۇرىپ ورىسشا ۇيرەنگەن ادامنىڭ قازاقتاردىڭ ورتاسىندا قازاقشا ۇيرەنە الماۋى ماسقارا.
– تاۋەلسىز ەلدىڭ ەرتەڭى – بۇگىنگى جاستار جايلى كوزقاراسىڭىزدى بىلسەك.
– قازىرگى زاماننىڭ جاستارى بىزدەرگە قاراعاندا الدەقايدا ساۋاتتى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. بۇعان قۋانامىز دا. جاھاندانۋ داۋىرىندەگى جاستاردا دامۋ بار. سپورتقا دەن قوياتىندار قاتارى ارتۋدا. قازاقستاندىق سپورت تا ىلگەرىلەۋدە. جۇمىس ىستەۋ قابىلەتى الەمدىك دارەجەدەگى نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىمدەلگەن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. تىلگە دەگەن كوزقاراس قىنجىلتاتىنىن جاسىرمايمىن. شەتەلدە وقىعاندار تىلگە, مادەنيەتكە دەن قويمايدى. ال ەڭ جامانى – كىتاپ وقىمايدى. كەزىندە اۋىل كىتاپحاناسىنا ءجيى باراتىنبىز, كىتاپتاردى تاۋىسىپ وقيتىنبىز. قازىر كوبى سالالىق, كاسىبي ادەبيەت وقۋمەن شەكتەلەدى. ال حالىقتىڭ مادەنيەتى, تۇرمىسىنان حابار بەرەتىن كىتاپتار ەلەۋسىز قالادى. ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىنە, تاريحىنا قاتىستى اقپارات ىزدەمەيدى. ءتىل ماسەلەسىنىڭ تۋىنداۋى قولعا الىنعان شارالار ناتيجەسىزدىگىنەن. بۇعان تەك جاستار ەمەس, اتا-انا, قوعام دا كىنالى. تىلگە قىزىعۋشىلىق, سونى تۋعىزاتىن جۇيەلى جۇمىس بولۋى كەرەك. كوپ جۇمىس تەك قاعاز جۇزىندە عانا «ورىندالىپ جاتادى». الايدا قازىرگى جاستار ساۋاتتى, تالاپتى. كوپتەگەن جاسىمىز جاۋاپتى جۇمىستاردى الىپ ءجۇر. مەن جاستارعا ساتتىلىك, قاشان دا بيىكتەن كورىنۋىن تىلەيمىن!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
سۆەتلانا عالىمجانقىزى
