شاراعا اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا اكادەميگى مامبەت قويگەلدى ونلاين قاتىسىپ, «ازاتتىق قوزعالىستاعى ءدىن مەن ءدىن قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورنى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ: ء«دىن – كەز كەلگەن ۇلتتىڭ مادەنيەتىنىڭ قالقانى, قورعانى. پاتشالىق رەسەي دە, بولشەۆيكتەر دە مۇنى جاقسى ءبىلدى. ءسويتىپ دىنگە قارسى جۇمىس ىستەدى. ويتكەنى ءدىن جايعان يمامداردىڭ حالىق اراسىنداعى بەدەلى وتە جوعارى بولدى. يمامدار الاش قوزعالىسىنا دا دەم بەردى. ماسەلەن, مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ «ويان, قازاق» كىتابىنا تىيىم سالىنعاندا يمامدار ونى مەشىتتەردە قولدان كوشىرتىپ, تاراتتى. سول ءۇشىن دە ولار قۋدالاندى» دەدى ول. سونداي-اق وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى بولشەۆيكتەر شاياندا مەشىت-مەدرەسە ۇستاعان اپپاق يشاندى قولعا ءتۇسىرىپ, تۇرمەگە قاماپ, عۇمىرىن قيعانىن, ءتىپتى يشاننىڭ ءۇرىم بۇتاعىنا دەيىن قۋدالاعانىن ايتا كەلىپ, كوپتەگەن ءدىن قىزمەتكەرى اياۋسىز جازالاعانىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار جيىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تالاس وماربەكوۆ «حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى كەڭەستىك بيلىكتىڭ ءدىن قايراتكەرلەرىنە ۇستانىمى: قاسىرەتتى سيپاتى مەن سالدارلارى» تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, احمەت ادىلباەۆ اتتى مولدانىڭ ستالينگە جازعان حاتىنان ءۇزىندى وقىپ, قۋدالانعان ءدىن قايراتكەرلەرىن اقتاۋ جولىندا تىزە قوسىپ ەڭبەكتەنۋ كەرەگىن العا تارتتى.
ودان كەيىن فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ءدىنتانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى باقىتجان ساتەرشينوۆ «قازاقستانداعى دىنگە قارسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىنا توقتالدى. «نەگىزىندە دىندارلارعا قارسى ساياسات پاتشالىق رەسەي كەزىندە باستالدى. وسى ساياساتتى بولشەۆيكتەر جالعاستىردى. ونىڭ دۇنيەتانىمدىق نەگىزى توركىنىن ماركسيزمنەن العان لەنينيزمنەن باستالدى. بيلىكتى ستالين ءوز قولىنا العاننان كەيىن ستالينيزم يدەولوگياسىنا نەگىزدەلگەن دىنگە قارسى ساياسات جۇرگىزىلدى. بۇل ساياساتتىڭ تۇپكى نەگىزى, ىستەگەن قىلمىستارى بارىنشا ادامشىلىققا قارسى انتيگۋمانيستىك سيپاتتا بولدى» دەدى ول.
باس قوسۋ بارىسىندا پىكىر بىلدىرگەن باسقا دا مامان, ارحيۆ دەرەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءدىن قايراتكەرلەرى مەن ۇلت زيالىلارى اراسىندا رۋحاني بايلانىس بولعانىن العا تارتتى. سول سەبەپتى ءدىن قايراتكەرلەرىنە انتيكەڭەستىك اگيتاتسيا جاسادى, كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەتكە باردى, شپيوناجبەن اينالىستى دەگەندەي ايىپتار تاعىلىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانىن جەتكىزدى.
