اۋە وتىنىنىڭ الەگى: كەروسين تاپشىلىعى قايتسە جويىلادى؟

سەبەپ نەدە؟
امال قانداي؟

SCAT اۋە كومپانياسى اقتاۋ, اقتوبە, نۇر-سۇلتان قالا­لا­رىن­دا­عى وتىن قورىنىڭ ءبىر-ەكى كۇن­گە جەتەتىنىن, ەگەر جاع­داي جال­عاسا بەرسە, وندا بيلەت باعا­سىن كوتەرۋگە ءماجبۇر بولاتى­نىن ح­ا­­بارلاعان. مۇناي-گاز نارى­عى­نىڭ ساراپشىسى سەرگەي سمير­نوۆ­تىڭ ايتۋىنشا, اۋە وتىنى تاپ­شىلىعى مۇناي شيكىزا­تى­نىڭ جە­تىسپەۋىمەن بايلانىستى.

«بيلىك ءبىز ءىرى مۇناي دەرجاۆاسىمىز دەيدى. بىراق تەڭىز, قارا­شى­عاناق, قاشاعان سياقتى كەن ورىندارى قازاقستانداعى شيكى مۇنايدىڭ 60 پايىزدان استامىن وندىرەدى. ولار ءونىمدى ۇلەستىرۋ تۋرالى كەلىسىممەن جۇمىس ىس­تەي­دى. ول كەلىسىمگە سايكەس اتال­عان كەن ورىندارىنداعى كومپانيا­لار ءبىر گرامم مۇنايدى ىشكى نارىققا جەتكىزۋگە مىندەتتى ەمەس. نە­گى­زىنەن ەكسپورتقا جىبەرەدى. ال مۇ­ناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا شيكى مۇناي جەت­كىزۋمەن كسرو كە­زىندە سا­لىن­عان ەسكى كەن ورىندارىندا ىس­تەي­تىن ءىرى جانە شاعىن كوم­پا­نيا­لار اينالىسادى», دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ىشكى تاپ­شى­­لىق­تى جويۋ ءۇشىن رە­سەي­دەن وتىن ساتىپ العاننان باسقا نۇس­قا جوق.

«ديزەل وتىنى تاپشىلىعى باي­­قالعان كەزدە ەنەرگەتيكا مي­نيس­تر­لىگى شىمكەنت مۇناي وڭدەۋ زاۋى­تىنداعى اۋە كەروسينى ءوندى­رىسىن ەكى ەسە قىسقارتىپ, ديزەلدى وتىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋ­دى تاپ­­­سىردى. سول كەزدە اۋە كوم­پا­­­نيا­­لارىنىڭ­ ءبىرى اۋە كەروسينى تاپ­­­­­شىلىعىنا ۇشىرايمىز دەپ ەس­­كەرتتى. بىراق مينيسترلىك ءبارى دۇ­­رىس بولادى دەۋدەن تانبادى. ەندى مىنە, كومپانيانىڭ دۇرىس قا­ۋىپتەنگەنىن بايقاپ وتىرمىز», دەيدى سميرنوۆ.

ساراپشىنىڭ سوزىنشە, اۋە­جاي­لاردا كەروسين قۇيىپ قويا­تىن ءىرى ساقتاۋ ورىندارى جوق. ءتىپتى ءۇش ايعا جەتكىلىكتى قوردىڭ ءوزىن ساقتاي المايدى.

 ەڭ قىمبات باعا بىزدە مە؟

ءسوز جوق, پاندەميا بۇعاۋىنان ەندى بوساپ جاتقان اۆياتسيا سالاسىنا «وتىن تاپشىلىعى» تاعى ءبىر اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. سا­راپ­شىلاردىڭ ايتۋىنشا, كۇز ماۋسىمىندا اۆيا­تسيا­لىق كەرو­سين­دى قىسقى ديزەل­دى وتىن ءوندى­رىسى كەزىندە دە قولدا­نا­تىن­دىقتان ونىڭ قۇنى كوتەرىلىپ كەتەدى.

تاعى ءبىر سەبەپ – پاۆلودار مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ جوندەۋ جۇ­مىستارى ءۇشىن جابىلۋى. ءبىر قىزىعى قازان ايىنىڭ باسىن­دا العاش بولىپ Air Astana دابىل قاققان: كومپانيا اۋە وتىنى ءوندىرىسىنىڭ تومەندەپ كەت­كە­نىن مالىمدەگەن ەدى. الايدا مينيس­ترلىك اۋە كومپانياسى ناقتى­لانباعان اقپارات تاراتتى دەپ, ءۇزىلدى-كەسىلدى كەلىسپەيتىن سىڭاي تانىتىپ ەدى. ارادا اي وتپەي ءوز سوزدەرىنە قايشى كەلىپ, پاۆلودار ءموز-ءىنىڭ رەمونتىنا بايلانىستى ءوندىرىس كولەمىنىڭ قىسقارعانىن مويىندادى. ەلدەگى ءىرى 3 ءموز-ءدىڭ ءبىرىنىڭ جابىلىپ قالۋى ءوندىرىس كولەمىن بەس ەسە تومەندەتىپ جىبەرگەن.

2020 جىلى الماتىدا الەمنىڭ جەتەكشى اۋە كومپانيالارىنىڭ باسشىلارى باس قوسقان كەزدە كەروسين باعاسى دا ءسوز بولعان. ولار­دىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا اۆيا­تسيالىق وتىن جەتكىزۋشىلەر مونوپوليالىق كوزقاراسپەن اۋە­جاي­عا جەتكىزگەن ءوز ونىمىنە قا­لا­عانىنشا باعا قويعانعا ۇي­رە­نىپ العان.

ء«ار اۋەجايدىڭ ءوز ەرەجەسى بار, سوعان ساي باعاسى دا ءارتۇرلى. باسە­كەلەستىكتى ارتتىرىپ, ونى مەم­لەكەت باقىلاۋى كەرەك. قا­زاقستاندا اۆياتسيالىق وتىن باعاسى باسقا ەلدەرمەن سالىس­تىر­عاندا كومپانيالارعا الدە­قايدا قىمباتقا تۇسەدى. قازاق­ستانداعى كەروسين گەرما­نيا­دان دا قىمبات» دەگەن ەدى IATA-نىڭ وڭىرلىك قا­تىناستار بويىنشا ديرەكتورى رايموندس گرۋنتينس.

 الەم تاجىريبەسىن ەسكەرۋ كەرەك

ساراپشى ەرلان جاۋكيننىڭ ايتۋىنشا, بۇل تاقىرىپتى كوتە­رۋ كەزىندە ەسكەرەتىن بىرقاتار فاك­تورلار بار.

«سوڭعى جىلدا ان-225 «مريا» ترانسپورتتىق ۇشاعى كەرو­­سين قۇيۋ ءۇشىن الماتى اۋە­­­جا­يىنا بىرنەشە رەت كەلىپ قون­دى. ۇشاقتىڭ باگى – 300 مىڭ كيلو, شىعىنى – ساعاتىنا 15,9 مىڭ كيلو. ءساۋىر ايىندا ۋكراينا – قازاقستان – قىتاي – قازاقستان – تۇركيا مارشرۋتىمەن ۇشىپ, ەكى رەت قوندى. ءبىر جىلدا كەم دەگەندە 4 رەت كەلىپ كەتەدى. باسقا كىشكەنتاي «بوينگ» ۇشاقتارى تۋرالى ايتپاي-اق قويايىن. تران­زيت­تىك ۇشاقتارعا كەروسين قۇيىپ بەرۋ – ىشكى نارىقتى دامىتۋ ەمەس, كەرىسىنشە ءوز بيزنەسىن ورىس­تەتۋ. بالكىم, «اۋەجايلار وسى­لاي-اق اقشا تاپ­سىن ەندەشە» دەرسىز؟ الايدا مۇ­ناي ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە قا­زاق­­ستاننان اۆياتسيالىق وتىندى ەكس­پورتتاۋعا تىيىم سالىن­عان. ءبىز­دىڭ مۇناي وڭدەۋ زا­­­ۋىت­تارىندا وندىرىلگەن اۋە وتى­نى تولىقتاي ىشكى نا­رىق­تى قامتۋ ءۇشىن جونەلتىلەدى. ياعني اۋە­جاي­لار ءوز بيزنەسىن قۇرا وتىرىپ قازاقستاندىق وندىرۋ­شى­لەر­دەن اۆياتسيالىق وتىندى ىشكى نارىق باعاسى بويىنشا ساتىپ الادى, ال قازىر اۋە وتىنىنىڭ قۇنى تونناسىنا 260 مىڭ – 350 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا قۇبىلىپ تۇر. بىراق اۋەجايلار بۇل وتىندى ترانزيتتىك ۇشاقتارعا ىشكى باعامەن ەمەس, الەمدىك كوتيروۆكا نەگىزىندە ساتادى. بۇل شامامەن ايىنا 20-25 مىڭ توننا وتىن. تاعى دا ايتقىم كەلەدى وتان­دىق اۋە كومپانيالارى ءبىز­دىڭ اۋەجايلاردان وتىن ساتىپ المايدى, تەك ءۇزىلىسسىز ۇشۋ ءۇشىن ولاردىڭ قويمالارىندا جانار­ماي ساقتاپ قويادى. ەندى سۇراق تۋادى – مۇناي ونىمدەرىن وندىرۋ­شى­لەرگە نەلىكتەن اۋە وتىنىن ەكس­پورتتاۋعا تىيىم سالىنعان, ال اۋەجايلارعا «تىنىش قانا» رۇق­سات ەتىلگەن؟ الەمنىڭ ءىرى اۋە­جاي­لارىنىڭ تاجىريبەسىن زەر­دە­­لەيتىن ۋاقىت كەلگەن سياق­تى», دەيدى ە.جاۋكين.